Dhammapada

14 › 1 › 5

Innleiing

Dhammapada er ei samling lærevers frå oldtida. Ordet 'dhammapada' kjem frå oldtidsspråket pali, og er sett saman av det mangetydige ordet 'dhamma' (sanskrit dharma) og 'pada', som tyder 'veg' eller 'ord'. 'Dhamma' kan ein omsetje med rettferd, lov, evig lov, vise reguleringar, plikt, kosmisk plikt, rettferd, alt ettersom. 'Dhamma' er det vanlige namnet på buddhistlæra, men har andre og vidare tydingar i tillegg, også i buddhismen. 'Evig rettferd, universell rettvise' hører med til tydingane.
'Dhammapada' kan såleis omsetjast litt fritt som "Buddhismevegen" eller "Buddhistiske ytringar", eller betre "Den rettvise læras veg/ord", "Den sanne læras ord/veg", "Lære-ord/veg", "Sannings veg/ord" og liknande.
Verket femner over 423 strofer fordelt på 26 kapittel. Dei er ifrå buddhismeliteraturen på oldtidsspråket pali. Mangt frå den buddhistiske læra kjem til oss via pali, som er i slekt med sanskrit. Pali blei den "sørlige" buddhismen sitt litteraturspråk, jamvel om språket kjem frå nord-India. Den sørlige kanonen blir delt inn i tre "korger", pitakaer. Det er i den andre "korgas" femte samling vi finn moraldiktet Dhammapada.
Somme trur at stofene kjem frå Buddha, enda om han ikkje skreiv ned noe av læra si. Han vandra omkring i nordaust-India for det meste, og fekk etter kvart mange læresveinar og etterfølgjarar. Buddha grunnla ein munkeorden, og mange av versa som blei bevart, først munnlig og sia skriftlig, viser til munkelivet.

Munkar kan vere vonde og vanskelige

Må ein buddhist komme i hendene på munkane? Om munkelivet er det å seie at det ikkje er greit. For munkar gjeld strengare og mange fleire reglar enn for lekfolk. Det står for eksempel i vers 302: "Det er ikkje lett å vere munk / og trivast med munkelivet, / men heimelivet kan også vere / tungt og fylt av plager." Sagt på svensk: "Svårt är munklivet / och svårnjutbart." Vers 311 går vidare: "Grip du munkelivet feil, trekkjer det deg ned i pina (Lie)." Meir konkret omsett: "Å misbruke si stilling som Buddhas lærling [fører] til helvete (Tuxen)," og "Munklivet [leder] till helvetet om man lever det fel (Johansson)". Dessutan: "Mange som ber den gule munkekutta, er likevel vonde og utan grep om seg sjølv; desse vonde menneska går til helvete på grunn av sine vonde gjerningar (Tuxen)."
"Den som ikläder sig den gula manteln / utan att vara fri från fel / och utan att vara sann och behärskad, / han är inte värdig den gula manteln (Johansson)." Desse tre blir kalla feil: begjær (raga), hat (dosa) og illusjon eller sjølvbedrag (moha). Godt er å bli rotfest i sila, nedfelt som fem reglar for lekfolk og ti for munkar. Ein munk lyt så vidt råd halde dei fem boda for lekfolk. Det er å unngå å drepe, stele, ha sex, lyge, ruse seg. I tillegg kjem at ein får halde seg vekke frå å ete etter klokka tolv; frå å gå på dans og førestellingar og la seg underhalde av song, musikk og teater; bruke godlukt (parfyme), smykker og kosmetika; bruke luksuriøs seng; ta imot gull og sølv (diamantar kan gå bra . . .). Der er dei ti gode tinga for ein buddhistmunk. Lekfølgjaren kan godt innlemme fleire av dei fem ekstra. "Godt" og godleik er altså skissert i ordet sila. Sila fordrar rett innstelling i kjenslelivet og eigna handlingar. Den åttefaldige vegen etter Buddha fordrar oppfostring og trening i sila: eigna tale, eigna handlingar, og eigna levebrød.
Ein treng altså ikkje bli munk for å lykkast i buddhismen, for å gå vegen innetter heilt beint og heilt fram. Buddhismen har slikt fokus også. Jfr 73-74 osv.

Å leve fullt og heilt eller la det vere

Somme av versa taler imot lyster - og det kan vere hardt å stette alle, så vel som å sakne somt. Ord som 'lyst', 'ønske', begjær' og anna blir av og til figurativt uttrykt som 'tørst'. Sia det trulig går bra å stille tørsten så ofte ein er tørst, får ein vurdere om nektingar av lyster, kuing av livsimpulsane (kalla temjing), og anna slikt er så vellykka. Hovudmålet skulle vere å leve vellykka, både utapå og inni seg. Det er lov til det, og ein har lov å vere velkledd også (142) . . . berre ein ikkje er tiggarmunk og tiggarnonne. Då kjem som nemnt ein heil del reglar til og kuar.
Den som trur at temjing og kuing hører med til det kosmisk vellykka, får da tru om igjen. Beste målet er å fostre bevisstheita (merksemda) i ei viss retning, så kjem større ro, likevekt og kontroll etter kvart.
Sant å seie er buddhisme mangslungen, og kva innhald ein legg i gamle vers kan også variere. Det finn du døme på under. Dessutan har buddhistisk tankegang endra seg over tid, og delt seg i nordlige og sørlige variantar med ulike oppfatningar.

Opphav mange stader frå

Strofene i verket kjenner ein for ein stor del frå andre stader også. Om lag ein firedel av versa finst i andre deler av andre "korga". Over halvdelen finst i andre buddhistiske tekstar. Dessutan finst noe ulike versjonar på sanskrit, prakrit og kinesisk. Det finst tilmed fire verk som liknar Dhammapada i kinesiske Mahayana-skrifter. Det finst også eit Dhammapada-verk på gandhari-språket. Sanskritverket som liknar, heiter Udanavarga. Desse verka har mange vers til felles med Dhammapada, men skal vere uavhengige.
Ein har også kunna spore opp mange av Dhammapada-versa utafor buddhismen, i bramanske kjelder, skriv Poul Tuxen. Det dreier seg såleis i stor grad om felles, oldindisk tankegods, om tankespråk som har vore i omløp og som er tatt opp snart i eit, snart i eit anna verk, fortel han. Desse tankane har vore omtykt. Og Dhammapada-versa er lettare å forstå enn mye anna i buddhistisk hovudlitteratur. [Tuxen 9-10]

Det gjeld å tilpasse seg godt, så ein minskar lidingar (dukkha) og aukar trivsel og vellykka ferd

Noen vers er både filosofisk djupe of poetiske. Hovudvekta ligg på moralsk levevis, som blir kunngjort mildt, slik det er vanlig i buddhismen. Dhammapada viser buddhistiske reglar midt imellom folkelig formaning og den systematiske truslæra som inneheld den åttedelte vegen, også kalla mellomvegen. Buddhistar flest har ikkje nådd dei høgste stadia eller nirvana, ei glede som Buddha fortel om, men kan vere bra folk og leve godt for den saks skuld. Det gjeld å tilpasse seg til god lære så ein kjem opp og fram etter kvart, så går ein rett veg, og glir ikkje vekk frå godt. Også i Dhammapada finst ymt om kva som skal til for den som vandrar vegen: det er å gli innover i seg sjølv gjennom tankar. Det er slik tankekontroll som er meint. Den høgste tilstanden å nå blir kalla nirvana. Kva ordet står for, er det ulike meiningar om. Det er dekning i skriftene for å kalle det ein glederik tilstand, ein indre, subtil gledestilstand det er verdt å streve etter, seier Buddha.
Slike hovudgrep kjem av og til i komisk kontrast til den forståinga ein kan finne av læra når det blir sagt at "alt er liding (dukkha)" [Sjå Johansson 278]. Ein treng ikkje bli dukka av slik pessimisme, eller villført inn i forsaking av det som er bra. Er det ei liding å glede seg? Å lese behagelige ord av Buddha? Å ete god mat heile livet gjennom? Å fullbyrde seg og følgje lystene sine rimelig og godt? Eg vil ikkje seie det. Men no har paliordet 'dukkha' mange fleire tydingar enn 'liding'. Somme omsetjarar bruker kallar dukkha stress. Det er det også. Kåre A. Lie skriv elles om dukkha i si norske omsetjing av Dhammapada:

Dette ordet er det ikke lett å oversette . . . det omfatter alt som oppfattes som uønsket, alt som oppleves som vondt eller negativt, fra den svakeste irritasjon til de kraftigste smerter - både fysisk og mentalt . . . noe godt ord som kan dekke hele skalaen, slik dukkha gjør, har jeg ikke vært i stand til å finne [J]eg [har] brukt ord som "lidelse, smerte, det som gjør vondt" . . . fordi en tross alt får prøve å finne en tilnærmet brukbar løsning . . .
Mange har trodd at buddhismen sier at "alt er lidelse". Jeg har ikke vært i stand til å finne dette utsagnet noe sted i skriftene, og tror nok det hele beror dels på en oversettelsesfeil, dels på en misforståelse av noen av de dypere aspektene av Buddhas lære . . . [Men] lidelser er noe vi må regne med kan inntreffe [Lie 1996, 16].

Når vi handlar klokt, førebyggjer vi lidingar, til dømes ved å spare til alderdommen. Buddha ytrar seg klart og greit for slikt også, så ein handlar balansert for livsferda. Men i staden for å spare og gå inn for ulike fortenester (engelsk: merits), og samle hugen i djup meditasjon til gagn for sine og seg, fell somme ned i slapp utføring. I tillegg til hug-borande arbeid gjeld det å ha eit fagna levevis, ha god moral, og helst halde seg vekke frå opplevingar og anna som kan vere lite verdt eller skadelig, ikkje til gagn for vellykka livsferd slik det blir skissert i den gagnlige mellomvegen også kalla den åttedelte vegen.
Den som skolerer seg i samsvar med desse vide retningslinjene, kan finne ro og glede innafrå. Det er greie parallellar til yogalæra heile vegen frå oldtida. Buddhismen har henta mye av filosofien sin frå felles-indisk overlevering like frå oldtida. Det er fint å vere klar over dette sambandet mellom buddhisme og yoga, sia sambandet ifrå oldtida kastar lys over strofer.

Same verset

I fall Dhammapada let til å tale om tanken, kan ordet "tanke" vere ei omsetjing av eit sanskritord for hug (sinn). Finn ein den rota, skjønar ein kanskje korfor omsetjingane av alt det første verset skil seg. Tuxen skriv såleis:

Alle Foreteelser er betinget av Tanken, er behersket av Tanken, utgøres af Tanken; den der taler eller handler med uren Tanke, ham følger Ulykken i Hælene ligesom Hjulet Trækdyrets Fod.

Det er slik han har skjønt det. John Richards skriv på den andre sida:

Mind precedes its objects. They are mind-governed and mind-made. To speak or act with a defiled mind is to draw pain after oneself, like a wheel behind the feet of the animal drawing it.

I omsetjinga til Thanissaro Bhikkhu er det:

Phenomena are preceded by the heart,
ruled by the heart,
made of the heart.
If you speak or act
with a corrupted heart,
then suffering follows you —
as the wheel of the cart,
the track of the ox
that pulls it.

F. Max Müller:

All that we are is the result of what we have thought: it is founded on our thoughts, it is made up of our thoughts. If a man speaks or acts with an evil thought, pain follows him, as the wheel follows the foot of the ox that draws the carriage.

Buddharakkhita:

Mind precedes all mental states. Mind is their chief; they are all mind-wrought. If with an impure mind a person speaks or acts suffering follows him like the wheel that follows the foot of the ox.

Hos Rune E. A. Johansson er det:

De inre bilderna alstras och styrs
av det inre sinnet
och är av samma natur som detta.
Om någon gör eller säger något med ont sinne,
då följer honom lidande,
liksom hjulet dragarens fot.

Johansson forklarer dessutan at ""De inre bilderna" används för att beteckna perceptioner samt minnes- och fantasiföreställningar. "Det inre sinnet", på pali mano [sanskrit manas], är enligt buddhistisk psykologi ett inre centrum, som mottar impulser från de yttre sinnena och producerar föreställningar . . . Första versraden har ofta översatts: "Tingen alstras, styrs och består av medvetande". Denna översättning skulle ge intryck av en idealistisk uppfattning, men den tidiga buddhismen förnekade ej att vår värld är verklig och alltså något mer än en produkt av medvetandet."
Kva skal ein velje? Det ein likar, berre ein ikkje narrar seg sjølv, får stå sterkt.
I døma ovafor finn vi altså "tanken", "tankar", "hug (sinn)", "hjerte" og "dei indre bileta" om det som skal vere det same. Vidare kjem "urein tanke", "rote hjerte", "vond tanke", og "ureint sinn" og "ont sinne" om det same. Når Thanissaro Bhikkhu bruker "hjertet", viser dette til djup-hugen, ventelig.

Hugen

Det sentrale er hugen og hug-tankar. Mye av det som går føre seg i sinnet (hugen), er eigentlig underbevisst og ubevisst. Det er den djupe hugen som femner mest, seier Carl Gustav Jung, og ymtar om at det underbevisste delen av den kan vere ti gonger klokare enn den bevisste delen, og den ubevisst delen kanskje hundre gonger gløggare. I den grad dette stemmer, er det djuphugen som veg mest - dei delane folk normalt ikkje er opptatt av eller vedkjenner seg eller er merksame på. Nattlige drømmar gir bod derifrå, seier Jung vidare, når ein har forstått korleis hugen arbeider.

Einfelt skisse av hugen, etter Jung

Djup meditasjon fremmer reinsing av djupe huglag, og utvidar merksemda sitt felt. I lys av dette skulle fleire av versa bli greie å skjøne. Buddhistisk meditasjon blir nytta for å reinse hugen, som blir rekna som eit "organ" som er godt skissert i samkhyafilosofien, ein søskenfilosofi til yogasystemet. Tankar kjem fram i hugen som "vibrasjonar", og reinleik i yoga og sjølvskolering blir å la tankane falle til ro mens merksemda er retta "innover". Då får ein sanne meir og betre, og kan bli reinsa frå mangt, berre ein går fram viselig og høvelig for seg sjølv.
Fenomen kallast slikt som dukkar opp i merksemda, som er ein del av manas, djuphugen. Dersom ein opplever dei, skulle det hjelpe å sanne at det er ein sjølv som opplever dei, men at opplevingar av likt og ulikt (fenomen) går i hop med hug-formasjonar. Blir dei "bølgjene" roa ned, har ein betre høve for å gjøre framgang i meditasjon, og dette siste er hovudsaka for Buddha.
Denne tillempinga har utgangspunkt i Poul Tuxens danske omsetjing frå, og hatt høve til å konsultere andre bøker også, mellom anna noen av dei arbeidet til Tuxen kviler på. Som Kåre Lie peikar på i tobandsverket Buddhas samtaler, er det ulike forståingar av somme hovudord i omsetjingar. Dessutan - og det er det viktigaste - kan dei vere fleirtydige frå sanskrit av. For eksempel blir eit ord som kan tyde integritet, sanning, eller noe vesentlig omsett litt forskjellig, avhengig av kva side ved ordet ein likar best i ulike samanhengar. Sjå til dømes vers 11 i 1. kapittel:

Dei som held det uvesentlige for vesentlig og det vesentlige for uvesentlig, dei når aldri til det vesentlige; for strevet deira er feilretta.

Det kan også bli forstått annleis, til dømes:

Dei som held det usanne for sant og det sanne for usant, dei når aldri til "sanningslandet" (Sanninga); for strevet deira er feilretta.

No er det synt korleis forståingar av hovudorda fargar omsetjingane. Ein får velje sine.

Litteratur
Buddhakarakkhita, Acharya, oms. The Dhammapada: The Buddha's Path of Wisdom, with an Introduction by Bhikkhu Bodhi (Kandy: Buddhist Publication Society, 1985). Transcribed from the print edition in 1996. On-line.
Johansson, Rune E. A., oms. Dhammapada: Buddhistiska aforismer. Stockholm: Natur och Kultur. 2. upplagan. 1983.
Lie, Kåre, oms. Dhammapada. 2. utg. Oslo: Gyldendal, 1996.
Lie, Kåre A, oms. Buddhas samtaler: De lange tekstene. Digha Nikaya. Bind 1: Moralavsnittbindet Silakkhandhavagga. Oslo: Solum Forlag, 1992.
Lie, Kåre A. Innsiktsmeditasjon: En buddhistisk metode. Oslo: Pax forlag, 2002.
Lie, Kåre A, oms. Buddhas samtaler: De lange tekstene. Digha Nikaya. Bind 2. Det store bindet: Mahavagga. Oslo: Solum Forlag, 2005.
Müller, F. Max, oms. Dhammapada. I Sacred Books of the East, Volume X, Part I. Oxford: Clarendon Press, 1881. On-line.
Tuxen, Poul, tr. Dhammapada. København: Gyldendalsk Nordisk Forlag, 1953.
Richards, John, oms. Dhammapada. 1993. On-line.
Thanissaro, Bhikkhu, oms. The Dhammapada. A Translation. On-line. Access to Insight, 1997.

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 1997–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]