Norske eventyr og segner

• Nøkken i Langfossen
• Mannen til Ingeborg
• Såra til husfred
• Eit halvt kilo kjøt

Nøkken i Langfossen

T. Kittelsen. Kvit hest. Utsnitt

NØKKEN kan vere eit fælt troll. Somme stader blir han kalla sjøtroll og vasstroll. Når det stormar, kan han syne seg på ein stor hest, og på vinternetter kan han bryte opp is langs vågar.

Vasstrollet kan skape seg om til allslags ting, snart ein hest på stranda, snart til gull og kostelege ting. Om ein rører desse tinga, kan vasstrollet få makt over ein om ein ikkje kjenner sin ABC. Men jamvel om vasstrollet kan vere vrient å fange og hanskast med, har det ein overmann.

Det var ein stad eit vasstroll som fekk folk til å omkome i Langfossen når dei etter skikken rodde i elva der. Ein gong reiste Farrus prest der i strøket. Han fekk høyre om vasstrollet i fossen, og bad om fire handfaste karar til å ro seg, og tok med seg Abc-a sin som han la i fanget.

To gongar prøvde dei å ro opp fossen, men begge gongane glei dei ned att utan å kome opp. Men tredje gongen såg roarane at presten greip med handa ned i vatnet og drog opp eit svart vesen. Det såg ut som ein liten, svart puddel. Presten baud folka ro vidare oppetter, mens han sette puddelen fast mellom føtene sine under Abc-a, og tagde ganske stilt.

Då dei nærma seg ei steinur, dreiv han den fremmende hunden inn i ura. Sia den tida har ingen omkome der i fossen.

Mannen til Ingeborg

DEI SOM kunne bli til varulvar eller mannbjørn, var anten blitt forheksa eller så var dei trollmenn, trudde folk før.

Det heiter at mannen til Ingeborg på plassen Nikstad med eitt blei omskapt til ein bjørn mens han og kona samla høy i stakk. Det gjekk slik til:

Karen gav kona ein kjepp i handa, kasta henne opp i høystakken og bad henne verje seg det beste ho hadde lært, og så gjekk han vekk frå henne litt.

Ein stor bjørn kom straks og gjekk til åtak på Ingeborg, som blei livredd. Det var berre med nød og neppe ho klarte å verje seg oppå høystakken.

Omsider gjekk bjørnen sin veg, og mannen kom tilbake som den han var.

Såra til husfred

OPPI NORDLAND fekk ein kar seg grønkledd kone [1] ved å binde henne og leggje geværet over henne. Han tok henne straks til kone, og dei fekk eit barn. Kona spurde ein kveld om ho kunne setje det på spidd og grille det til kvelds. Mannen blei så forferda at kona bad om at orda hennar måtte vere gløymt.

Men mannen kunne ikkje glømme. Han forstod at kona hans måtte vere ei verre ei, same kor pen ho gjorde seg, og med det hadde husfreden blitt forstyrra. Han blei gåande fælt sur og tverr og innbite heretter, forkasta kona og banna fælt, dengde henne og angra at han hadde gift seg. Slik gjekk det i lang tid, mens kona lei og angra tanken på spidda barn til kveldsmat.

Ein dag gjekk ho til smia for å sjå på korleis mannen arbeidde. Men straks ho kom inn, tok han til å banne og sverje som før, og han slo til henne også.

Då greip kona ei jernstong og truga mannen til å halde husfred. Og så stor og sterk var ho at den freden heldt, enda om mannen kjende seg dødelig fornærma og såra av slik ein husfred.

Ord

1. Grønkledd: Huldra blir oftast framstelt som grønkledd, liksom "den grønkledde" i skodespelet Peer Gynt av Henrik Ibsen.

Eit halvt kilo kjøt

Det budde ein gong i tida eit par fattigfolk som hadde ein son, og enda det var så smått for dei som det kunne bli, så fekk dei det likevel slik til at sonen deira lærte bli dugande både til å rekne og skrive. Då sonen blei vaksen, så tykte både han og foreldra at han fekk ut i verda for sjølv å tene det han trong til det daglege brød.

Han tok vegen til storbyen Bergen, og der kom han i teneste hos ein av dei aller største handelsmennene i landet. Han fekk først plass som visargut, men då han både var gløgg og villig og dertil påliteleg i arbeidet, så steig han snart i gradane, og kom på kontoret.

Handelsmannen hadde ein son som skulle vere sjef på kontoret. Ein dag kom handelsmannen inn på kontoret og ville ha sonen til å skrive eit dokument. Men faren var ikkje heilt nøgd med det sonen hadde skrive. Han viste det til guten og spurde kva han tykte om det. "Ja," sa guten, "det kan vel greie seg, men lytelaust er det ikkje," og så nemnde han kva han ville hatt annleis. Det guten nemnde, var det som handelsmannen heller ikkje likte. Han bad så guten skrive dokumentet slik som han meinte det skulle skrivast. Guten så gjorde, og då han var ferdig med arbeidet, var handelsmannen så godt nøgd med det at han sette guten til sjef på kontoret i staden for sonen.

Handelsmannen hadde ei dotter, Anna. Og sia ho var mykje på kontoret, så varte det ikkje lenge, før ho blei hugteken i guten. Guten sjølv la frå først ikkje så mykje merke til jenta, men som tida lei, så tok han til å bli hugteken, han også. Men han hadde ikkje høg nok rang eller nok pengar til å fri til dottera til ein storhandlar, og gjekk inn for å finne ein utveg. Han hadde ikkje noko vidare hug til sjølivet, men det var einaste måten han visste å ta seg fram på. Så fekk han seg plass på skuta "Anna", som storhandlaren åtte.

Skipet var lasta med korn og skulle til Irland. Ein søndag mens skipet låg attmed kaia og heile mannskapet hadde landlov før dei skulle av garde, kom dottera til storhandlaren saman med ei selskapsdame ut til skipet for å sjå. Med det same kom guten og skulle om bord. Dei prata ei tid, og så sa handlardottera at ho tykte han såg så sorgsam ut, om han ikkje var glad nå han skulle ut og sigle. Å, han var nå ikkje eigentleg sorgsam heller han, svara guten. Dottera til handelsmannen skjøna godt at det var henne han tenkte på. Ho sa ho håpte det ville gå godt for han.

Dagen etter seglde dei. Den første tida var det ikkje så liketil for guten, uvant som han var med arbeidet om bord. Men han lærte snart, og då styrmannen døydde ute på havet, fekk han plassen etter han, sia han var flink med kart og kompass og tal.

Då dei hadde gjort første ferda og var komne heim att, blei kapteinen sjuk. "Kven skal eg nå ta til kaptein?" sa handelsmannen. Skipperen meinte det var best å setje guten til det. Slik gjekk det til at neste gong skipet segla ut, var guten kaptein om bord. Men då dei denne gongen kom ut på havet, så fekk dei eit frykteleg uvê og dreiv av, så dei til sist ikkje visste kor dei var.

Då stormen spakna av, kom dei inn i ei mørk skodde så dei ikkje såg skipslengda framfor seg. Mens dei låg der og bakka i svartskodda, så gjekk guten ned i kapteinskahytta og la seg som snarast. Han hadde hatt ein fæl tørn mens stormen stod på. Som han låg der og dorma og halvsov, så kom det ein fremmendkar i ein småbåt, kom om bord og ned i kahytta til han. Fremmendkaren sa at han ville kjøpe kornlasten av han. Ja, den var nok eigentleg bestemt for andre stader den, svara kapteinen, men det var det same, han kunne få kjøpe lasten likevel. Då dei kom opp og heldt på å gå ned i småbåten, sa fremmendkaren at dei måtte ro beint fram og ikkje sjå seg framover før båten støytte mot stranda. Ja det var vel inga sak, meinte guten. Han fekk to mann med og tok til å ro i den retninga landet skulle vere. Men dei rodde og rodde, og aldri kom dei til lands. Dei to følgjesveinane hans blei utolmodige og ville til å sjå fram, men guten bad dei la det vere og berre ro fram.

Men då dei så hadde rodd lenger enn langt, så kunne dei to ikkje dy seg anna enn dei såg fram. Då låg dei midt ute på opne havet, og det var ikkje skimt å sjå verken av land eller skip. Nå visste dei ikkje korleis dei skulle bere seg åt, men så var dei så hepne at dei møtte eit skip, og skipet tok dei med heim.

Kona til storhandlaren hadde aldri likt guten, og no som han hadde mist både skip og last, så ville ho ikkje at han skulle bli førar for nokon av skipa deira meir. Men dottera bad så lenge for han at handlaren til sist lét han få eit anna skip å føre. Men det gjekk like eins denne gongen og som den førre. Dei lasta skipet med korn for Irland og seglde av stad. Men ute på havet dreiv dei av for ein storm igjen og kom inn i mørkeskodda. Fremmendkaren kom enda ein gong og ville kjøpe lasten. Og dei i båten og til å ro, men såg fram, og miste både båt og skip.

Såleis gjekk det fire gonger, men då dei seglde ut med femte skipet og dei atter var drivne av og komne inn i mørkeskodda og fremmendkaren kom, så sa kapteinen at denne gongen ville han gå aleine ned i lettbåten og ro i land, for det var både synd og skam om det skulle gå like eins som dei førre gongene. Og då han sette seg i båten og tok til å ro, så var han bestemt på å halde fram og ro til han nådde land eller styrte, for no ville han ha ei løysing på gåta. Men denne gongen slapp han å ro så langt, han hadde ikkje tatt mange åretaka før han støytte mot stranda. Og då han skulle sjå til, så var han komen til ein stor stad, og der nede på hamna låg dei skipa han før hadde segld med. Og det varte ikkje lenge, før det skipet han nå fór med var buksert inn heller, og så låg dei jamsides inne på hamna alle seks skipa. Det bar så straks opp i byen og inn på kontoret, og der fekk han rikeleg betaling for alle kornlastane. Og då han var ferdig til å segle, så hadde han fått "Anna", som var det første skipet han hadde segld med, lasta med berre gull og sølvsaker til seg sjølv som takk. Og då alle skipa til handelskaren kom siglande inn på hamna i Bergen, blei han glad, og enda gladare blei han då fekk pengane dei hadde segld inn. Han sa at ei slik ferd det hadde ingen av kapteinane hans gjort før.

Men alt sølvet og gullet ombord i skipet "Anna" var guten sitt. Han sa ikkje noko om det til hine, men sia han var no blitt rik, og tykte at han nå kunne prøve å få dottera til handelskaren. Dottera hadde venta lenge. Det hadde ikkje vanta på friarar i mellomtida, men ho svara støtt at ho ikkje ville ha nokon annan enn guten. Ho fall straks omkring halsen på han då han fridde til henne, men då dei gjekk til foreldra hennar å få løyve frå dei til å gifte seg, så blei det straks motbør å få. Faren sa ja, men mora sa tvert nei.

Det var på eit gilde hos storhandlaren at guten bar fram ærendet sitt. For då dei kom heim att, alle skipa hans og med så stor forteneste, så blei handlaren så glad at han heldt eit stort gilde for alle som hadde vore med. Mot slutten av gildet sa han at sia han no hadde gjort det så godt, så skulle dei få ønskje seg ein ting, og same kva det var, så skulle dei få det. Dei kom då fram med ønska sine, den eine etter den andre, og til sist skulle guten kome med sitt. Ja, sa han, når no husbonden hadde vore så gild å love føreåt at dei skulle få det dei ønskte, så håpte han at han fekk det han bad om han også. Han ville ha dottera til kone eller ingenting ha.

Storhandlaren var ikkje huga på å gjere kona si imot, men då ord er ord og mann er mann, så var det ikkje anna å gjere for han enn å gi ordet sitt. Ja, han skulle få dottera hans, sa han, men vilkåret var at han vog henne opp med gull og sølv og lét han få det.

Vilkåra var stride, svara guten, men ein fekk sjå på dei. Og så gjekk han om bord på skuta og kom på land med alle gull- og sølvsakene sine. Det var så mykje at alle stod i undring, men då dei fekk dei på vekta, så var det likevel eit halvt kilo for lite.

Storhandlaren sa at han slo ikkje av det minste. Om det så var berre eit halvt kilo for lite, så fekk han ikkje dottera hans. Guten bad då om ei lita omrømingstid og gjekk til ein jøde som dreiv utlånsforretning. Jo, jøden var villig til å låne han gullet, men berre på det vilkåret at var det ikkje betalt tilbake innan eit år, så skulle han ha rett til å skjere ut eit halvt kilo kjøt av kroppen hans.

Guten tenkte at kjem tid kjem råd, og gjekk med på vilkåret. Og så heldt han bryllaup med dottera til storhandlaren. Men han fekk ikkje vere heime lenge, for det galdt å få betalt lånet til jøden. Han seglde då ut att, og denne gongen fór han til Spania. Men her hadde det nett brote ut krig, og då dei kom, blei dei tekne til fangar, både kapteinen og mannskapet hans.

Så snart dottera til handelsmannen fekk høyre om det, så kledde ho seg ut som mann og reiste ned til Spania for å prøve å fri mannen sin ut av fangenskapet. Då ho kom dit ned, fekk ho teneste hos kalifen i Cordoba. Og kalifen la snart merke til den kvikke guten og likte han godt for den store klokskapen hans, og snart steig ho så ho blei rådgivaren hans.

På ferdene sine kom jøden også ned til Spania, og då han fekk vite at guten var der, så kom han og kravde betaling for lånet sitt. Året var gått og det var ikkje utsetjing å få. Guten hadde sete som krigsfange mesteparten av tida og ingenting tent, så han hadde ikkje noko å betala med. Ja, då var det ikkje anna gjere enn å skjera ut eit halvt kilo kjøt av kroppen hans, svara jøden, og gjekk til kalifen med kravet sitt.

Sultanen meinte det rimeleg at om nokon hadde vore toskete nok til å låne på slike vilkår, så fekk han også greie ut lånet etter vilkåra. Men før han sa nokon dom, så ville han spørje rådgivaren sin. Ja, ho tykte det var rimeleg at jøden fekk det han skulle ha. Ho skulle sjølv vere med og sjå til at oppgjeret blei rett, sa ho.

Fangen blei så leidd fram, og då han ikkje hadde noko å betala med, så sa rådgivaren til sultanen at jøden berre fekk skjere eit stykke av kroppen til fangen. "Og," sa rådgivaren til jøden, "skjer du om aldri så lite for mykje eller om det blir aldri så lite for lite, så skal du halshoggast. Eit halvt kilo kjøt har du rett til, verken meir eller mindre."

Og rådgivaren tok eit blankslipt sverd for å stå ferdig til å hogga til om jøden misskar seg. Men då jøden høyrde dette, torde han ingenting skjere, for å ta så akkurat var uråd.

Jenta gjekk så til mannen sin og fortalde kven ho var. Ho hadde mang ein gong hjelpt han mens han hadde sete der i fangenskapet, men han hadde ikkje kjent henne att gjennom forkledningen. No gjekk dei i lag til kalifen og bad om løyve til å fare heim.

Ja, guten skulle få lov til å reise, det var ikkje sultanen imot, men rådgivaren sin ville han ikkje bli av med, så ho kunne ikkje få løyve til å fare. Men dei to gav seg ikkje for det; dei blei samde om å røme. Og så lurt bar dei seg åt at sultanen ikkje skjøna noko før dei var ute av landet. Under røminga kom dei ut i mange rare hendingar og leid mykje vondt. Dei kom ifrå kvarandre, og først eller lang tid møttest dei att i Roma.

Kjøpmannsdottera var den første som kom dit. Ho visste då ingen ting om mannen sin, og for å finne han, bygde ho seg eit lite kapell i byen, og til dette kapellet fekk alle kome. Og til sist kom mannen hennar dit, han var då ein forlist og forkomen sjømann. Men kva gjorde det. Kona hans hadde blitt så rik at ho hadde nok til begge, og saman reiste dei to heim til Bergen.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2004–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]