Norske eventyr og segner

• Berga av ørna
• Han låg og knytte nevane
• Høyberggubben
• Grisegjetaren som vann kongedottera og halve riket

Berga av ørna

UNDER Folgefonna er det ei fjellhylle som heiter Skomakarhylla. I gamle dagar kom folk urettvist til at ein ny skomakar i ei bygd nær ved hadde somla med syinga og med det brote lova, og som straff skulle sitje ytst på den hylla og sy eit par skor.

Då han skulle stikke det siste hòlet i skoen, mista han sylen sin og ville strekke seg etter den. Då glei han nedover ein skrent ifrå hylla og ville ha falle utfor stupet under og ned i døden om ikkje ei ørn brått hadde kome dalande ned over han og overmanna han og baksa han med seg opp til hylla.

Der fall skomakaren saman til han fann styrke til å lirke ferdig siste hòlet og gjere skoen ferdig. Så la han seg ned til det kom folk. Dei hadde sett korleis han blei berga, og vedgjekk at det var nokre rare ting dei hadde skulda han for. Som vederlag fekk han gifte seg med den første jenta som kom imot han når dei kom tilbake til bygda med song og dans, berre ho ville ha han. Skomakaren syntest at den skikken var litt rar, den også, men sa ikkje nei.

Nokre månader etter heldt dei bryllaup for han og den første jenta som takka ja til mannen.

Han låg og knytte nevane

Krabaten i senga kjende dei ikkje att, han låg og knytte nevane.

PÅ EIN gard i Jorddal budde det to familiar i same hus. Konene fekk det første barnet sitt om lag samtidig.

Ein dag dei stelte i fjøset ein vinterdag, desse konene, hadde dei ungane liggjande inne i stova. Den eine kona blei ferdig før den andre, og gjekk inn i stova igjen. Då såg ho eit fremmend kvinnfolk som stod bøygd over vogga til barnet til ho som var i fjøset. I ein glimt blei fremmendkona borte.

Då den andre kona kom frå fjøset, sa kona som hadde kome inn først:

"Eg lurer no på om det kan stå rett til med ungen din."

Så gjekk dei til vogga. Der var det ingen. Men i senga ved sia av låg det ein dei ikkje kjende att; han var så morsk der han låg og knytte nevane mot dei.

Den i senga blei fostra som andre barn, men blei aldri anna enn ein tulling.

Høyberggubben

EIN MANN ute frå øyane var blitt far og skulle ha gilde ved barnedåpen slik skikken var. Ein dag råka han på Høyberggubben, det var ein slik kar som budde tett attmed han inni fjellhammaren nedmed sjøen. Og han sa til mannen at han fekk seie frå når gildet skulle vere, for han hadde slik lyst til å vere med.

Mannen ville nødig ha med gubben, men torde ikkje seie nei.

Då det lei ei stund, skulle gildet vere. Husbonden sa til drengen sin at det var best han fór av stad og bad Høyberggubben. Det gjorde drengen, og det var ein klok kar. For då han kom ned på berget, ropte han: "Det skal vere fødselsgilde i dag, så kjem du?"

"Ja, det vil eg!" sa gubben.

"Det kjem slike fornemme gjestar," sa drengen.

"Kven då?" sa gubben.

"Jomfru Maria skal bere barnet, og Jesus skal kristne det."

Då var det liksom gubben tok til tenkje seg om, men så sa han: "No ja, eg trur eg kjem likevel, eg kan vel sitje borti ei krå."

No sa guten: "Det blir flott musikk også."

"Kven skal spele då?"

"Det er den store trommeslagaren [1]."

Då tykte gubben det ville vere farleg å kome:

"Ja, er han der, så tenkjer eg det er best eg lar det vere, for trommeslagaren er eg redd. Det fall seg slik at ein gong eg var ute, såg eg ei lita skoddesky borte på himmelen. Eg var snar og skunda meg heim, men eg vann ikkje å få nøkkelen kjapt nok inn i stuedøra mi før han kom og slo lårbeinet av meg med den eine trommestikka si. Sia den tida torer eg ikkje sjå han. Kva meiner du dei gir i faddergåve?"

"Å det bli mykje det," sa guten.

"Du kan gå etter ein sekk," sa gubben, "eg skal gi så bra som andre."

Guten kom med sekken, han, og gubben hadde oppi både sølv og gull.

"No, gir dei meir, trur du?" sa han, då han hadde hatt mykje godt oppi.

"Tja, nokså mykje meir!" svara guten, og det same sa han kvar gong den andre spurde. Men då han skjøna at han ikkje vann å bere meir, sa han:

"No trur eg du er den som kjem til å gi mest. Eg håper ingen gir så mykje som du."

Dette tykte Høyberggubben var gromt [2], og guten fór av stad. Og det blei glede då han kom og opna sekken med gåver frå Høyberggubben.

Ord

1. Trommeslagaren: tora.
2. Gromt: gildt, gjævt, storarta.

Grisegjetaren som vann kongedottera og halve riket

DET VAR ein gong ein konge som var på jakt, og så fór han vill i skogen. Til sist var han så trøytt og svolten at han ikkje orka meir. Så møtte han eit bergtroll med tre hovud.

"Eg skal vise deg vegen heim dersom du vil gi meg det første du møter når du kjem heim til slottet," sa trollet.

Det gjekk kongen med på, for det var ein hund som alltid møtte han, og den var han nokså likeglad med.

Trollet synte han då på rett veg, og snart såg kongen slottet sitt. Men då han kom heim, var det dottera som møtte han. Kongen blei ille ved og visste ikkje kva han skulle gjere. Så gjorde han kjent på alle kyrkjebakkar at den som kunne verje han mot bergtrollet så det ikkje fekk viljen sin, skulle få kongedottera og halve kongeriket.

Det møtte opp mange gromme som gjerne ville vinne kongedottera. Mellom dei som kom, var det ein gut som baud seg til å gjete grisane til kongen og i tillegg verje kongedottera. Han hadde med seg tre hundar til hjelp. Den eine heitte Riv, den andre Slit og den tredje Bitihel. Guten fekk jobben som grisegjetar og drog ut i grisemarka som låg ned til ein stor fjord.

Imens fekk kongen melding frå trollet om at det ville kome i båt og hente den kjære dottera hans når det blei torsdagskvelden. Dei andre som ville vinne kongedottera, banna og svor på at dei ville vere på stranda og ta imot trollet den kvelden.

Første torsdagskvelden guten gjette, kom bergtrollet med tre hovud roande over fjorden så bulder og brak sto. Men då det fæle trollet var kome til lands for å gå opp til kongsgarden, sprang friarane og gøymde seg bak nokre tre i strandkanten. Då sleppte grisegjetaren han Riv på trollet. Hunden beit trollet i hel - slik såg det ut - og guten skar tunga ut av det eine hovudet. Men dei hine som hadde tatt på seg å verje prinsessa, kom med eitt rennande og tok trollhovudet frå han, og så rende dei til kongsgarden med det.

Mens guten gjekk vekk frå stranda, livna trollet opp att fordi ikkje alle hovuda var kappa av det. Så rodde heim for å bli friskare.

Neste torsdagskveld kom trollet igjen og var fælare å sjå til. No dura det også verre enn før. Grisegjetaren sleppte laus han Slit på det. Hunden drap trollet, såg det ut til, og guten skar tunga ut av det andre hovudet også. Men dei andre verjarane som låg gøymde like ved, sprang til og tok trollhovudet frå han og fór av garde til slottet med det. Og om litt livna trollet til og fór heim att. No hadde det eitt hovud att.

Tredje torsdagskvelden kom bergtrollet roande over fjorden så vatnet bruste og fossa; det dura som i ei hard torebye. Trollet hadde ikkje før sett foten på land før grisegjetaren sleppte laus den sterkaste av hundane, han Bitihel. Det blei ein hard strid, men trollet laut til slutt i bakken. Guten skar over den tredje tunga. Han hadde ikkje før gjort det før dei som gøymde seg for trollet, kom settande og tok det tredje hovudet frå han. Så skulle dei til kongsgarden. Den mektigaste av friarane la då fram alle dei tre hovuda og meinte at no hadde han vunne kongedottera. Då kom også grisegjetaren til.

"Ja, der er hovuda, men kor er tungene?" sa guten.

Dei var det ingen som kunne leggja fram. Så laut grisegjetaren kome med dei. For det fekk han kongedottera og halve riket, for kongen var ikkje dummare enn han skjøna kven som hadde berga dottera. Noko hadde ho nok fortalt faren sjølv også. Og dei tre morske hundane til Oskeladden, han Riv, han Slit og han Bitihel, passa så godt på han at ingen gjekk inn for å skade han nokon gong meir.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2001–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]