Merknader til soger og stubbar - 4

Kva Grudur opplevde

Reidar Christiansen, Norske sagn, "Huldresagn fra Stavangerkanten", s 102-3. Oppskrive av O. Indrehus, Randaberg.

[Til soga]

Nissefant

Reidar Christiansen, Norske sagn, "Nisser og hulder", Segner fra Romerike, oppskrivne av Per Ø. Seland, Oslo, s 133.

[Til soga]

Villmannen med tromme

Reidar Christiansen, Norske sagn, "Lappen og Ervikfuten", Segn frå Salangen, s 65-66. Oppskrive av Herleif Dahl, etter S. Johnsen, Sjøveien.

[Til soga]

Grønskjegg

AT363. Grønskjegg (The vampire) - Ei jente giftar seg med ein fremmend mann med grønt skjegg. På vegen heim til han oppdagar ho at han et lik i (tre) kyrkjer. Seinare syner han seg for nykona si i form av slektningane hennar og spør henne ut. Når kona til sist fortel "mor si" om kva ho har sett om mannen, et han henne.

Samlar: Moltke Moe, 1878. Kjelde: Eivind Aarlia, Årmotdal, Bø
      [Til soga]

Steinkastet

Reidar Christiansen, Norske sagn, "Sagn fra Vegårshei", s 144-45. Oppskrive av Trygve Rønbolt, Vegårshei.

[Til soga]

Verdsetjinga

AT 923A Som vind i varm sol (Like wind in the hot sun) - Standardskildringa: Tre koner karakteriserer ektemennene sine på kvar sin måte. Den tredje fortel ho er like glad i mannen sin som vinden i heite solsteiken. Mannen blir fornærma, men i solsteiken skjønar han kva ho tenkte på, og vender attende til henne.

Samlar: Johannes Skar, kjelde: Olav Eivindsson Austad, Bygland. Trykt i Johannes Skar: Gamalt or Sætesdal, 1963, band 3, s. 39f

[Til soga]

Tida kom

AT 810. Kontrakt med den vonde (The snares of the evil one) - Einkvan kjem i djevelens makt, og blir hjelpt av ein prest som let han vere natta over på eit kyrkjealtar inni ein heilag sirkel som presten har rita. Fanden freistar utan suksess å skremme guten/jenta ut av sirkelen.

Samlar: Moltke Moe. Kjelde: Gunnar Frette, Etne.

[Til soga]

To hundekongar

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Kong Tane og Kong Veine", s 95-96, og "Kong Eystein (Østen) og hans Hund Saur", s 151-52. Sjå også Håkon den Godes saga, kap. 12 (eldre: kap 13).

[Til soga]

Jordmora

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Gjordemoderen", s 33-35. Munnleg overlevert Faye.

[Til soga]

Sterke, kloke Tholv

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Kjempen Størk paa Ouse-Nuten", s 93-4.

[Til soga]

Huldrebarna

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Børnene", s 36-7. Munnleg overlevert Faye.

[Til soga]

Nøkken i Langfossen

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Nøkken", s 49-54. Munnleg overlevert Faye.

[Til soga]

Mannen til Ingeborg

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Varulve", s 79-80.

[Til soga]

Såra til husfred

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Huldre-Ægteskab", s 41-42. Munnleg overlevert.

[Til soga]

Eit halvt kilo kjøt

AT(U) 890. Eit stykke mannekjøt (A Pound of Flesh) - Samla av K. Strompdal. Kjelde: Johan Olson, Alstadhaug.

Ei brud blir kjøpt for vekta si i gull. Brudgommen låner pengar til gullet han manglar, av ein jøde/ågerkar, og lover i kontrakta eit stykke av sitt eige kjøt om lånet ikkje blir innfridd til rett tid. Han havnar i fengsel i utlandet (i somme variantar) før han kan betale tilbake. Kona hans kler seg ut som mann, følgjer etter han og finn han i fangenskap. Ho blir dommar for han, og får han fri på finurleg vis.

Historia finst ifrå Mellomalderen, til dømes i sogeboka Gesta Romanorum (nr. 195). Shakespeare har handsama temaet i skodespelet Ein kjøpmann i Venezia.

[Til soga]

Kong Karls siste ord

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Carl Gustavs Fald", s 194-95.

[Til soga]

Prillar-Guri

Lokalhistorikarar godtek Pillarguri som ein reell person, men somme folkeminnegranskarar tviler på at ho har vore til. Eit prillarhorn er eit bukkehorn. slaget har blitt skildra med kanskje velfantasifulle tillegg i Dølavise.

[Til soga]

Rypa i Jostedalen

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Rypa i Justedalen", s 127-31.

Jostedalsrypa er om tilhøva i Jostedalen i tida etter Svartedauden. Det blir skildra korleis folk prøvde å kome seg unna pesten. Til slutt var det berre ei jente som levde att i dalføret. Liknande forteljingar finst i ei rad segner om Svartedauden landet rundt.

Historia om Jostedalsrypa seier at ho var dotter i ein stormannsfamilie frå Sogn. Dei busette seg i Jostedalen for å sleppa unna Svartedauden saman med fleire av dei rikaste familiane i Sogn. Men pesten nådde fram til dalen. Etter pestherjinga tok nokre menneske seg opp til Jostedalen for å sjå om folket der hadde overlevd. Då dei kom til ein av de mest avsides gardane i dalen fann dei fotspor i snøen. Dei fylgde spora, og fann ei lita jente som var i live.

Jenta blei med desse menneska til folk. Det finst fleire sprikande segnversjonar om kva som hende med henne. Dette er berre ein av dei. - Riupa var elles eit kvinnenamn som ein finn i Landnåmaboka Urda 1, 163

[Til soga]

Frå Reformasjonen

Andreas Faye. Norske folke-sagn, "Reformationen", s 172-73, og "Hr. Erik", s 174-75.

[Til sogene]

Den slemme naboen og Mikkel

AT 1535. Store-Per og Vesle-Per (The rich and the poor peasant) - Ein storbonde slaktar den einaste kalven (kua, hesten) til den fattige grannen (bror sin), og broren hemnar seg ved å få storbonden til å gjere som han (imitere han) med svært dårlege følgjer. Den fattige broren si hemn-ri startar med at han bruker kalveskinnet som "spåmann", deretter sel han ei død gammal kvinne og lèt seg bli frakta til Paradis.

I Paradis er det slett ikkje verst å vere. Paradis, det er eit bustadområde i Fana bydel i Bergen kommune, og fekk namn etter ein husmannsplass. Namnet har vore kjend sidan 1785 då oppsitjaren under ein barnedåp kalla seg Ole Paradis på spøk. Og nett her er Paradis-spøken teken vidare.

Soga er modifisert.

[Til soga]