Gullvekta
Ivar Aasens livsveg
Seksjon › 3 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar    

Om Ivar Aasen

"Den store mester Ivar Aasen (. . .) var stor i alt hvad han gjorde." - Johan Storm, Aasen-motmann

Ivar Aasen - Tekst "Vil du vite sanninga om ein mann, så høyr kva fiendane hans seier om han og vend om på det." (Ordtak).

Det er ikkje alltid ordtak stemmer. Ivar Andreas Aasen (1813-96) forma den eine av dei to offisielle språkvariantane (målformene) her Noreg, den målforma som ikkje er "smådansk", det vil seie ikkje nokon språkleg hybrid av noko eldre dansk og ymse "Oslofjord-dialekter", og som sidan har fått si eiga bane. Nynorsk har ikkje hatt storstilt støtte av storkapital og dei store forlagshusa, dessverre - og knapt nok alle nyrike "laksebaronar" langs kysten heller - og blir ganske så ofte sabotert i stat og kommune [◦Meir].

Først lærte Aasen seg gammalnorsk, så skaffa han seg oversyn over dialektene rundt om i landet. Det førte til ein grammatikk og ei ordbok, og tekstar som bana veg for framdyrking av ganske konstruert "samlingsnorsk". Varianten hans står oppå og attå vestnorske dalektar især, og har mellom anna støtte i jamføringar til andre nære språk og gammalnorsk. Først blei denne heimleg justerte språkvarianten kalla landsmål, og sidan nynorsk.

Det vi kan kalle målferda til Ivar Andreas Aasen var vedunderleg optimistisk. Jamvel om han kom langt i å forme eit heilnorsk skriftspråk oppå gamle trerøter og stubbar (norrønt og dialekter), laut forsøka på eit samlande, heilt norsk skriftspråk gi etter litt etter kvart, på grunn av stoda. Forholda endra seg med tida. Nynorsken laut gi etter steg for steg. Det skjedde og skjer framleis med både alvor og verdigheit.

Her er noko til om einaren som forma den identitetsberande målforma nynorsk.

Utrusta med pipetobakk og skrivepapir

Ivar Aasen stod rett opp mens han skreiv.
Rette tvilinga hjelper vitskapar. Det tviler vel ingen på -

Nynorskens far blei født 5. august 1813 i Ørsta, og døydde 23. september 1896 i Kristiania (no Oslo).

Då Noreg blei løyst frå det 434 år lange sambandet med Danmark i 1814, hadde landet mista sitt eige, gamle skriftspråk fleire hundreår før. Dei som skreiv på Ivar Andreas Aasens tid, laut bruke dansk som han.

Målreisaren meinte at landet trong eige skriftspråk og ville kveike noko skapeleg og godt på gamle røter og stubbar. Han reiste omkring, lytta og skreiv notat til han blei redd for å miste dei -

Ei av dei mange mytane om han er at han var så redd for brann at han heller sat og hutra og fraus om vinteren enn å fyre i omnen. No vel, han hadde omsorg for papira sine, og ikkje brannvarslar og sprinklaranlegg. Det var andre tider.

I Universitetsbiblioteket tar Aasensamlinga om lag tre hyllemeter. Det er ei av dei mest innhaldsrike samlingane der. Nøysam skreiv han ned mykje sentralt på smålappar og også i minihefte han lèt til å ha sydd saman sjølv. Han har visst røyka mykje pipetobakk, skal ein dømme etter alt tobakkspapiret i arkivet hans. Innpakningspapiret blei glatta ut med omhug, skore i to og brukt som kladdepapir. Så skreiv han omkring den kjente Tiedemannslogoen - nesten uråd å lese for granskarane. Konvoluttar han fekk tilsendt med brev i, blei skorne opp og brukt til skrivepapir. Også gamle teaterbillettar brukte han slik ender og då.

Dette og meir til skriv Oddvar Vasstveit.

Ein ser ofte at folk vil skrøyta stort og vidt,
av vett og kunnskap.
Men når det kjem nærare,
so veit dei best
om småting,
og minst om det som trengtest mest.
Slikt er heller verre.

Ivar Aasen: "Fals og fusk", i Symra, her i gjendikting

Mil etter mil: Mann med enorm arbeidskapasitet, flit og energi

Ivar Aasen kom i forgrunnen mellom dei som gjekk hardt inn for å skilje ut det norske språket slik at det stod fram som klart att. For å få det til, arbeidde han dessutan språkprøvene han samla inn.

Den sindige sunnmøringen reiste rundt og samla inn prøver på dialekter. Dei blei seinare grunnlag for ein "folkespråkets grammatikk". Han var ein mann med dagbok og reiseminne ved sida av arbeidsnotatane sine, og det viser seg at han irriterte seg om og om att over at folk ikkje skjønte kva han gjorde, og stelte uhøflege spørsmål i tillegg. Han noterte seg også at "overalt synes det at være bedre Folk søndenfor Bergen enn nordenfor".

Slike sitat og andre er no lagt fram for folk. Han møtte altså mangel på interesse og forståing for mest alt han gjorde, der han kom. Slik var det ofte, unntatt mellom høgt danna.

Det er ofte ikkje lett å sjå kva slags metode og framgangsmåte han kunne. Men for kvart nytt område han kom til, skreiv han heldigvis ei samanfatting.

Danna

Når Ivar Aasen kom til ei ny bygd, var han på jakt etter det han sjølv kalla "en dannet Mand" som kunne fôre han med ord og uttrykk, og Aasen skreiv ned. Moden eller høg alder var ikkje noko krav. Aasen klargjorde det slik:

Ved en dannet Mand mener jeg ikke en fornem Mand, men en oplyst, fordomsfri og ædelt tænkende Mand, enten han saa er Bonde eller Stormand."

Richard Berge d.e. i Rauland var mellom dei mange sneis ordleverandørane for Ivar Aasen. Midt i høyonna kom Ivar og ville så gjerne få skrive ned gamle ord, skriv Berge ein stad.

Ein annan dag kunne Ivar vere å finne i Botsfengselet for å tale med einkvan frå Setesdal som sat der.

På kvar stad Aasen slo seg ned mens han var ute og reiste og granska korleis folk ordla seg, spurde han seg høfleg fram til folk som var kjent for kunnskap og daning. Dei som var villige og hadde stunder, spurde han så ut om talemålet i bygda, gjerne ut frå lister han hadde sett opp føreåt. Han skreiv opp ord og bøyingar av orda og tok òg med korleis orda blei brukt samanhengande i talen. Også anna folkeleg kulturstoff skreiv han opp, såleis ordtak. Dei kom til å bli grunnstammen i dette verket.

Han hadde også Universitetsbiblioteket å gå til. Heime skifta han mellom å stå og sitte mens han skreiv, avdekkjer Kjell Venås ein stad.

Han hadde godt samarbeid med historieprofessor Peter Andreas Munch og fleire andre sentrale folk ved universitetet. Om han:

"Han skapte eit skriftspråk på eiga hand. Det er ei sjeldan bragd i verdshistoria." [◦Lenke]

Høg standard gav autoritet

Ivar Aasen maleri
Ivar Aasen lèt til å granske

For alt han gjorde, blei Ivar Aasen også grunnleggaren av norsk leksikografi.

"Den faglege standarden han sette, er framleis ein målestokk for ordboksredaktørar. (. . .)

Ivar Aasen er òg eit førebilete i det at han skreiv utfyllande føreord til ordbøkene sine, der han gjorde greie for arbeidsmåten sin, og for dei rammene han sette for arbeidet.

Den strenge faglege standarden i ordbøkene og dei andre bøkene som legg fram språkleg tilfang, gjer at verket hans har stor autoritet. Det skal mykje til at ein set spørjeteikn ved ei opplysning frå Ivar Aasen."

Strid kom rundt det nye landsmålet

Det går mangt eit menneske og ser seg fritt ikring for Ivar Aasens skuld. - Tarjei Vesaas

I 1870-åra var det mange som ivra for at Ivar Aasen skulle få eige professorat ved universitetet i hovudstaden, for han var høgt akta mellom språkmenn i landet. Aasen hadde gitt ut dei viktigaste verka sine, Norsk Grammatik(1864) og Norsk Ordbog (1872). Men det fanst personar i maktstillingar som klarte å velte framlegget om å opprette eit eige landsmålsprofessorat, og meinte det var gale å opprette eit professorat i eit språk som ingen skreiv eintydig. Aasen blei derfor aldri bydd noka stilling ved universitetet.

Det skulle bli mykje strid før landsmålet kunne brukas fritt ved universitetet. Men etter at reformatoren Johan Sverdrup blei statsminister i 1884, blei det ny vind i slakna segl. Sverdrup såg for seg at Aasens landsmål skulle bli hovudspråket i Noreg. Det blei det likevel ikkje.

Fagre etterslåttar over bondegut frå småkårsheim ein stad

"Den store mester Ivar Aasen (. . .) var stor i alt hvad han gjorde." - Aasen-motmannen Professor Johan Storm, etter Ivar Aasens bortgang.


Ivar Aasen, Litteratur  

Ordtak etter Ivar Aasen


Ivar Aasen, opp Seksjon Sett Neste

Ivar Aasen BRUKARGAID: [Lenke]
© 1999–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]