Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing

13 › 2 › 11

Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing
Teknisk informasjon

Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing

"Uppmaningen ligger under ytan."- Pelle Holm, [Po 3]

A. Ordspråk

Utsnitt av Nederlandske ordtak av Pieter Brueghel den eldre.

"Storfisk et småfisk", oa. Sjå hundre nederlandske ordtak illustrert: klikk på biletet!

"Vad är det som ger ordspråken en sån oemotståndig kraft? . . . som gör at vi tror på dem?" spør professor Pelle Holm (1888-1980), som i boka Ordspråk och talesätt [Po] har mottoet "Ett gott minne är bra att ha - men ännu bättre att lämna efter sig" [Po 11, 3].
Holm forklarar: "Ordspråken är ofta dubbelbottnade": Under den bokstavelige overflata "döljer sig anspelningar på allehanda förhållanden och missförhållanden". Han finn her forklaring på at "olika människor (kan) lägge inn olike mening i ordspråken allt efter den aktuella situationen" [Po 5].
Holm definerer ordspråk som "korta och fyndiga tänkespråk", og utdjupar: "Ibland säger ordspråken hur man ska bära sej åt vid ett bestämt tillfälle eller i en viss situation. De säger, hur man ska göra" [Po 7].
Først og fremst er ordspråk i vår kultur korte og enkle, skriv Holm dessutan. "En lång mening med många satser blir inte något ordspråk". Ordspråket skreller av unødvendige ord og beheld kjerna i "det korthuggna uttrycket". Det er også slik at gamle ordspråk kan bli glømt, og kanskje erstatta med nye. Og noen ordspråk blir slipt til etter kvart. Og dessutan går enkelte på rim, som gjør dei lettare å hugse [Po 9].
Ikkje alle ordspråk er like. Noen er ofte svært tvilsame, og kan romme fæle overdrivingar. Men når kjernene i slike ordtak blir uttrykt meir varsamt og rettare, let dei kanskje ikkje så fyndig og overbevisande som dei korte og enkle og kanskje lakoniske ytringane som mange kan tyde hit og dit omtrent som dei vil [jf Po 11].
Noe kjem an på kva som er in, på moten.

På 1600-talet övertog man från tyskan det praktfulla ordet att
Kvinnan har sitt ljus av mannen liksom månen av solen
Men sådant aktar man sej för att citera numera. Det går inte i folk. Och man vill inte göra sej löjlig. [Po 13]

Ei viktig side ved ordspråk er at dei ikkje støtt seier like ut kva ein skal og ikkje skal gjøre. I staden går somme av dei indirekte til verks. Det kan liggje gode råd i mange av dei, men ein får leite dei opp sjølv, i fall ein finn ut av dei. Det er ikkje slik at det finst noen fasit over korleis kvart eit ordtak er å oppfatte, for dei kan kodast og forståast vidt forskjellig. Ikkje berre er mange av dei kortfatta og over-generaliserte, dei kan også tale i bilete. Det gjør mange ordspråk ekstra mangetydige, kanskje også dunkle. Likevel verkar somme ordspråk overbevisande, kanskje nestan-sanne i rett mange samanhengar også, og det kan vere vanskelig å seie imot figurativ tale der den let til å passe [jf. Po 13, 14]
Holm trekker skille mellom ordspråk - dei kjem frå anonyme lepper etter hans definisjonar - og vingeord (bevinga ord) der ein kjenner opphavsmannen eller -kvinna. Det er det ikkje alle som vil vere med om. I ei stor nordamerikansk ordspråksamling frå noen ganske få år tilbake, ser ein at ei mengd amerikanske ordtak har røter i kjente bøker og vingeord av ulike forfattarar, blant anna Shakespeare. Elles reknar ikkje Holm ordspråk som berre står i bøker, som ordspråk - ikkje utan dei har gått "från man till man och från mun till mun". Då har dei blitt tradert, som det heiter [Po 14; jf. Ap].
Ulike ordspråk rullar opp ulike perspektiv, og noen kan lokke med betre framtid for den som handlar greitt og ikkje lar seg lure av mange andre. Men noen ordspråk seier imot andre ordspråk, så her på dette feltet får ein velje og passe seg så ein ikkje legg heile tiltrua i berre eitt ordtak om eit fenomen, når fleire dekkjer andre sider ved det kanskje like bra, og i noen tilfelle vel så bra. "Ein skal ikkje legge alle tiltru-egga i éi korg," kan høve som grunnsyn til mange runde og gamle ordspråkvendingar.
Gamle bibelord kan ein også finne i ordspråkarven. Slike oldtidsord har blitt sitert og kanskje endra i tillegg, og såleis finn vi ordspråk som er frå bibelen eller har røter i den.
Gamle fablar og eventyr kan ein også finne ordspråk i - og levereglar og åtvarande ord mot ditt og datt. Noe kan høve enno.

B. Ordstev, hermer

Om ordstev skriv Pelle Holm:

I dem är det skämt mest alltihop. Med ordstäv menar vi den sortens uttryck som slutar med tillägget
sa han eller sa hon, när de gjorde så och så . . . Ordstävet börjar ofta med mycket enkla saker, som kan verka båda menlösa och meningslösa i och för sig. Men så kommer tillägget "sa han" osv., og där får man poängen" [Po 16].

Så også i "Det ante mej, sa han som blev utsparkad [Po 16].
Ofte utnyttar hermeordet (sv.: ordstävet) eit kjærkomme høve til å gjøre narr - og hermer var mye vanligare før enn no om dagen. Dei underheldt med grovkorna saker, vulgære namn på kroppsdelar og kroppsfunksjonar og så bortetter. Men "Sedan de "fula" orden nu har flyttats över från vägger och plant till skönlitteraturen, är vi väl varken särskilt roade eller chockerade av dem." [Po 17, 18]

C. Om det norske utvalet

Ordspråk viser kva vi er opptatt av; kanskje ikkje veldig opptatt av til alle tider, men ein og annan gong inn imellom.
Her er to uttrykk som er med å forklare utvalet: (1) fenomenologisk interessant, (2) pragmatisk (nyttig nok) - altså "interessant og trulig nyttig for einkvan, helst fleire":

Eit fenomen er noe som "dukkar opp" i merksemda, altså ein "ting" eller "noe" - eit eller anna. Ordet 'fenomen' er altså eit vidt omgrep. Fenomenologien (læra om fenomena) er også forklart som "ei vitskapsgrein som skildrar fenomena (slik dei utan vidare trer fram eller melder seg for den skildrande) utan å forklare dei". Innføling kan bli brukt til å forstå sider ved "ting som dukkar fram"; anna også.
Pragmatisk kan tyde "- som legg vekt på å kome fram til praktiske, tenlege løysingar". Det er denne grunnmeininga av ordet som er mynta på i dette. Så ei praktisk haldning og tilnærming er velsett.

Større datainnsankingar må kunne verifisere framsettingar om "ting" (les: fenomen) om desse "tinga" kallast gyldige i det store og heile dersom ein har høvelige opplegg (design) for dette. Der slikt vantar, og det gjør det stort sett, må ein 'føle' seg fram godt og vel mens ein søkjer og vel fram ordspråk med lærdommar i seg som kan tenkjast å vere nyttige eller kan kome til nytte i sentrale livsforhold. Det går fram av dette at å lodde ulike ordspråk kan ta uhorvelig lang tid. Det tok faktisk mange hundre år og meir å få fram dei vi har i dag. Somme ligg det nok dyrkjøpte livserfaringar attom, men somme er ikkje av same klasse, og atterspeglar samfunn og fordommar og maktforholda før i tidene - og somme er besynderlig tull og moro. I andre igjen blandar slikt seg, til dømes morskap og alvor i "Det blir en het dag i dag, sa käringen då hon skulle brännas [Osæ 202]."

Teknisk informasjon

• bitt saman eventuelt sideordna ordtak.

* - 'lagt til'. Nye ordspråk står dei fleste stadene utan slik markering (og utan sidetilvisingar).

Tilfang i hakeparentesar, i skarpe klammer, [...], er forma for denne utgåva.

Tenk tja attåt.

Litteratur
I bøkene som står opplista under, kan ein finne reine svenske samlingar, og dessutan svenske ordtak og talemåtar mellom ordtak frå andre språk. Bøkene frå den andre gruppa er merkt med stjerne (*). Vil ein skaffe seg éi god bok, passar Pelle Holm si bok ventelig bra.

Oo: Wahlund, Per: Osed och ordsed. (Fra Penu Proverbiale). Natur och Kultur. Stockholm, 1988. — (Gamle svenske ordtak med historisk verdi. Mange er innpå uskjønelige.)
Orit: Palmenfeldt, Ulf: Ordspråk i tiden. Sveriges Radios Förlag. Stockholm, 1991.
Osl*: Jensen, Brikt, red. Ordspråkleksikon. Tr. Gunnar Gjengset. Oslo: Schibsted, 1996. (Carsten Bregenhøj og Solveig Pått: Politikens Ordsprogleksikon.) — (Ei flott samling nordiske ordtak.)
Osæ: Strøm, Fredrik: Svenska ordstäv. Prisma. New ed. Np, 1985 (?).
Po: Holm, Pelle: Ordspråk och talesätt. Bonniers. Stockholm, 1973.
Sju*: Andreæ, D. et al: Citatboken. Natur och Kultur. Stockholm, 1986. — (Ei givande, stor samling med strofer, ordtak o.a. frå Europa.)
Åo*: Holbæk, Bengt & Piø, Iørn. All världens ordspråk. Stockholm: Informationsförlaget, 1984. — (Opphavelig ei dansk samling. Den er omsett til svensk.)

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 2003–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]