Norske eventyr og segner

• Kong Karls siste ord
• Prillar-Guru
• Rypa i Jostedalen
• Frå Reformasjonen i Noreg

Kong Karls siste ord

"Var inte rädd!" - Kong Karl XII

DEN SVENSKE krigarkongen Karl XII (den tolvte) kringsette ein gong Halden, og ein dag - det var den 30. november 1718 - ville kongen sjå over festninga ifrå høgda "Overberget" nær ved. Somme meinte vel det kunne vere farleg, for kongen sa: "Ver ikkje redd." [1]

I Halden-festninga oppdaga folk tre menn til hest på høgda, og skaut etter dei. Mannen i midten fall straks av hesten, dødeleg såra. [2]

Nokon sa på svensk, "Jesus, kongen er skoten!" [3]

Dei to som var med kongen, tok han under armane og førte han ned bakken, og derifrå til Gøteborg på slede. Der såg folk at beina slang på han som på ein død.

❖ Korfor rose nokon som steller seg opp så han kan bli skoten ned?

❖ Kven hyllar den som steller seg opp så han kan bli skoten, når han kan unngå det?

Ord

1. Ifølgje boka Deras sista ord, s. 85 [Jf.], var "Var inte rädd!" kong Karls siste ord. Men det er heller tvilsamt.
2. Det heiter i somme krinsar at kongen døydde på flekken, fordi halspulsåra hans blei råka. Versjonen der det var ein nordmann som skaut, blir jamt nekta av svenskar, men her er den: "En norsk vaktpost vid namn John Vedlo ska ha sett något röra sig på den svenska sidan och avlossat ett skott. Senare förstod han att det måste ha varit han som sköt den svenske kungen. Han har fått en minnesplatta uppsatt över sig och sitt bragdskott."
3. Det er mange uklare sider ved kong Karls død. Somme trur til dømes han blei skoten av sine eigne med ein messingknapp frå drakta si, og "den omdiskuterade kulknappen . . . finns på museet i Varberg". Ein generalmajor skal ha fortalt presten mens han låg for døden at han hadde gitt livdrabanten Magnus Stiernroos 500 dukatar for å skyte kongen, og det skulle Magnus ha gjort - men så finst det mange andre som kanskje skulle ha gjort det også - ikkje for Noreg, men av andre grunnar, som å vere grundig lei av kriginga til den kongen. Den kosta soldatar i fleng livet. Innkvarteringa var til å døy av.

Prillar-Guri med luren

Den 26 august i 1612 kom ein leigehær frå Skottland under leiing av oberstløytnant Alexander Ramsay, kaptein George Sinclair og kaptein George Hay. Dei skulle slutte seg til svenskekongen under Kalmarkrigen, og hadde berre lette våpen gjennom landet.

Dei kom inn Romsdalsfjorden, og røva seg fram til Gudbrandsdalen. Etter lokale segner attåt rykteflaumen, skulle dei ha misbrukt jenter og koner og røva rikdommar, fordrive folk med skrekk og gru, og slått i hel gammalt folk. Men statthaldaren i Noreg kunne ikkje stadfeste dette, med unntak av at sølvtøyet til ein danske på Setnes i Romsdalen blei røva.

Skottane blei slått i eit slag med fire hundre bønder frå seks kyrkjesokn. Bøndene improviserte og overraska skottehæren ved å starte eit tømmer- og steinskred i ei trong kløft ved Kringen sør for Otta då skottane kom dit.

Bøndene velta skredet over skottehæren på signal. Ei segn vil ha det til at det stod ei jente på Seljordsnuten (i dag kalla Pillarguritoppen) vest for elva og gav signalet. Denne jenta - kalla Prillar-Guri og Pillarguri om kvarande - lét luren lyde som avtalt då skottane kom til viss stad under tømmer- og steinvelta som var bygt. Skottane svara med sekkepiper. Men brått svinga jenta eit kvitt klede over hovudet, og bøndene sleppte laus stokkane og steinane over skottane. Dei var tekne i bakhald. Somme skottar kastar seg i elva for å symje over. Men ein flokk gamle bønder hadde førebudd seg på det, og tok dei når dei kom opp av vatnet. Og i det tronge passet var skottane klemt inne. Leiaren for skottane, Sinclair, blei skoten der.

Skottane blei tvinga i elva, og dei som ikkje drukna og ville i land, stod bønder klare til å ta imot med høygaflar, spyd, økser, sablar og ljåar attåt nokre få gevær og armbrøst. Dei gjorde ende på dei aller fleste. Kampen varte i ein og ein halv time. Seks bønder blei drepne, og berre 134 skottar av kanskje 300-900 var i live etterpå. Dei fleste av desse blei massakrerte på Kvam. Berre atten blei skåna, heiter det.

Rypa i Jostedalen

DJUPT i Sogn og høgt til fjells ligg ein einsam dal som blir kalla Jostedalen. Då Svartedauden tok til å herje i Noreg, drog mange av dei rikaste og fremste folka i Sogn opp til denne aude dalen. Der busette dei seg og bygde seg gardar. Dei avtala også at ingen av slekta eller vennane deira måtte kome opp til dei så lenge Svartedauden varte, men dei som ville skrive, skulle leggje breva sine under ein stor stein ved inngangen til dalen. Steinen blir enno kalla brevsteinen, og under den skulle dei som skreiv, finne svar.

Likevel kom Svartedauden til dalen. Alle som budde i dalen strauk med unntatt ei lita jente på garden Bjørkehaug.

Då folket var utdøydd, søkte bølingen til skogs og kom sia flokkvis til nabosoknet Våge. Dei som budde der, blei forbausa over å sjå dei fremmende dyra som ingen eigar leita etter. Men dei tok vare på dyra. Sia dei ottast at det ikkje stod vel til i Jostedalen, drog somme dit. Same kor dei kom, fann dei folket utdøydd og husa tomme. Etter at dei hadde vore innom dei fleste gardane utan å ha funne nokon overlevande, gav dei opp vona om å treffe nokon, og ville til å gå heimover. Då fekk dei sjå ei jente som hadde søkt tilflukt i Bjørkehaugskogen då ho fekk sjå dei fremmende. Dei ropa til henne, men då blei ho så redd som eit oppjaga vilt og flydde djupare inn i skogen for å løyne seg.

Etter mykje strev klarte dei likevel å fakke henne. Jenta var sky og vill som ein fugl, og derfor kalla dei henne Rypa. Talen hennar kunne dei berre så vidt skjøne. Dei tok jenta med seg til Våge. Der blei ho oppfostra og skikka seg vel.

I nokre år deretter budde det ingen Jostedalen. Så kom det nokre nordfjordingar dit og rydda dei gamle engene og åkrane. Då Rypa blei gammal til det, drog ho til fødestaden sin, gifte seg og levde der til ho døde. Etter henne kom ei gjæv og akta ætt, som i mange hundreår etter henne blei kalla Rypeslekta. Jamvel ein av lensmennene i Jostedalen sa han stamma frå den.

Ord

1. Rypa er eit kvinnenamn ein finn i Landnåmsboka, skriv Andreas Faye.

Reformasjonen i Noreg var lite kjekk

Bakgrunnen: Ledd i undertrykking

DANSKE høvdingar fengsla dei katolske bispane i Noreg, jaga munkane ut av klostra, øydela helgenbileta, og for fram med slik vald at dei ikkje gjorde den nye læra likt. I hjertet heldt det norske folket fram med å vere katolsk i lang tid og såpass fiendtleg til dei nye prestane kongen innsette, at folk i Danmark trudde at nordmennene slo dei evangeliske prestane sine i hel.

Peder Claussen skriv: "Eg har kjent ein . . . faren hans hadde slått i hel tre prestar."

I Setesdal laut presten Lauritz Hansen fly for folket. Ettermannen hans blei myrda i kyrkja av lensmannen. Folket laut tvingast til å ta imot lutheransk lærdom - alt mens avsette munkar gjekk og tigga.

Somme prestar skjelte ut bøndene frå preikestolen, og somme blei hata og forfølgde og måtte flykte.

Herr Erik

I Flå anneks hadde bøndene to helgenbilete som dei tilbad med mykje andakt og heldt høgt i ære. Men då Herr Erik fekk vite om dette, tok han helgenbileta under gudstenesta og kaste dei i elva som rann forbi der, alt mens han klandra soknefolka for den forfengelege trua deira på desse avgudane.

Kvinnene ropa og gret, "Du har tatt gudane våre vekk!"

Til gjengjeld hata og forfølgde dei han, i sær kvinnene.

Ord

1. Papist: katolikk, tilhenger av pavedømme. Ordet 'papisme' har også blitt brukt nedsetjande om katolisisme og pavedyrking.

Litteratur  

Green, Jonathon, red.: Deras sista ord. Trelleborg: Swedala, 1987.



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2004–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]