NORSK DEL, GULLVEKTA  

Danske ordspråk og munnhell

 13 › 2 › 13

SETT
ARKIVSEKSJON
ØVST PÅ KARTET
SØK NETTSTADSIDENE

VENSTRE STOLPEBREIDD
 
RESERVASJONAR   FØRRE SAMLINGA NESTE




Innleiing

Ord av lykkelige danskar

Danske ordtak på nynorsk
Ordtak og andre ymt er ofte kjærkomne for di dei er "maskert".
Det står over 830 ordspråk frå dansk her på sida, og mange hundre ekstra som ikkje akkurat er danske, men som er innlån i dansk - og somme har danske sidestykke. Blant dei finst ordtak frå grannefolk i Norden. Ordspråk er i stor grad felleseige, og danskane har vore grådige til å låne.
      Ordspråka under er samla inn frå mange bøker (under). Om danske ordtak gir utbytte, heng det saman med at ein kan dikte inn (leggje inn) innhald i dei ut frå forhold ein kjenner til og anar.
      Dei som bur i det gamle kongeriket Danmark seier dei er lykkelegast i verda. Det syner eit par samanliknande målingar (2005-2007). Det er eit anna spørsmå i kva grad dei har grunn til å vere det. Ut frå objektive kjenneteikn (parameter) er Noreg betre å bu i, seier FN-undersøkingar frå iallfall dei siste sju åra. Det kjem også mange danskar til Noreg som arbeidsinnvandrarar. Og stig havet nokre meter under global oppvarming, blir Danmark mindre, og det kan kome fleire. At havet kan stige etter kvart, maktar somme hollendingar å bu seg på både kjekt og godt; dei har flytta til utkant-Noreg frå Nederland, som også ligg lågt. Ein tredel av landet er faktisk teke frå havet.
      No vel, også ordspråk treng vi å grunne litt over og fundere på kva nytte vi kan ha av dei. Det ligg sikkert dansk livsvisdom i fleire. Men kven er haldbare i dag, i det store og heile? Det ligg på deg å finne ut av slikt.


Frå historia bak danske ordtak

Her er i dag rundt 1360 ordspråk, hermer og nokre nevar sitat frå dansk. Somme ordspråk er nok innlånte i dansk. Danskar og svenskar har elles felles arv i ordtak frå Halland, Skåne og Blekinge - deler av dansk kjerneland til dei blei svenske: Halland i 1645 - Skåne og Blekinge i 1658. "I nutidens regionaliseringsproces er Skåne, Halland og Blekinge med deres dansk-svenske historie en region med fælles dansk-svensk kulturidentitet, hvis historiske rødder skal søges i Danmark." [Lenkje]
      Rundt 830 av dei rundt 1360 ordspråka her kan gå for danske. Av desse finn vi over 100 frå Peder Laale si samling, 43 er etter Peder Syv, og "Gammal dansk samling" 23. Jydane har 33 ordspråk med her.
      Nokre fleire vakre ord er innlån - og ganske danske - i sær dei ca. 115 frå Norden: Sverige (71), Island (18), Noreg (12), Finland (8) , Færøyane (5) og Grønland (1) i alt, og 4 frå Slesvig, som Danmark laut avstå til Tyskland den 30. oktober 1864. Attåt Slesvig-ordtak kjem 25 til frå Tyskland. Frå ulike folk i Afrika over 22, frå engelsk 43, frå USA noen få - og så bortetter.
      Takk vere samlarar har danskane fine og runde ordtak, fyndord, og sentensar med frå gamle dagar:
  • Om Peder Laale veit vi nesten ingen ting visst. Samlinga etter han kan ha vore frå seint 1300-tal, og den blei trykt i 1506. Samlinga, Parabolae, inneheld det somme kallar barbariske latinske ordspråk, dvs. at latinen ofte er forvanska. Men dei 1200 sentensane har også dansk tekst, og danske, folkelige uttrykk er med. Den første trykte utgåva er frå 1506. Forordet seier at boka er utgitt av lærde menn ved universitetet i København. Trykkaren var ein hollending busett i byen. [Lenkje] [Meir]
  • "Gammal dansk samling": Eit handskrift frå siste firedel av 1500-tallet med nær 2 200 ordspråk er den nest eldste bevarte ordspråksamlinga etter Laale si. Ein veit ikkje kven som har laga til samlinga. Handskriftet har vore kjendt og delvis brukt av seinare ordspråksutgivarar som Peder Syv (under).
  • Sokneprest Søren Andersen Vedel (1587-1653) frå Ribe, og son til diktaren Anders Sørensen Vedel, samla og ordna eit handskrift med om lag 100 danske ordspråk i 1609.
  • Samlingen Problemata (eigentlig "Problemata et pro verbia moralia") er bevart i ei utgåve trykt i København i 1611. Det finst eit seinare opptrykk, og kan ha funnest ei eldre utgåve. Problemata som sjølv rommar stoff frå Peder Låle, har vore ei viktig kjelde for Peder Syv [under], og samlinga har blitt nytta av enda fleire. Ein veit ikkje for visst kven som har laga Problemata, men det var mest trulig salmediktaren Hans Christensen Sthen (1544-1610).
  • Peder Syv (1631-1702) kjempa for morsmålet og i "1682 og 1688 følgde to store ordspråksamlingar (Almindelige danske ord-sprog og korte lærdomme, I-II) med "ca. 15.0000 [sic] folkelige udtryk, talemåder, fyndord, mundheld, lære- og leveregler fra Danmark og Norden, som led i hans kamp mod det latinske, tyske og franske sprog." Han samla altså mye. [Lenkje]
  • Blant amerikanske, britiske og mange andre land sine ordspråk finn ein fyndige ord av diktarar og andre kjente, til dømes Shakespeare og Emerson. Fint forma ord og utsyn frå namngitte personar kan gli inn i ordtak-arven. Det er likeins i norsk, svensk og dansk. Her i samlinga er berre eit lite dusin slike ord med. Det finst fleire.
  • I vår tid har mange danske folkloristar forma nye bøker over ordspråk, og somme har lånt inn ei mengd ord frå andre folk og kulturar, ikkje berre skandinaviske og nordiske, men også tyske, engelske og vidare frå "heile verda". Vi har også soge litt herifrå og derifrå, som seg hør og bør. [Sjå tilfanget]

Ulike slags ordspråk

I tillegg til gjengse ordspråk har vi munnhell, fragment, og meir til. Døme:
  • Reint ordspråk: "Kyrne til andre har større jur."
  • Munnhell, herme: "Det er øvinga som gjer det, sa jenta, ho sløkte lyset med rumpa."
  • Fragment: "Å ta beina på nakken."
Somme av orda og tankane har enderim og rytme, andre har meir eller mindre fullkomne bokstavrim - litt av kvart kan gå tapt i omsetjingar.
      No og då får ein lyst til å omforme til ein meir skapelig fasong i tråd med gamle leistar: det er oppskrifter eller halvreseptar for laging av ordtak og fraser som liknar ordtak til forveksling. Vi kallar slike lagingar for ordspel. Døme:
  • Dansk: "Kun tosken frykter ikke havet."
  • Omforma, gjenskapt: "Torsken og tosken er ikkje redde for havet." *
Det er rom for variasjonar av gamle og nye ordspråk. Det omskapte ordspråket i dømet blir vel litt rundare, noko meir humørfylt, noko vennlegare - men nett det kan det vel finnast ulike meiningar om.
      Ei stjerne - * - bak ei setning fortel det er ei nylaging i høvet.   - Tormod Kinnes


BØLGJE

Litteratur  
      Ae: Holbæk, Bengt & Jørn Piø: Allverdens ordsprog. Schibsted. Oslo, 1991. [Boka er opphavelig frå dansk: Alverdens ordsprog. København: Politiken, 1966 og seinare.]
      Bo: Evensberget, Snorre & Gundersen, Dag: Bevingede ord. 2nd ed. Kunnskapsforlaget. Oslo, 1983.
      Dw: Villum, Erik: Andres køer har større yver. Gyldendal. København, 1985.
      Oid: Kjær, Iver og Bengt Holbæk. Ordsprog i Danmark: 4000 ordsprog fra skrift og tale gennem 6000 år København: Paludans forlag, 1969.
      Or: Kragh, Ole. Alverdens ordsprog og talemåder. Copenhagen: Vendelkærs, 1979.
      Osl: Jensen, Brikt, red. Ordspråkleksikon. Tr. Gunnar Gjengset. Oslo: Schibsted, 1996. (Carsten Bregenhøj og Solveig Pått: Politikens Ordsprogleksikon.)
      Sju: Andreæ, D. et al. Citatboken. Stockholm: Natur och Kultur, 1986.
     
OPP SETT ARKIVSEKSJON VIDARE


   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]