Norske eventyr og segner

• Dyret i hagen
• Hofjellgubben
• Gullgruva på Giske
• Skatten i Sølvskogen

Dyret i hagen

DET VAR ein mann som hadde tre døtrer. Den yngste var både godvis og ven; men dei to eldste var ikkje. Dei var så ekle og ugreie med henne som dei kunne, og kom der friarar til garden, så hadde dei henne støtt av vegen så ingen fekk sjå henne. De to blei forlova, men ikkje den yngste. Friarane visste ikkje at ho fanst.

Då bryllaupet to dei to eldste skulle stå, og mannen skulle til byen for å førebu det og hente eit og anna var der aldri slutt på kva for brurestas dei to ville ha: det var fløyel og silke; det var kniplingar og alt anna dei kunne tenkje opp. Det var også så mykje anna dei var øre etter - og alt dei var huga på, skulle han kjøpe; dei gnikka og bad. Men den yngste sa ikkje eit ord. Til sist spurde far hennar om der var eitkvart ho ville han skulle kjøpe.

"Ingen ting," svara ho - "berre dei første vene rosene du ser," sa ho.

"Nokre vene roser! Kva vil du med dei!" sa dei to systrene og lo så hånleg.

Men der var vanskeleg å skaffe roser i byen; mannen sprang opp gjennom den eine gata opp og ned gjennom den andre; men ingen hadde roser. Til slutt laut han ta heim og hadde ikkje fått ei einaste ei.

Vegen gjekk gjennom store skogar. Då kom det eit fælt uvêr over mannen, og det mørkna av natt. Han kom vekk frå vegen og visste ikkje lenger kor han var. Då ansa han noko som lyste lenger framme. "Er der eld, er der folk," tenkte han og for etter lysa. Då kom han til ein hage. Han trivla seg fram langs hagegjerda til han fann ei grind. "Finst det grind, finst det gard også," tenkte han. Men hus var der ikkje å sjå, berre ein stall. Så sette han hesten inn, og der var vatn i trua og høy å ete for Blakken.

Då hesten hadde ete og blitt stelt vel, gjekk mannen ut i hagen og såg seg omkring. Han kom med eitt inn i ein vedunderleg hage, og der var ein busk som var fullt av vene roser - han hadde aldri set dei så vene. Så braut han av nokre og la dei i skreppa. Med same merka han eit lite hus han ikkje hadde sett før. "Det var då godt; så får eg liggje i natt," tenkte han og gjekk inn i stova. Der var stelt i stand så greitt: der brann i omnen; det brann lys på bordet, og der var sett fram rykande varm mat. Og det hang tørre klede på veggen, og senga var oppreidd. Mannen tok på seg tørre klede og sette seg til bordet og åt. Han var noko ør og ottesam; men så var han så fælande svolten at han tenkte det fekk våge seg.

Men med det same han hadde ete frå seg, kom det inn eit fælande stygt dyr.

"Nåde," sa mannen og la seg på sine berre kne; "det var nok gale at eg åt - kva skal eg kalle Dykk?" sa han.

"Kall meg eit beist, for eg er det styggaste beistet her på jorda," sa dyret; "du treng ikkje vere redd for du åt; men dei tre rosene du braut av til yngste dottera di, skal kosta deg livet om du ikkje vil kome hit med henne sjølv torsdag kveld." Og det lova mannen.

"Du lyt leggje deg hit i senga," sa dyret, "og du kan sove godt; eg vil ikkje gjere deg vondt," sa det.

Mannen gjorde seg i stand til natta og sovna med det same; men dyret kasta seg ned framfor senga og sukka tungt. Då mannen vakna, sto det varm mat på bordet, og han åt. Så snart han hadde ete, drog han der ifrå, og dyret følgde ut og synte han vegen.

Då mannen kom heim, tok dei bortlova døtrene imot brurestasen og var fjåge. Men då han gav den yngste rosene, skvatt han i og gret. Ho fekk reint vondt av [1] han og spurde kva det var; men han sa ingen ting. Han blei likevel ikkje kvitt henne, og ho grov og spurde så lenge at han laut ut med det.

Då torsdagen kom, ville ho bli med han. Han talde henne ifrå så heitt han kunne - han ville heller miste livet sjølv enn at noko vondt skulle hende henne. Men ho fekk det til slutt som ho ville. Det syntest systrene hennar var moro, for dei meinte dyret ville gjere ende på henne.

Stova hadde blitt pynta opp til dei kom: Det brann på åren og senga var gjort opp; på bordet var det duka opp med mat som var så varm at det rauk av han, og lys var tent. Dei sette seg til bords, for dei hadde fare så langt og var svoltne. Då dei hadde ete ferdig, kom dyret slepande. Jenta hadde aldri sett noko så stygt og blei så redd at ho ikkje kjente kleda på kroppen. Men dyret helste henne høvisk:

"God kveld!" sa det.

"God kveld!" svara ho.

"De kan få liggje her i senga og de kan sove godt, for eg vil ikkje gjere dykk vondt," sa dyret.

"Det er då godt vi får liggje i lag og snakke saman," sa ho.

Så gjekk dei til sengs. Men dyret kasta seg ned framfor senga og låg og sukka heile natta.

Med det same det lyste av dag, drog mannen heim att, og no var ho heilt aleine med dyret. Dagane gjekk, og ho hadde det så godt som ho aldri hadde hatt det: Det var gjestebodskost til kvart måltid; ho trengde aldri gjere noko, berre drive omkring i hagen. Så ven hage hadde ho aldri sett; men ho var forskrekka over kor djup brønnen der var; den var så djup at ho ikkje merka botn. Og kvar kveld kom dyret og kasta seg ned framfor senga og spurde henne:

"Vil du gifte deg med meg og ha meg?" sa det og sukka og gav seg.

Men ho var så redd at ho aldri fekk fram eit ord.

"Her er ikkje noko du treng ottast," sa dyret og roa henne det beste det kunne.

Så var det ein gong ho for i huset og kika; då merka ho ein spegel på veggen: i den såg ho vel korleis der sto til heime: Systrene skulle ha bryllaup og dansa og sprang og var oppøste. Men faren tenkte tunge tankar - sia ho var borte gjekk han og stura og sakna henne. Ho fekk veldig lyst til å finne han, om ho berre fekk for dyret.

"No hadde det vore kjekt å kome heimom litt, eg såg det i ein ven spegel," sa ho og gret.

"Såg du fleire speglar," sa dyret.

"Nei, berre ein - om eg berre kunne fare heim!" sa ho.

"Ja, vil du berre kome hit att," sa dyret; "tredje kvelden må du vere her; elles går det gale," sa det.

Og det lova ho.

Då gav dyret henne tre kledningenr, ei koparkledning og ei sølvkledning og ei gullkledning; men ho måtte ikkje syne seg i gullkledningen før systrene hadde vore til kyrkja. Så fekk ho tre ringar, ein av kopar og ein av sølv og ein av gull. Når ho tok dei på armen, kunne ho ønske seg av kor ho ville, sa dyret. Så tok ho dei på, og med same var ho heime.

Far hennar blei så glad at han gret; han gløymde bryllaupet og alt; han følgde til det rommet ho hadde før, og kunne slett ikkje vere ifrå henne. Systrene lét som dei gråt like eins og tørka auga; men dei var så vonde at dei mest tok eld.

Då dei åt kveldsmaten, tok ho på seg koparkledningen; men systrene blei arge fordi ho var så ven at ho skjemde ut for dei. Andre dagen synte ho seg med sølvkledningen; då var der ingen som kom brurene i hug; dei berre glana på henne. Tredje dagen hadde ho gullkledningen. Same dagen helste ho for seg og ville reise. Men systrene lét som dei hadde det vondt ved tanken på å vere utan henne. Ho måtte bli enda ein dag, sa dei, og gjekk ikkje frå henne og heldt på så lenge at ho til sist gav etter og sa ja. Systrene meinte dyret skulle drepe henne når ho ikkje kom som avtalt. Om natta hadde ho vondt i seg og fekk ikkje sove.

Med det same neste dag braut fram, tok ho ringane på armen og ønskte seg heim til dyret. Og så var ho der. Men då var huset som utdøydd: det brann ikkje på åren, det brann ikkje lys, og det var ikkje mat på bordet, senga var ikkje reidd opp, og dyret kom ikkje om kvelden. Då tok ho til å leite etter dyret frå rom til rom i huset. Best som ho gjekk slik, merka ho ein spegel som hang på veggen. Ho såg i spegelen: då låg der dødt folk allstad omkring, så langt som ho kunne augne. Då sprang ho ut i hagen, og der låg dyret attmed brønnen, presis som det var dødt. Då angra ho fælt og sa:

"Har du sørgja så sårt over meg, då vil eg gifte meg med deg og ha deg om du var ni gonger styggare!" sa ho og tok det omkring halsen og la seg inntil og kyssa det.

Då blei dyret til ein kongsson - den venaste du kunne sjå, og huset til eit slott, og alle dei døde sprang opp att. Kongssonen fortalde korleis alt hadde hendt: det var ei trollkjerring som hadde forgjort både han og slottet og alt folket hans.

Han drog etter far til jenta med det same han kunne sleppe laus - "han skal vere her, så vi får sett godt til han i alderdommen," sa han. Og så feira dei bryllaup med pomp og prakt.

Ord

1. Få vondt av: tykkje synd i.

Hofjellgubben

Han drog i veg på dei nye skia sine så snart dei var ferdige den sjuande jula, og banka på fjellveggen med skistaven. Hofjellgubben kom ut, og då han såg kven det var, bad han mannen vente litt. Så henta han det store sølvbegeret fullt i-skjenka, og baud mannen litt julekvelddrikke.

Men mannen var mistruisk og slo ut begeret over venstre skuldra i staden for å drikke. Og vel var det, for drikken var så sterk at stykka spratt av skia bak han. Så sette mannen i veg på skia bortetter berget.

"Nei, vent no litt til eg får på meg den kvite trillebuksa mi," ropte Hofjellgubben, "så skal eg snart ta deg igjen."

Mannen skjøna at no stod det om livet, og sette av stad så fort han berre kunne. Hofjellgubben var snar til å få på seg trillebuksa, og kom etter så det gneistra.

Då han kom forbi Golmo gard, gol ein hane der og trollet ropte:

"Der gol den kvite,
kanskje kan eg knipe
mannen snart."

Men nedover dalen derifrå rann skia godt, og der blei trollet langt etter. Oppover bakkane vidare gjekk det seinare, og der halte trollet innpå mannen; men på myrene utover igjen fekk mannen forsprang.

Då dei fór forbi Holli, gol det ein hane att. Då ropte trollet,

"Der gol han med raud kam,
kanskje kjem ikkje karen fram."

Så heldt dei det gåande forbi Gamleberget og Kaldlia, og då heldt trollet på å ta att mannen. Då ropte mannen:

"Men sjå kven som kjem bak oss!"

Trollet snudde seg og velta. Då kom to store svarte hundar settande i sporet. Trollet gløymde å forfølgje mannen og skunda seg for å sleppe heim og vekk frå hundane, men til fånyttes. For då gol enda ein hane. Hofjellgubben ropte med sterk røyst:

"No gol det ein med svart bringe,
no må hjertet mitt springe
og breste.
Det kan bli det beste."

I det same gjekk sola opp over trollet så det sprakk og blei til stein. Men mannen skunda seg ned i bygda og leverte begeret til nykyrka. Der tok dei det til altarkalk.

Gullgruva på Giske

PÅ GISKE skal det finnast ei gullgruve. Tyskarane dreiv den, og det løna seg bra. Men så kom det krig, og folk var redde for at gruva skulle bli teken. Dermed blei sjakta styrta igjen. Først blei store eikestokkar slått fast i gruvesjakta, og oppå fylte folk stein og jord. Ein veit berre eitt kjennemerke på kor gruva låg. Ein stad på den høgaste fjelltoppen på øya skal ein kunne sjå tre kyrkjer i linje gjennom eit skar i fjellet. Så ligg gruva berre eit steinkast ifrå der ein står.

Men heilt sikkert er ikkje dette merket - det er sikkert, sann.

Giske. Panorama frå Sukkertoppen på Heissa.

Skatten i Sølvskogen

DET SKAL vere sølv i ein haug i skogen nokså langt austpå. For nokre hundre år sia var det eit møllebruk i ein av bekkane i lia nedafor, slik det kunne vere i gamle dagar. Ein kveld heldt møllaren på å male. Då kom ei kone og bad om litt mat, og fekk litt mjøl i posen sin til å koke seg graut av. Kona var fattig og hadde ingen ting å betale med, men møllaren skulle få det ho hadde å gi, sa ho. Og då ho gjekk, tok ho den støvete staven sin og banka i golvet så støvet datt ned. "Dette skal du få for maten eg har fått," sa ho.

Då mannen skulle sjå etter kva det var, så var det blankt sølvstøv ho hadde rista av staven sin. Ho hadde sett staven i ein bekk ho gjekk forbi, sa ho, og den bekken var så rik på sølv at berre ho sette staven ned i vatnet, sette det seg mykje sølv på staven. Dersom mannen var flink å leite, kunne han finne mykje meir. Og folket i Noreg, som var utarma i desse tidene, skulle seinare bli eitt av dei rikaste landa i verda, sa ho også.

Men kor den sølvhaldige bekken var, visste ikkje møllaren. Han og mange andre leita etter den sia, og ingen fann noko - kanskje med eitt unntak. For det budde ein meir enn vanleg rik smed ein stad i nærleiken, og han dreiv og selde sølvsaker til folk. Mange undra seg over kor han fekk sølvet frå, men det fekk dei ikkje ut av han. Folk flest meinte han måtte ha fått det ut av skogen.

No hende det ein dag at smeden var på eit vertshus for å få seg noko å drikke, og mens han sat slik, kom han til å prate om sølvet, og skrytte av at han kunne sko hesten sin med sølv om han ville. Ja, han lova at neste gong han kom, skulle han kome med sølvskor på hesten. Men på heimvegen blei smeden sjuk og døydde, og løyndommen tok han med seg i grava.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2001–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]