Norsk del, Gullvekta
Franske eventyr  ❀ Innleiing
Seksjon › 36 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  

Martin Ferdinand Quadal (1736-1808), The Wine drinkers, 1786. Modifisert utsnitt.
Vindrikkarar i 1786, av Quadal

Innleiing

Franske folkeminne omfattar fablar, eventyr og legender og anna frå folkeslaga som busette seg i Frankrike: gallarane, frankarane, normannarane, folk i Bretagne, i "Oksitania" i den sørlege tredelen av Frankrike, og andre. Dei fleste av dei forfina salongeventyra til bl.a. Charles Perrault, var omskrivne ut frå folkelege forteljingar, og mange er av italiensk opphav. Folklore-innhaustingar av soger frå folkelege kjelder tok til i 1860-åra i Frankrike. (WP, "French folklore")

Kjelder og røter

Dei mest kjente eventyra som er gitt ut i Frankrike, har Charles Perrault (1628-1703) fått æra for. Fleire av eventyra hans stamma frå italienske samlingar før han. Det gjeld til dømes tidlegare versjonar av "Oskepott" og "Katten med støvlane". Mange andre kjente franske og tyske eventyr kjem også frå italiensk, så som "Snøkvit", "Jomfrua i tårnet (Klokkeblomst, Rapuntzel)", og "Tornerose". (EB, "fairy tale")

Grevinna av Aulnoy, som heitte Marie-Catherine le Jumel de Barneville (1650/51 – 1705), gav ut forteljingar ganske samtidig med Perrault. Dei blei forma ut for å tekke adelen og dei høgare klassene i ei tid med spreng-jåleri, parfymestank og pudder.

Det finst andre eventyrkjelder å ause av enn Perrault og dei som etterapa han med "salongeventyr" i store mengder, slik det går fram av ei samling på førtiein band, Cabinet des Fées. Den franske forfattaren og bokarbeidaren Charles-Joseph Mayer gav ut samlinga med ganske lange kunsteventyr i Genéve i 1785. I band trettisju listar han opp 101 forfattarar bak forteljingar som var med. Dei er her: [101 forfattarar]

Folkeeventyr og folklorearbeid i Frankrike

Fram til 1860-talet var dei fleste folkeeventyra på fransk jord lite kjende i byane og utanfor landet. Dei var for lågare klasser av folk enn jåleadel og bysnobb, og først og fremst munnleg formidla, med lokale variantar og på mange dialektar. I franske folkeeventyr finn vi jenter som bur i hytter og arbeider på markane ute på landet, til dømes. Innsamlingsarbeidet av franske folkeeventyr tok til i 1860-åra, og bar store frukter mellom krigane som starta i 1871 og 1914. I den tida blei det gitt ut mange hundre folklorebøker med eventyr, legender, songar med meir. Ein fann fram til at mange mellomaldersoger hadde røtene i folkeeventyr. (Delarue 1956, xii, xiii)

Etter første verdskrigen gjekk fransk folkloristikk meir eller mindre i dvale. Men i den tida blei Folklore Fellows Communications (FFC) skipa i Helsinki, og FFC har gitt ut katalogar over eventyr og fablar for å samanlikne, typeklassifisere og gi kjelder til mange europeiske eventyr og variantar av eventyra. Den store internasjonale eventyrkatalogen gitt ut av FFC gjer samanlikningsarbeid og oppleiting av kjelder enkelt i mange høve. (Uther 2004).

I tida etter andre verdskrigen tok franske granskarar til å studere franske folkeeventyr att. Først samla dei inn fleire folkeeventyr i tillegg til dei som alt var innsamla før siste verdskrigen, og samla også inn franske eventyr frå Canada og andre deler av verda der fransk blei tala. Delarue fortel at han sjølv samla inn data for rundt ti tusen franske eventyr til ein katalog (Delarue 1956, xiv-xv). Berre deler av katalogen er gitt ut, som Le conte populaire français. Etter at Delarue fall frå, har Marie-Louise Tenèze ført arbeidet vidare. [Meir]

Dei fleste eventyra som har blitt fortalt på folkemunne er mykje som andre, internasjonale eventyr, men ulike distrikt gir fleire av dei særpreg, og det same har ulike forteljarar gitt. Paul Delarue framhever at kvart eventyr er eit kunstverk, og at særdrag hos forteljar og i miljø spelar med i utforming av det. (Delarue 1956, xv)

Det finst mange samlingar frå ulike franske distrikt. Det finst samlingar frå Bretagne, Gascogne, Lorraine og Provence og meir. Folkloristen Paul Sébillot (1843-1918) var mellom dei som samla og gav ut bøker frå ulike distrikt i Frankrike. Henri Pourrat (1887–1959) samla til dømes tusen eventyr i Auvergne, som ligg i midt-Frankrike.

Skilnadar mellom ulike distrikt

Før i tida var ikkje Frankrike mykje sentralisert, og grensene har blitt endra mange gongar. Delar av naboland har vore franske, og nokre stadar utanfor Frankrike taler dei fransk enno, som i delar av Belgia og somme delar av Sveits. I noverande Frankrike er det også slik at i ulike distrikt har folk brukt sine eigne mål, som i Bretagne. Der snakkar somme gælisk den dag i dag. Bretagne har mange legender med opphav i keltiske overleveringar. W. Y. Evans-Wentz har med ei rekke legender frå Bretagne i boka The Fairy-Faith in Celtic Countries. Eventyr frå Bretagne har somt til felles med andre keltiske soger, så som eit verdsbilde med mykje, tung og hard trolldom i, trass i at forteljarhumor ofte skin gjennom også. (Delarue 1956, xvi-xvii)

Normandie har forteljingar også, og det var ikkje minst normanniske skaldar som forma segnkrinsen om Arthur og riddarane av det runde bordet oppå og attåt keltiske myter og segner. Det finst også soger om vikingen Rollo (ca. 860 - c. 932) og mennene hans i Mellomalder-verket Gesta Normannorum. Dei slo seg ned i Normandie på 900-talet og fekk det hærtatte og plyndra distriktet på fote ved blant anna å verje han mot andre vikingar. Normannarar tok etter kvart over England, halve Italia, med lydrike rundt Middelhavet: i Antiokia i Syria, Palestina og i Tunis herska dei også, fortel historikaren Reginald Brown (1969:9-18; 262-3).

Frankarane var germanske stammar som først heldt til i områda langs elva Rhinen. Dei blei sameina under merovingane, høvdingslekta som grunnla det frankiske riket ved ta over det meste av det som er Frankrike i dag. Det gjorde dei på 500-talet e.Kr. Den frankiske staten omfatta det meste av Vest-Europa ved slutten av 700-tallet. Frankarane i Vest-Europa blanda seg etter kvart med den gallisk-romerske befolkninga og gav opphav til namnet Frankrike. Frankarane i aust heldt fast ved germansk og kom med blant tyskarar, nederlendarar, flamlendarar og luxemburgarar. - Det finst gode legender frå omrċda som kransar Rhinen også, område som somtid har vore del av Frankrike, og somtid under Tyskland. Lewis Spence har med mange i boka Hero Tales og Legends of the Rhine.

I Sør-Frankrike har folk ein kultur som til dels har røter i romarriket, frå då mange av distrikta var del av Dei Sju Provinsane. Det oksitanske kulturområdet vaks fram ifrå det. Litteraturen derifrå danna mønster for hoffa andre stadar i Europa. Oksitansk trubadurlyrikken blei også den leiande poesiforma i Europa i mellomalderen. Men frå 1200-talet blei områda som vi kallar Oksitania, innlemma i Frankrike. Somme italienske område med oksitansk kultur, blei også erobra av Frankrike, blant anna grevskapa Provence og Savoy. Frå traktene ved og nær Middelhavet har eventyr sine eigne særmerke når det gjeld tema, skildringar og motiv. Heltinna i mange slike eventyr er meir typisk feminin enn nordiske sagadruser, til døme. (Delarue 1956, xvii-xviii) [SN, sv. "oksitansk"; WP, sv. "Oksitania"].

Fellestrekk

Enda om franske eventyr har visse regionale særmerke, har dei også fellestrekk. Delarue har såleis funne at overnaturlege element i dei er forenkla og gjort innpå rimelege. Frå å vere monster-kannibal har Blåskjegg blitt landleg fransk adelsmann eller borgar . . . Fantastiske skapningar er stort sett redusert til feer eller troll, ikkje fleire. Franske eventyrforteljarar har også tatt vekk mykje grufullt og fælt frå middelalderskikkar og forteljingar med røter tilbake til dei tidene. Framstillinga blir skildra som direkte, utan så mange detaljar, og utan mange kjenslevers (lyrikk) for det mest. Stilen er både måtehalden og usminka, iallfall i forhold til salongeventyra for jåler og snobbar. Delarue oppfattar forteljingane som poetiske: lette, blide, til tider rørande og at dei får ein til å tenke på samtalar med vin attåt ute på den franske landsbygda. Vinpreiket kan få stå for hans rekning - dei drakk vell anna også (Delarue 1956, xviii-xix).

Meir Perrault

I 1697 gav Charles Perrault ut eventyrboka "Histoires ou Contes du Temps passé (Historier eller forteljingar frå farne tider)" med undertittelen "Les Contes de ma Mère l'Oye", altså "Forteljingane til gåsemor mi". Det siste er folkeleg fransk for "Gamle koners forteljingar", sånn cirka, og den tittelen blei ståande. Perrault heldt seg trufast overfor den munnlege tradisjonen som var då. "Vesle Raudhette", "Katten med støvlane", "Oskepott", "Tolmodige Griselda", og "Blåskjegg" høyrer med til eventyra han er kjent for, og som var ganske bortgløymde då han skreiv dei ned i enkel stil for å muntre eigne barn. Då var han 67 år gammal, og hadde mista stillinga si.

Til "Katten med støvlane" kommenterte Perrault at "dei rette kleda og eit fint slott kan gjere ein 'marki av Carabas' av ein møllarson." I omsettingar og nyare versjonar for barn, kan slike skarpe observasjonar ha blitt luka vekk.

I 1814 gav Grimm-brørne ut første band av sine verdskjente Kinder- und Hausmärchen, som blir omtrent "eventyr for barn og heim", og var enda meir trufaste mot munnlege overleveringar enn Perrault hadde vore over hundre år før: dei transkriberte dei, men eventyra deira hadde informantar som hadde filtrert vekk vulgært snakk allereie.

Perrault og Grimmane sine eventyr har hatt stor påverknad, og tilmed fortrengt tilsvarande, engelske eventyr i engelskspråklege land. Eventyra har stimulert fantasien til unge og gamle. Dei har blitt forma til ballettar - som Peter Tsjajkovskijs Tornerose - skodespel, musikalar og filmar av ulike slag. I vår tid har eventyrsjangeren funne uttrykk i ulike slags filmar og videoprogram.

Grevinne d'Aulnoy

Om lag samtidig med Perrault gav ei kvinne med tvilsamt rykte ut eventyr også. Grevinna Marie-Catherine le Jumel de Barneville, Comtesse d'Aulnoy (1650/51 - 1705), gifta seg i 1666, berre 15-16 år gammal, med ein tretti år eldre mann. Dei fekk tre barn. Baronen blei skulda for forræderi, og kona hans og svigermor hans lét til å ha med skuldingane å gjere. To menn blei avretta for falske skuldingar mot baronen. Mor til kona hans rømde landet - baronfrua Marie, ò, enda om ein ikkje veit om ho var skuldig i noko særleg. Marie forlét iallfall landet, og fekk tre barn til. Ho heldt seg utanlands i femten-tjue år, mellom anna i Spania. Tilbake i Paris kunne ho gi ut bøker ho hadde skrive i utlegda.

Kritikaren Jack Zipes har sett at forteljingane hennar - og det gjeld Perrault sine også - i stor grad har tent interessene til herskande klasser. Fleire franske eventyrheltar og -heltinner vil bli adelege ved triks, knep, jåleri, fanteri og verre, framfor heiderlege og gagns menneske, til dømes - Såleis kan somme eventyr gi inn låke verdiar og fanteri som at det er større stas å vere hardt jålete enn seg sjølv enkelt og greitt.

Verket som grevinna er best kjent for er Contes de fees (Eventyr) frå 1697 og Les Contes nouveaux ou les fées à la mode (Nye eventyr, osv.) frå 1698. Ho tok etter stilen til Charles Perrault, men eventyra hennar blei mykje meir jålete (affekterte).

- Tormod Kinnes

Innhald


Franske eventyr, segner, litteratur  

Aesop. The Complete Fables. Translated by Olivia and Robert Temple. London: Penguin, 1998.

Andrews, James Bruyn. Contes ligures: Traditions de la Rivière. Paris: Ernest Leroux, 1892.

Bérenger-Féraud, L.-J.-B. Contes populaires des provençaux de l'antiquité et du Moyen Age. Paris: Ernest Leroux, 1885.

Basile, Giambattista. The Pentamerone. Tr. Benedetto Croce. 2 vols. London: John Lane the Bodley Head, 1932.

Boccaccio, Giovanni. Decameronen, bd. 1-2. Oslo, Nasjonalforlaget, u.å. (ca. 1994) På nett på engelsk.

Brown, Reginald Allen. The Normans and the Norman Conquest. London: Constable, 1969.

Carey, Martha Ward, tr. Fairy Legends of the French Provinces. New York: T. Y. Cromwell, 1887.

Carnoy, Émile Henry. Contes français. Paris: Ernest Leroux, 1885.

Cosquin, Emmanuel. Contes populaires de Lorraine comparés avec les contes des autres provinces de France et des pays étrangers, et précedés d'un essai sur l'origine et la propagation des contes populaires européens. de la Salle, Antoine, red. One Hundred Merrie and Delightsome Stories Right Pleasaunte To Relate In All Goodly Companie By Way Of Joyance And Jollity (Les Cent Nouvelles Nouvelles). "The Women Who Paid Tithe" by Monseigneur de Villiers. Paris: Charles Carrington, 1899.

Delarue, Paul, ed. The Borzoi Book of French Folk Tales. Tr. Austin E. Fife. New York: Alfred A. Knopf, 1956.

Duchon, Paul. Contes populaires du Bourbonnais. Moulins Crépin-Leblond, 1938.

EB. Encyclopaedia Britannica - sjå Britannica Online.

Macquoid, Thomas Robert, and Katherine Sarah. Pictures and legends from Normandy and Brittany. New York: G. P. Putnam's Sons, 1881.

Marie, de France. Lays of Marie de France, and other French legends. London: Dent: 1911.

Masson, Elsie. Folk Tales of Brittany. Philadelphia: Macrae Smith, 1929.

Picard, Barbara Leonie. French Legends, Tales and Fairy Tales. London: Oxford University Press, 1955.

Pourrat, Henri. Le trésor des contes. Deux volumes. Paris: Omnibus, 2009. ⍽▢⍽ Ett tusen munnleg overleverte forteljingar på fransk frå Auvergne om lag midt i Frankrike.

Pourrat, Henri. French Folktales: From the Collection of Henri Pourrat. New York: Pantheon Books, 1994. ⍽▢⍽ Det er over hundre franske eventyr i denne fine boka. Ho er i seg sjølv eit utval frå eit enda større verk med franske eventyr av Pourrat. (neste innføring).

Sébillot, Paul, et Françoise Morvan. Contes de Haute-Bretagne. Bd 1-3. Rennes: Ouest-France, 2007. (1880, 1881, 1882).

Sébillot, Paul, Henri Pourrat, Félix Remize. Contes d'Auvergne. Rennes: Ouest-France, 2011.

Sébillot, Paul. Contes des Marins. Paris: G. Charpentier, 1882.

Sébillot, Paul. Contes des paysans et des pêcheurs. Paris: G. Charpentier, 1881.

Sébillot, Paul. Contes des provinces de France. Paris: Libraire Léopold Cerf, 1884.

Sébillot, Paul. Contes populaires de la Haute-Bretagne. Tome 1, 2 et 3. Paris: G. Charpentier, 1880, 1881, 1882.

Sébillot, Paul. Landes et des Grèves. Rennes: Hyacinthe Cailliere, 1900.

Sébillot, Paul. Littérature orale de l'Auvergne. Paris: Maisonneuve, 1898.

Sauvé, Léopold-François. Le folk-lore Hautes-Vosges. Paris: Maissoneuve et Charles Leclerc, 1889.

Seignolle, Claude. Contes populaires de Guyenne. Tome 1 et 2. Paris: G.-P. Maisonneuve, 1946.

SN. Store norske leksikon. På nettet.

Spence, Lewis. Hero Tales and Legends of the Rhine. London: George C. Harrap, 1915.

Spence, Lewis. Legends and Romances of Brittany. New York: Frederick Stokes, 1917.

Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284-86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

WP: Wikipedia.

Franske eventyr, segner og eller eventyr frå Frankrike, opp Seksjon Sett Neste

Franske eventyr, segner BRUKARGAID: [Lenke]
© 2007–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]