Norske eventyr og segner

• Løfte opp berget
• Sjøormen og havhesten
• Enn så lenge
• Spring for livet, kvar og ein

Løfte opp berget

DET VAR ein gong opplendingane var ute og rodde, og så rodde dei inn under ein berghammar. Der kvilte dei seg ei lite stund mens sjøen flødde - like til framstamnen [1] sat fast oppunder hammaren, for berget halla framover sjøen.

Då ropte den eine:

"Kom og hjelp meg, la oss løfte opp berget!"

Ord

1. Stamn: framende eller akterende på eit fartøy.

Sjøormen og havhesten

EIN GONG var dei særs vondt farne på Joreidlandet. Lenge hadde det gått det ordet at sjøormen [1] heldt seg i fjordane innafor, og folk torde mest ikkje kome på sjøen.

Ein dag skulle ein mann ro frå ein stad på søre Mula ut til Joreid. Best som det var, fekk han sjå noko som heldt seg etter båten. Han kunne skjøne det var sjøormen og forstod at no galdt det livet. Sjøormen ville ta han, og han visste ikkje si arme råd. Då kom han på ein ting: han skar opp ein torsk han hadde i båten og lét blodet drype ned på tofta. Sia la han tofta i sjøen, og sjøormen gav seg til sleikje blodet av. På denne måten fekk mannen så mykje omrøme at han kom seg i land.

Men sjøormen hendt på symje der i fjordane og gjorde det utrygt from folk å kome på sjøen. Sistpå la sjøormen seg i Mulesundet og stengde leia mellom Mula og Joreid. Mange folk kunne ikkje kome til kyrkje, og ikkje andre stader heller, verken til bygd eller by, om dei hadde aldri så nødvendige ærend.

Dei samle seg i kyrkja ved Onkeim kloster, og presten leidde kyrkjelyden i bøn. Då det var gjort, fekk dei høyre eitkvart som kneggja. Folk strøymde då ut av kyrkja og ned til sjøen. Der fekk dei sjå ein havhest [2] som kom settande inn frå havet. Han kneggja tre gonger før han nådde fram til Mulesundet.

Første gongen kneggja havhesten då han for framom Onkeim kloster. Det var så høgt at dei høyrde han i sju kyrkjesokner. Så sette han i eit renn gjennom Mulafjorden til Drungavåg, og der kneggja han andre gongen. Og utafor Jartdalsfjorden kneggja han tredje gongen.

Då han kom til Sølset, hadde sjøomen tatt røming derifrå, så havhesten laut setje etter. Det blei eit jag som det kunne vore vel verdt å sjå på. Havhesten laut fare tre vender rundt Joreid før han nådde sjøormen.

Dei møttest i Mulesundet. Det blei det eit slagsmål som ingen hadde sett make til. Det gjekk så hardt at havhesten mista noko av hovskjegget. Men då det leid på, fekk han tak på ormen og beit han tvert at. Då slagsmålet var over, sette havhesten ut att, og ingen har sia sett noko til han.

Heile fjorden var farga av blod då havhesten fór sin veg. Kammen og den eine enden av sjøormen dreiv inn til Sukkvika. Kammen fekk dei sia føre inn til Børingset; der gøymde dei på han lenge. Men enden av sjøormen blei liggjande i ei vik ved Knasdal og rotna. Då blei det ein slik stank at feet dauda og trea rotna på dei næraste gardane; elles visna lauvet på trea så langt som folk kunne sjå.

Hovskjegget dreiv sia inn til Brimstad; der tok dei det heim til prestegarden og tvinna seksten gode nøter av det, og det kom godt med.

Ord

1. Sjøorm: ein fæl skapning med ormeskap som etter folketrua skal finnast i havet og visse innsjøar.
2. Havhest: her er det iallfall ikkje meint ein "måseliknande fugl i stormfuglfamilien", som er den havhesten ein kjenner i dag. I folklore finn ein elles havhest nytta som anna ord for sjøorm, men slik er det ikkje i denne soga, der havhesten verken er orm, fisk eller fugl.

Enn så lenge

EIN FJORDAMANN hadde lagt seg til å sverte og banne for den minste ting. Uvanen minka ikkje med åra, og forsvann heller ikkje då han låg på sitt siste. Kona hans var reint overgjeven, men han målbatt henne frå senga med:

"Skal eg ikkje få banne så lenge Han gir meg kraft til det?"

Spring for livet kvar og ein!

"EG FRYS på føtene, eg frys på føtene!" sa høna, dei var ute i nøtteskog ein våt haustdag.

"Du skal få skor, du skal få skor!" sa hanen.

"Det lova du i fjor, det lova du i fjor!" sa høna.

Då blei hanen så arg for at ho ville ha det til at han var løgnar, at han knekte ei nøtt så hardt at skala fauk. Eit skal spratt i hovudet på kyllingen. Då blei han så redd at han tok til å springe.

"Kva spring du for, kylling-pylling?" sa høna. "Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!" sa kyllingen.

Så sprang høna.

"Kva spring du for, høne-pøne?" sa hanen.

"Eg spring fordi kylling-pylling spring. "

"Kva spring du for, kylling-pylling?"

"Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!"

Så sprang hanen. Så møtte dei ein hare.

"Kva spring du for, hane-pane?" sa haren.

"Eg spring fordi høne-pøne spring."

"Kva spring du for, høne-pøne?"

"Eg spring fordi kylling-pylling spring."

"Kva spring du for kylling-pylling?"

"Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!"

Så sprang haren. Så møtte dei ein rev.

"Kva spring du for, hare-nare?" sa reven.

"Eg spring fordi hane-pane spring."

"Kva spring du for, hane-pane?"

"Eg spring fordi høne-pøne spring."

"Kva spring du for, høne-pøne?"

"Eg spring fordi kylling-pylling spring."

"Kva spring du for, kylling-pylling?"

"Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!"

Så sprang reven. Så møtte dei ein ulv.

"Kva spring du for, rev-trev?" sa ulven. "Eg spring fordi hare-nare spring."

"Kva spring du for, hare-nare?"

"Eg spring fordi hane-pane spring."

"Kva spring du for, hane-pane?"

"Eg spring fordi høne-pøne spring."

"Kva spring du for, høne-pøne?"

"Eg spring fordi kylling-pylling spring."

"Kva spring du for, kylling-pylling?"

"Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!"

Så sprang ulven. Så møtte dei ein bjørn.

"Kva spring du for, ulv-rulv?" sa bjørnen.

"Eg spring fordi rev-trev spring."

"Kva spring du for, rev-trev?"

"Eg spring fordi hare-nare spring."

"Kva spring du for, hare-nare?"

"Eg spring fordi hane-pane spring."

"Kva spring du for, hane-pane?"

"Eg spring fordi høne-pøne spring."

"Kva spring du for, høne-pøne?"

"Eg spring fordi kylling-pylling spring."

"Kva spring du for, kylling-pylling?"

"Det datt ei nøtt i krona mi, himmelen brast, jorda synest ikkje vere fast. Spring for livet kvar og ein!"

Så sprang bjørnen.

Då dei hadde sprunge langt og lenge, tok magen til å verke for bjørnen. "Eg er så svolten," sa han, "eg orkar ikkje springe lenger, eg lyt få meg mat!"

"Vi skal få oss mat!" sa reven. "Vi vil telje, den som har det verste namnet, den vil vi ete. Bjørn-klørn, det er eit greitt namn, ulv-rulv, det er eit greitt namn, rev-trev, det er eit greitt namn, hare-nare, det er eit greitt namn, hane-pane, det er eit greitt namn, høne-pøne, det er eit greitt namn, kylling-pylling, det er eit dårlig nok namn, deg må vi ta!" Dermed glefste reven i seg kyllingen. "Spring for livet kvar og ein!" sa han då.

Så sprang dei.

Etter ei lita stund sa bjørnen: "Eg er like svolten, eg har ikkje fått noko mat," sa han.

"Ja, kva skal vi då gjere?" sa reven. "Jau, vi skal telje, den som har det verste namnet, den vil vi ete. Bjørn-klørn, det er eit greitt namn, ulv-rulv, det er eit greitt namn, rev-trev, det er eit greitt namn, hare-nare, det er eit greitt namn, hane-pane, det er eit greitt namn, høne-pøne, det er eit dårlig nok namn, deg må vi ta," sa han. Dermed glefste han i seg høna. "Spring for livet kvar og ein!" sa han då. Så sprang dei.

Etter ei lita sa bjørnen: "Eg er like svolten, eg har ikkje fått noko mat," sa han.

"Ja, kva skal vi då gjere?" sa reven. "Jau, no veit eg det, vi skal telje, den som har det verste namnet, den vil vi ete. Bjørn-klørn, det er eit greitt namn, ulv-rulv, det er eit greitt namn, rev-trev, det er eit greitt namn, hare-nare, det er eit greitt namn, hane-pane, det er eit dårlig nok namn, deg må vi ta!" sa han. Dermed glefste han i seg hanen. Så sa han det: "Spring for livet kvar og ein!" sa han. Så sprang dei.

Etter ei lita stund sa bjørnen: "Eg er like svolten, eg har ikkje fått noko mat," sa han.

"Ja, kva skal vi då gjere?" sa reven. "Jau, no veit eg det, vi vil telje, den som har det verste namnet, den vil vi ete. Bjørn-klørn, det er eit greitt namn, ulv-rulv, det er eit greitt namn, rev-trev, det er eit greitt namn, hare-nare, det er eit dårlig nok namn, deg må vi ta!" sa han. Dermed åt han opp haren. Så sa han det: "Spring for livet kvar og ein!" sa han. Så sprang dei.

Etter ei lita stund sa bjørnen: "Eg er like svolten, eg har ikkje fått noko mat!" sa han.

"Ja-a, kva skal vi då gjere?" sa reven. "Jau, no veit eg det, vi vil telje, den som har det verste namnet, den vil vi ete." Og så talde han fortast han kunne: "Bjørn-klørn, det er eit greitt namn, rev-trev, det er eit greitt namn, ulv-rulv, det er eit dårlig nok namn, deg må vi ta."

Dermed tok bjørnen og reiv sund ulven og glefste han i seg. Så var han mest som mett då, reven var reint stappa. han. "Spring for livet kvar og ein!" sa reven. Så sprang dei langt og lenge.

Til sist tok bjørnemagen til å knurre att. "Eg er så svolten, eg klarer ikkje å springe lenger," sa han, "eg lyt få meg mat."

"Vi skal få oss mat," sa reven.

"Ja, kva skal vi slå på no då?" sa bjørnen.

"Eg tenkjer vi vil så eitkvart," sa reven, "vi vil så neper."

Lenge etter, då nepene var store og kunne haustast, sa reven: "Kva vil du ha, det som er under eller over jorda?"

"Å, eg vil ikkje bry meg med å rote og grave i molda, du kan ta rota," sa bjørnen. Ja, så ruska han i seg kålen og fekk dårlig mage, og reven slikka seg om munnen over fine neper.

"Spring for livet kvar og ein!" sa reven då han hadde ete dei. Så sprang dei langt og lenge.

Så tok bjørnemagen til å knurre att. "Eg er så svolten, eg orkar ikkje springe lenger, eg lyt få meg mat," sa han.

"Vi skal få oss mat," sa reven.

"Kva skal vi ta til med no då, skal tru?" sa bjørnen.

"Eg tenkjer vi får så noko igjen, men eg er lei av å rote og grave etter desse nepene, eg tenkjer vi sår rug," sa reven.

Då rugen var moden, sa reven:

"Kva vil du ha, det som veks over eller under jorda?"

"Du kan ta toppen," sa bjørnen og hugsa korleis det gjekk sist.

Då tok reven alle aksa, og bjørnen måtte bite i den tørre rughalmen og røtene.

"Spring for livet kvar og ein!" sa reven då den hadde ete kornet.

Så sprang dei langt og lenge, like til bjørnemagen knurra igjen. "Eg er så svolten, eg orkar ikkje springe lenger," sa han. "Eg lyt få meg mat."

"Vi skal få oss mat," sa reven. "Eg tenkjer vi får fiske. Gå ned på isen og grav deg eit hòl, og stikk så rova nedi. Så kan du seie ifrå til meg så snart du kjenner det svir, for då bit det. Då skal eg gjere opp varme, så vi kan få steikje fisken vår," sa han.

Ja, bjørnen gjekk ut på isen og grov hòl, og stakk så rova nedi. Og reven gjekk av og lét vatnet på isen. Då dampa det.

"Kor blir det no av varmen din?" sa bjørnen.

"Det kjem seg vel," sa reven, "sjå no ryk det."

"No bit det også," sa bjørnen, "det svir så at . . ."

"Sit lenge, sit lenge, så kjem dei store fiskane," sa reven.

Då no reven tenkte at bjørnen var vel klaka [1] fast, sa han:

"No bit det vel?"

"Ja, no bit det så menn," sa bjørnen, "det svir heilt fælt, skal eg seie deg."

"No rykkjer du så hardt som du er god for!" sa reven.

Så sprang bjørnen til med eit byks, og så sleit han av seg rova. Slik blei han kortrumpa.

Då skjøna bjørnen at reven hadde narra han heile tida. Han blei så sinna at han ville drepe reven, og sette etter han. Reven prøvde å kome unna ved å smyge seg innunder ei fururot, men det gjekk ikkje, for bjørnen fekk tak i den eine bakfoten til reven. Då lo reven så inderlig godt:

"No held du i fururot og trur det er revefot!" sa han. Då sleppte bjørnen revefoten, og reven var ikkje sein om å fare inn i ei ur og gøyme seg.

Ord

1. Klake: stivne av frost, få ei skorpe av is, og anna.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2001–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]