Tilnærmingar til undereventyr
| 13 › 4 › 16 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Tilnærmingar til undereventyr
 |
| "Undereventyr er slike eventyr som opnar i det kvardagslige og svingar seg over i det fantastiske på visse måtar." |
Horda-Knut og hesten
Eventyr som inneheld mye det same finn ein att både her og der. Det her under er nylaga.Ein gong han hadde fare til til England, som han hadde fått av far sin, stod Horda-Knut opp grytidlig ein morgon og sala ponnien sin. Men han la att vikingsverdet han elles brukte å ha ved sida. Tors valkyrie gådde det, og stelde seg midt framfor han med eit kvasst sverd i handa på den grasgrodde vegen for å lære Knut å ikkje fare av stad utan våpen, same kva.
Då ponnien til Knut ansa valkyrien framfor dei, skvatt han vekk frå vegen og inn på ei eng nær ved. Horda-Knut blei vreid og slo ponnien sin for å få den tilbake til vegen.
Då dei kom seg i veg att, stelde valkura seg opp mellom to steingjerder som vegen gjekk mellom. Då hesten fekk auge på valkyria, pressa han seg så tett til eine steingjerdet at steinar skrapa Knut til skinnet. Då slo han hesten igjen.
Valkyria forsvann då dette hende, men dukka opp att i eit trongt pass der det ikkje var plass til å snu. Då hesten såg korleis det låg til, la han seg ned under ryttaren sin. Horda-Knut blei rasande og slo hesten på nytt.
Då var det Tor gjorde seg eit ærend til staden. Han opna hestekjeften og let hesten tale for seg sjølv.
"Sei kva gale eg har gjort som får deg til å slå meg tre gonger, sa hesten.
Horda-Knut svarte, "Du har gjort meg til narr. Det er grunnen."
Hesten sa til Horda-Knut, "Er eg ikkje din eigen vikinghest, som du har ridd på til i dag? Har eg hatt for vane å gjøre dumme ting for og mot deg?"
"Tja - nei," sa han.
Då opna Tor auga til Horda-Knut så han såg valkyria som stod framfor dei med skinnande, kvasst sverd i neven. Horda-Knut blei still eit tak.
Valkyria spurde han, "Korfor har du slått hesten din tre gonger? Eg stelde meg framfor deg på vegen tre gonger for å lære deg å ikkje fare noen stad våpenlaus. Hadde ikkje hesten din gådd meg og villa vekk desse tre gongene, hadde eg kappa av deg hovudet med sverdet, men spart hesten." [Jfr. 4. Mosebok 22; 20-33]
Det er frå Bibelen -
I 4. Mos 22 står det om ein profet som blir talt til rette av eselet sitt etter same lest. I den gamle bibelforteljinga kan eit dyr snakke, sjå betre enn ein Guds profet, og kva som er Gud og kva som er engel blandar seg, her som då Jesus blei unnfanga. Og Gud er farlig: Sjølv om han har gitt si tillating til noe, kan han godt få for seg å avlive den som har fått slik tillating likevel. Blei du skremd no?Ei god soge som ikkje gjør krav på å vere sann, kallar vi eventyr. Horda-Knut, son til Knut den gamle, kan ein finne litegrann om i Soga om Olav Tryggvason, og meir i Soga om Olav den Heilage (148, 171) og Soga om Magnus den gode (4-6, 17-18).
Detaljar frå forteljeteknikken
Forteljeteknikken i den nesten tre tusen år gamle bibelforteljinga kviler mye på at ting blir gjentatt med opptrappingar. Sendemenn kjem to gongar, engelen står der med sverd tre gonger (kan kanskje alvar svinge sverd også?). Eselet nektar å gå i døden dre gonger, profeten, som ventelig budde nær Eufrat, etter det Bibelskjønarar meiner - slo det stakkars dyret tre gonger. Heldigvis har vi lover mot dyremishandling no til dags, men slik var det ikkje før. Ikkje alle var så vennlige som egyptarane heller.At hendingssegment (ledd) blir gjentatt tre gonger, kallar ein triperling. Dei bygger opp spenning fram mot eit eller anna klimaks. I dette høvet er det at eit esel med eitt kan snakke, og ikkje vas, og at ein engel som var usynlig for Guds profet, kjem til syne og snakkar, og det klarer ikkje ungar utan noen års modning og trening, berre så det er sagt. Ja, ja, berre så det er sagt: Utan nevneverdig opplæring kan eselet tale, ser betre enn herren sin, og står på god fot med engelen, i motsetnad til eigaren sin, Guds profet.
Så: "For ein bibeltruande kan eit esel vite og handle betre enn ein Guds profet."
Mangt i Bibelen er då feil likevel -
Nissar og troll - finst déi også?
Det syner seg at mange i vår tid kan få vanskar av å sjå nissar og andre underjordiske og overjordiske. Dei fleste som seier dei har sett slike vesen, blir ikkje trudd, og blir kanskje til latter. Dr. W. Y. Evans-Wentz ved Oxford University intervjua sneisevis av kjende og hemmelige informantar i keltiske områder på byrjinga av 1900-talet, og laga doktorgradsverk av funna sine, seinare utgitt som boka The Fairy-Faith in Celtic Countries. Det er eit grundig arbeid. Psykoanalytisk tilnærming hadde ikkje blitt ein maktfaktor då boka kom (1911). Andre melodiar (teoriar) "bles i den akta, akademiske vinden" i staden. Mest alle historiene ligg føre på på engelsk på nettstaden her. Det er til dels artig lesnad. [LENKJE]Men for det meste trur knapt godtfolk at slike vesen ikkje finst, jamvel om dei kan vere litt redd for skrømt og tussar i mørkret likevel . . .
Eventyr blir klassifisert etter korleis handlinga går (eventyrtype)
For å sjå på og jamføre ulike eventyrtekstar, er det vanlig
å type-klassifisere dei i lys av kva som hender i forteljinga, altså i lys av
handlingsgangen. Hovedgruppene femner over sånt som:- Dyreeventyr;
- Rettelig eventyr med første delgruppe "undereventyr";
- Anekdotar eller skjemt;;
- Dryge soger med meir.
Ved å ta det sentrale i den teksten og gjøre om til reinhekla eventyr, kan ei gå til katalogen og sjå om ein finn eit AT-nummer som høver.
Kva som er undereventyr går fram både av oppbygginga (morfologien); kva eventyret handlar om; og kva for typer (aktantar) som er med i det heile. Det er brei semje mellom folkloristane i dette.
Det sentrale er innhaldet. Professor Knut Liestøl (1881-1952) skriv at undereventyr er slike eventyr som opnar i det kvardagslige, svingar seg over i det fantastiske på visse måtar, og fortel om fattige gutar som kom til velmakt før, røva kongsdøtrer, styrkedrikk, bergtaking, skumle troll og lærlingar, og så vider. Han blir kort attgitt i dette av Irene Engelstad i Fortellingens mønstre [Fmf 9, 11].
Surrealistisk uhygge koste folk seg med og ein kommentar av Oscar Wilde
Undereventyr er ein sjanger som står attåt episke verk ifrå historia lang tid baketter. Det fantastiske, uhyggelige, groteske og mildast talt rabiate blei kort og godt underhaldning som interesserte og hygga før i tida. Korfor er det vel ulike meiningar om. Eventyret sitt innhald opnar for alt det surrealismen tok mål av seg til, når den ville blande bevisst og underbevisst røyndforståing som ved å slå på to strengar samtidig, og ved det nå opp til éin surrealitet: Dette er hovudsaka i det surrealistiske manifestet.Oscar Wilde (1854-1900) sa ein gong: "Det er berre grunne menneske som ikkje dømmer ut frå utsjånad og framferd (by appearances)." [Dq 456] Eit danna menneske godtek det overflatiske som overflatisk. Omsett til undereventyr får vi enda ei strategisk tilnærming å skikke oss ved: På overflata er undereventyr god underhaldning. Det veit vel "alle".
Nøyer ein seg med denne avkortane tilnærminga, kan ein verke mindre udanna enn psykoanalytikarar som roper høgt, men utan godt prov på det dei vil ha sagt.
Viss ikkje ein kan godta overflate-underhaldning som lødig tidtrøyte, men i staden får for seg ein må fundere og spekulere, postulere og neppe kler å prove noe særlig ved hjelp av midla sine likevel, har ein det ikkje berre kjekt. Det er eit poeng.
Vi postulerer like ut: Dess meir ein fjernar seg frå overflatene, dess tyngre blir det trulig. Den tesa kan vi debattere. Men først vil vi ha den utlagt betre: Den som dykkar langt ned i havet, lyt passe trommehinnene sine for trykket. Den som flyg høgre enn vingene vil bere, eller lufta, har det ikkje godt. Gude teknikkar, noe trening og patent utstyr kan hjelpe i begge tilfella, men det lurer ferr langt vekke frå overflata, der vi synest tilpassa og kan halde fram i lag eller mye aleine.
Dei gamle grekarane kom til nett det same, om enn på andre felt. Det høgste å ha og bere fram, kalla dei måtehald eller balanse (metron). Overmot imot dette, kalla dei hybris, og slikt overmot gjekk høgre makter inn for å straffe, heiter det. Forteljinga om unge Ikaros som prøvde vengene og kom for høgt, høver til å illustrere eine halvdelen av tesa i førre avsnitt. Men fern hans kom vel ifrå flyginga si, for di han avpassa den betre. Det er altså lov å prøve vengene, men ikkje å falle ifrå forsvarlig balansegang, stø og viss -
Dette har vore ein aldri så liten metafor. - Litt undersøkjing skulle likevel ikkje skade. Kva "litt" er, kan ein elles meine nokså mye med.
Sonen som kom til verda, søla vekk ressursane, hadde det fælt ei tid, men nådde opp att
Nokså mange undereventyr kan tolkast i tråd med gangen i denne likninga. [Lukas 15:11-32] Bibelgrunnlaget syner eigentlig at undereventyr ikkje er noen lett sjanger. Dei har ikkje altfor mye eigenart og eige vesen i forhold til bibelsoge og litt av kvart sterkt mystisk som gjør krav på å vere sant. Lat oss utvide litt her: Det finst indiske "oppskriftsbøker" på korleis ein kan skaffe seg overnaturlige evner i yoga. Sjå Patanjalis gamle Yoga Sutras [LENKJE] Og overnaturlige evner vrimlar av det av i undereventyr. Ikkje alle med slik makt er snille.Viss ein ser bort frå desse røtene og parallellføringar til bibellærdom og trollmannslære i hovudkulturar, ser ein undereventyr ganske som bløffar, og kan smålåtent klassifisere dei som munnlige/litterære verk med eigenart og eige vesen etter kvart. Dessutan kan svært mange undereventyr godt reknast som stordikt. Også vi herifrå gjør då det. Men det er ikkje heilt sikkert denne måten å forholde seg på overfor dei er heilgod heller.
Vi skulle såleis ikkje glømme at fleire av dei rundt førti likningar frå Jesus også går inn i det figurativt lærande. Forteljinga om den fortapte sonen eller sauen er slik. Kapittel 13 i Matteus gir grunnlag for figurative læretekstar. Ein finn både figurative ord og triplering-elementet i den (noe då blir teke opp att tre gonger). Det som blir kalla agrariske bilete (bilete frå bondekultur) kjem også til, som i ei horg eventyr elles. Kongeriket hans er også mye som i eventyret, ikkje mye å sjå i denne verda eller med kjennemerke som vanskelig høver i det jordiske, eller slett ikkje. Noen eventyrheltar kan likne idiotar og ha finnelykke. Også kristne kan verke fulle og gale i augene til verdslige, men får hjelparar (samaritanar) og løynde skattar (Matthew 13:44-46) langs vegen. Slik er det i grove trekk. Det finst parallellar nok.
Carl G. Jung braut med Sigmund Freud
Grunnene til at mange så gjerne vil tolke eventyr så dei seier noe anna eller meir enn dei strengt tatt gjør, er ganske mange og aldri så lite innfløkte. Det er ofte noe gåtefullt over forteljingar som "tek av" og let dyr snakke, som inneheld bisarre skildringar om eit anna rike "der alle vegar er beine" og så bortetter. Ikkje nok med det, det er kler likskapar mellom symbol som dukkar fram i drømmar; mellom innsette på enkle asyl; og symbol i eventyr. Iallfall eit stykke på veg er det tale om innside-arv - dels med røter i Kabbala, dels pytagoreisk kosmologi. Carl Jung blei tydelig inspirert av slik gnostisk arv, av overleverte alkjemi-ess med symbol og dryge poeng. Også astrologiske hovudsaker såg Jung ned i, og gjekk ikkje skremt vekk frå det.I ei bok av Anthony Stevens, Jung heiter den, blir det synt korleis Jung vann fram til ståstad ved å lære av asyl-innsette og eigne samanbrot. Noen gongar er visdommen hard å fange. Jung slutta seg først til Sigmund Freud som blei som ein far for han; begge to sanna at den uheldige bindinga var til stades. Så orka ikkje Jung å smiske for gamle, dogmatiske og nevrotiske Freud og braut ut. Han skipa eiga retning, og den analytiske psykologien, som retninga stort sett blir kalla, er ein av arvtakarane av freudianismen etter Freud.
Viss var Freud nevrotisk! Det spørs kven fleire som blir det før dette essayet er over.
Litteratur
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
© 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]