GULLVEKTA, NORSK DEL  

Miljøvernar

 15 › 2 › 3

SETT
ARKIVSEKSJON
ØVST PÅ KARTET
SØK NETTSTADSIDENE

VENSTRE STOLPEBREIDD
 
RESERVASJONAR   FØRRE   NESTE



Miljøvern med ein metafor

Opp av myra

Baron Münchhausen
Baronen løfter opp seg sjølv og hesten etter håret. Utsnitt frå teikning av Gustave Doré.


Nyttige kjerneord

Miljøvern kan vere så mangt. BBC-programskaparen David Attenborough konkluderer med at å rydde land og utvinne ressursar på jorda har kome for langt på store felt og går ut over plantar, dyr, lufta, jorda og menneska. Han seier forsiktig at vi skulle få færre menneske av omsyn til livet på planeten.
      Trivsel og helse krev optimale forhold, og økobalansar er langt lettare å berge enn å lage kunstig. Det er mogeleg å syte for betre forhold på jorda - det skulle ein gjere i stort nok omfang - heller enn å setje sin lit til å kanskje kunne overleve i fremmendgjorte kår her på jorda eller på ein annan planet når ein har drive jorda konkurs.
      Enkelte nye normer og haldningar for suksess treng å bli innarbeidd i unge snarast råd. Nye normer og verdiar kjem i så fall i tillegg til nyttige overleverte normer og verdiar som også finst. Verdiar og normer kjem fram i mange eventyr og fablar, til dømes Esopsfablar. Rammevilkåra på jorda er i endring, mange etablerte ressursar blir knappare på grunn av hard utbytting, og dermed fell grunnlaget vekk for mange oppgangsoppskrifter som tente somme før.
      Det som enno er ein minoritet [A] med sans for miljøvern, dyrevern og meir til, strir mot gamle utbyttarar: Dei kan vere bak storindustri og merkantile særinteresser som er bra tent med at folk sløser og slenger og skaffar seg dillegreier og utstyr for di det kan sjå flott og fint ut ei kort tid, men neppe først og fremst grundig ressurstilpassa og fullt tenleg for lang tid frametter. Mange varer er såleis designa for å vare i nokså kort tid i forhold til det som er reelt mogeleg. Det kan gjelde både utforming og materialar.
      Det er godt mogeleg at inntil halvparten av det som blir delt og kjøpt av velståande i Vesten, ikkje er nemneverdig tiltrengt i eit større perspektiv. Til dømes bruker norske kvinner hundretusenvis på piercing og hårtull som får altfor mange til å sjå ut som glorete krek, ikkje spesielt søte iallfall. Noen er det nok som utbytter desse svekka menneska som ligg under for motegalskap eller verre. Ein skulle ha ei kontant oppsummering her. Rørsler som "Framtiden i våre hender" har tent slikt i ei årrekke.


David Attenborough tek fatt i omgrepa (1) habitat; [B] (2) overhausting; (3) fragmentering; (4) omsorgsmangel; (5) forureining og tilsvining.
      1. Habitat: Menneske tek over habitat i alarmerande fart til heimar og dyrking, og tek ressursar frå skogar og andre naturområde. Jamvel om skogar kan ta seg opp att og tilmed bli hausta utan at det blir til skade, blir det for tida hausta ti gonger for mykje i forhold til attervekstraten. Det vil seie at skogar blir jamt plyndra. Om lag 60 prosent av våtmarkene i Europa blir skadd og øydelagt for tida, enda dei ofte er avgjerande for å skaffe reint drikkevatn. Minst 120 av 620 primatar ligg an til å dø ut i løpet av dei neste 10-20 åra for di dei ikkje får plass nok til livsutfaldinga si, syner nye anslag. Store dyr blir oftast hardast råka. Det er motsett med dei som har gagn av menneska, så som rotter og kakerlakkar. Ein må la skogar få vekse til att, reinske elvar, sjøar og hav, og verne det som enno finst, kjem Attenborough med. [C]
      2. Overhausting. Ein tredel av dei kjente ressursane på jorda har blitt brukt opp dei siste tretti åra. Om femti års tid kan vi trenge enda ei jord til befolkninga i fall ressursane blir brukt i same fart og sameleis som i dag, der konsumet er kraftig skeivfordelt mellom rike og fattige nasjonar. Vi fangar for mykje fisk, bruker for mykje tre, og sløser vekk for mykje ferskvatn. Minst sytti prosent av dei viktige fiskeslaga blir overutnytta allereie. Vi bruker seks gonger meir papir enn i 1961, og inntil halvparten av den årlege plantetilveksten går til menneskebruk. Vi bruker tre gonger meir drikkevatn enn i 1950, og reint drikkevatn er mangelvare, i og med at ein milliard menneske manglar tilgang til det. Store kvalar og andre sjødyr blei berga frå utrydding for di dei ikkje blei "overhausta". Og fangar ein fisk i større mengder enn dei veks fram, kjem det ikkje til å vere nok fisk for menneska i framtida. Det same gjeld skogar. Reine og kanskje sunne energikjelder som vind og solkraft kan tene menneske i veldig lange tider, og dermed kan ein la fossilt brensel som olje og gass få ligge i fred. [D]
      Eventyret "Fiskaren og kona hans" kan nyttast til å åtvare mot hard overhausting.
      3. Fragmentering. Små habitatfelt kan ikkje romme så mange artar som store felt. Det trengst derfor store, naturlege habitat, og dei små får ein klare å kople saman med habitatkorridorar, skriv Attenborough. [E]
      4. Omsorgsmangel.. Ein bergar ikkje nasehornet om ein ikkje bevarer nok habitat for det. Dyr og miljø er gjensidig avhengige; mange dyr og fuglar og plantar er gjensidig avhengige av kvarandre. Det hører inn under biomangfald. Ein kan ikkje forsømme heilskapen når ein vil bevare enkeltartar. Når det no heiter frå somme krinsar at inntil halvparten av artane på planeten kan bli utrydda i dette hundreåret, hjelper neppe noe anna enn å gå kraftig imot fattiggjeringa som skjer på grunn av grådigheit og at mange ikkje bryr seg (nok) om kva som skjer. Det kan dermed bli lite å gle seg over og forbløffast over i naturen for barnebarna. No for tida tek ein vekk for mykje som kan kveike intellekt, interesse og utforskingstrong. Livet blir verre og langt mindre verdt å leve med dei forholda som gradvis held på å utvikle seg, meiner Attenborough også. [F]
      5. Forureining. "Så lite forureining som råd er" er eit viktig motto for komande tider. For noen kan det høve å vere føre var og profittere på den nye norma, og der ein kan, skulle ein gå over til "rein" teknologi. Ved det kan ein få dei same goda og same velstand og livskvalitet som før, men utan å forureine for mykje. El-bilar, miljøvennleg vaskepulver og solcelledrive utstyr kan vere døme på nyttige ting som ikkje treng å gå ut over villdyra og naturen. Helsa til mange kan også gagnast, av mindre forureining i lufta, i badevatnet, hamnene, sjøen, elvane og i jordsmonnet. [G]


Når ein skal finne ut kva som er anstendig å gjere, bør grunnlagsforhold som endrar seg, vere med i reknestykket - for no skjer det nokså mykje svært fort:
      1. Krise for biomangfaldet [H]. Professor Sir Robert May meiner at krisa blir drive fram av for mange menneske på jorda. Krisa blir også forsterka av konsummønsteret i rike land. Der verkar ein person 30-40 gonger meir inn på miljøet enn ein person i den tredje verda. Ein lyt både bremse konsumet og ale fram færre menneske, tenkjer May.
      Professor Edward Wilson meiner dessutan at det er psykologisk og åndeleg gagn i stort biomangfald, og at vi ikkje skulle fjerne det.
      2. Verre forhold for berekraftig utvikling. Professor John Lawton samstemmer med Gro Harlem Brundtland si oppfatning av at berekraftig utvikling gagnar vår generasjon utan å fjerne val til framtidas generasjonar. Om tida som kjem meiner Professor Jared Diamond meiner: "Vi skulle vere bekymra for dei neste fem åra og dei neste tretti åra", for om femti år vil det ha blitt gjort mange skader som ikkje kan omgjerast, om det ikkje blir gjort kraftige endringar. Oppreinsking og handling må til, utfyller Diamond.
      3. Fattigdom gjer det vanskelegare å prioritere vill natur og ville dyr. Prioriteringar viser haldningar. Dr. Richard Leakey meiner at om ikkje regjeringar syner nok ansvar for helsesamt miljø for morgondagen [I], om vi tillet øydelegging av grasmarker og jordsmonn, skogar, og fjernar ville dyr - kva kan folk ha "i morgon" og etterpå? Då vil fattigdommen bli hundre gonger verre. Ein må såleis ofre noe på kort sikt for at manneætta sine større gode i tider som er i vente.
      4. Eit slags håp for framtida? Dr. Walter Lusigi svarer pent at "framtida, med den noverande forbruksraten og måten å gjere ting på, ser ikkje så veldig lys ut." Noen enkeltmenneske kan likevel gjere ein forskjell, hevdar Professor Jared Diamond." [J]

Global oppvarming

For tida stig temperaturen på kloden. Dei fleste forskarar er samde om at auken delvis kjem av den såkalla drivhuseffekten, som viser til at klimagassar som metan og CO2 gjer at det går ut mindre varme ut gjennom atmosfæren. Dermed blir jorda varmare.
      At jorda har blitt varmare dei siste sytti åra, er ikkje omstridt, heller ikkje at utslepp frå menneska bidreg til det.
      Følgjene av oppvarminga er mange og til del uavklara. Med endra klima endrar vegetasjonen og dyrelivet seg. Det har blitt fleire øydeleggjande brannar i naturen. Golfstraumen kan endre retning, eller stogge heilt. I det siste tilfellet kan ein vel rekne med at Noreg blir kaldt. Elles blir det meir ørken og meir ulagleg vêr rundt om. Klimaet blir ikkje så jamt høveleg som det har vore. Havet vil vekse av bråna is og høgare temperatur.


BØLGJE

Litteratur  
      [A] Jf. Venstres prinsipprogram: "For å unngå de samfunnsmessige skadevirkninger, men også for å bygge opp under den alminnelige rettsfølelse, er det nødvendig å slå ned på . . . miljøkriminalitet." [Lenkje] under "Rettsstaten".
      [B] Habitat: tilholdsstad, det området der eit dyr eller ein plante lever.
      [C] Attenborough: [Lenkje]
      [D] Attenborough: [Lenkje]
      [E] Attenborough: [Lenkje]
      [F] Attenborough: [Lenkje]
      [G] Attenborough: Lenkje]
      [H] Dss. biologisk mangfald.
      [I] I tydinga manjana.
      [J] Kjelde til resyme og sitat for punkt 1-5 her: BBC. [Lenkje]

OPP SETT ARKIVSEKSJON VIDARE


   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 2003–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]