Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing

• Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing
• Teknisk informasjon

Svenske ordspråk og talemåtar. Innleiing

"Uppmaningen ligger under ytan." - Pelle Holm, [Po 3]

A. Ordspråk

"Storfisk et småfisk", oa. Sjå hundre nederlandske ordtak illustrert: klikk på biletet.

"Vad är det som ger ordspråken en sån oemotståndig kraft? . . . som gör at vi tror på dem?" spør professor Pelle Holm (1888-1980), som i boka Ordspråk och talesätt [Po] har mottoet "Ett gott minne är bra att ha - men ännu bättre att lämna efter sig" [Po 11, 3].

Holm forklarar: "Ordspråken är ofta dubbelbottnade": Under den bokstavelege overflata "döljer sig anspelningar på allehanda förhållanden och missförhållanden". Han finn her forklaring på at "olika människor (kan) lägge inn olike mening i ordspråken allt efter den aktuella situationen" [Po 5].

Holm definerer ordspråk som "korta och fyndiga tänkespråk", og utdjupar: "Ibland säger ordspråken hur man ska bära sej åt vid ett bestämt tillfälle eller i en viss situation. De säger, hur man ska göra" [Po 7].

Først og fremst er ordspråk i vår kultur korte og enkle, skriv Holm dessutan. I Asia er det tidvis annleis. Men her på berget gjeld som tommelfingerregel at "En lång mening med många satser blir inte något ordspråk". Her er regelen at ordspråket skreller av unødvendige ord og beheld kjerna i "det korthuggna uttrycket". Det er også slik at gamle ordspråk kan bli gløymde, og kanskje erstatta med nye. Og somme ordspråk blir slipte til etter kvart. Og dessutan går enkelte på rim, som gjer dei lettare å hugse [Po 9].

Ikkje alle ordspråk er like. Somme er ofte svært tvilsame, og kan romme fæle overdrivingar. Men når kjernene i slike ordtak blir uttrykt meir varsamt og rettare, lèt dei kanskje ikkje så fyndig og overbevisande som dei korte og enkle og kanskje lakoniske ytringane som mange kan tyde hit og dit omtrent som dei vil [jf Po 11].

Noko kjem an på kva som er in, på moten, og kor opplyst ein er:

På 1600-talet övertog man från tyskan det praktfulla ordet att Kvinnan har sitt ljus av mannen liksom månen av solen Men sådant aktar man sej för att citera numera. Det går inte i folk. Och man vill inte göra sej löjleg. [Po 13]

Til det over: Ordet høver kanskje skruppellause undertrykkingar av kvinner. Rett mange dumme og halstarrige ordtak om kvinner vitnar om tradisjonelt hardkøyr i visse baner frå farne tider då kvinner til dømes ikkje hadde like god arverett som menn, ikkje hadde rett til å stemme, og heller ikkje fekk lik lønn for same strevet som menn. Det siste har kvinner heller ikkje i vår tid. Religionen blir framleis brukt hardt og strengt til undertrykking av kvinna, og mange "visdomsord" vitnar meir om haldningar og tilhøve med skeivfordelingar av goda og undertrykking enn om kvinnenaturen.

Jamfør elles eit norsk ord: "Den som snakkar stygt om kvinna, gløymer mor." Elles gjeld som regel at pråket pleier å henge etter med omsyn til endringar i samfunn og oppfatningar, og det gjeld også ordspråk.

Ei viktig side ved ordspråk er at dei ikkje støtt seier like ut kva ein skal og ikkje skal gjere. I staden går somme av dei indirekte til verks. Det kan liggje gode råd i mange av dei, men ein får leite dei opp sjølv, i fall ein finn ut av dei. Det er ikkje slik at det finst nokon fasit over korleis kvart eit ordtak er å oppfatte, for dei kan kodast og forståast vidt forskjellig. Ikkje berre er mange av dei kortfatta og over-generaliserte, dei kan også tale i bilete. Det gjer mange ordspråk ekstra mangetydige, kanskje også dunkle. Likevel verkar somme ordspråk overbevisande, kanskje nestan-sanne i rett mange samanhengar også, og det kan vere vanskeleg å seie imot figurativ tale der den lèt til å passe [jf. Po 13, 14].

Holm skil mellom ordspråk - dei kjem frå anonyme lepper etter hans definisjonar - og vengeborne ord (bevinga ord) der ein kjenner opphavsmannen eller -kvinna. Men i praksis blandar snertne ord av ukjente opphavskvinner og -menn seg med sitat frå namngitte personar. I ei stor nordamerikansk ordspråksamling frå nokre ganske få år tilbake, ser ein til dømes at ei mengd amerikanske ordtak har røter i kjente bøker og vengeord av ulike forfattarar, blant anna Shakespeare. Elles reknar ikkje Holm ordspråk som berre står i bøker, som ordspråk - ikkje utan dei har gått "från man till man och från mun till mun". Då har dei blitt traderte, som det heiter [Po 14; jf. Ap].

Ulike ordspråk rullar opp ulike perspektiv, og somme kan lokke med betre framtid for den som handlar greitt og ikkje lèt seg lure av mange andre. Men somme ordspråk seier imot andre ordspråk, så i denne jungelen får ein velje og passe seg så ein ikkje legg heile tiltrua i berre eitt ordtak om eit fenomen, når fleire dekkjer andre sider ved det kanskje like bra, og i somme høve vel så bra. "Ein skal ikkje legge alle tiltru-egga i éi korg," kan høve som grunnsyn til mange runde og gamle ordspråkvendingar.

Gamle bibelord kan ein også finne i ordspråkarven. Slike oldtidsord har blitt siterte og kanskje endra i tillegg, og såleis finn vi ordspråk som er frå bibelen eller har røter i den.

Gamle fablar og eventyr kan ein også finne ordspråk i - og levereglar og åtvarande ord mot ditt og datt. Noko kan høve enno.

B. Ordstev, hermer

Om ordstev skriv Pelle Holm:

I dem är det skämt mest allti hop. Med ordstäv menar vi den sortens uttryck som slutar med tillägget sa han eller sa hon, när de gjorde så och så . . . Ordstävet börjar ofta med mycket enkla saker, som kan verka båda menlösa och meningslösa i och för sig. Men så kommer tillägget "sa han" osv., og där får man poängen" [Po 16].

Så også i " Det ante mej, sa han som blev utsparkad [Po 16].

Ofte utnyttar hermeordet (sv.: ordstävet) eit kjærkome høve til å gjere narr - og hermer var mykje vanligare før enn no om dagen. Dei underheldt med grovkorna saker, vulgære namn på kroppsdelar og kroppsfunksjonar og så bortetter. Men "Sedan de "fula" orden nu har flyttats över från vägger och plant till skönlitteraturen, är vi väl varken särskilt roade eller chockerade av dem." [Po 17, 18]

C. Om det norske utvalet

Ordspråk viser kva vi er opptatt av; kanskje ikkje veldig opptatt av til alle tider, men ein og annan gong inn imellom.

Her er to uttrykk som er med å forklare utvalet: (1) fenomenologisk interessant, (2) pragmatisk (nyttig nok) - altså "interessant og truleg nyttig for einkvan, helst fleire":

1. Eit fenomen er noko som "dukkar opp" i merksemda, altså ein "ting" eller "noko" - eit eller anna. Ordet 'fenomen' er altså eit vidt omgrep. Fenomenologien (læra om fenomena) er også forklart som "ei vitskapsgrein som skildrar fenomena (slik dei utan vidare trer fram eller melder seg for den skildrande) utan å forklare dei". Innføling kan bli brukt til å forstå sider ved "ting som dukkar fram"; anna også.
2. Pragmatisk kan tyde "- som legg vekt på å kome fram til praktiske, tenlege løysingar". Det er denne grunnmeininga av ordet som er mynta på i dette. Så ei praktisk haldning og tilnærming er velsett.

Større datainnsankingar må kunne verifisere framsettingar om "ting" (les: fenomen) om desse "tinga" kallast gyldige i det store og heile dersom ein har høvelege opplegg (design) for dette. Der slikt vantar, og det gjer det stort sett, må ein 'føle' seg fram godt og vel mens ein søkjer og vel fram ordspråk med lærdommar i seg som kan tenkjast å vere nyttige eller kan kome til nytte i sentrale livsforhold. Det går fram av dette at å lodde ulike ordspråk kan ta uhorveleg lang tid. Det tok faktisk mange hundre år og meir å få fram dei vi har i dag. Somme ligg det nok dyrkjøpte livserfaringar attom, men somme er ikkje av same klasse, og atterspeglar samfunn og fordommar og maktforholda før i tidene - og somme er besynderleg tull og moro. I andre igjen blandar slikt seg, til dømes morskap og alvor i "Det blir en het dag i dag, sa käringen då hon skulle brännas [Osæ 202]."

Teknisk informasjon

• bitt saman eventuelt sideordna ordtak. * - 'lagt til'. Nye ordspråk står dei fleste stadene utan slik markering (og utan sidetilvisingar). Tilfang i hakeparentesar, i skarpe klammer, [...], er forma for denne utgåva. Tenk tja attåt, så går det nok betre.

Litteratur  

MERKNAD. I bøkene som står opplista under, kan ein finne reine svenske samlingar, og dessutan svenske ordtak og talemåtar mellom ordtak frå andre språk. Bøkene frå den andre gruppa er merkte med stjerne (*). Pelle Holm si bok er god.

Oo: Wahlund, Per: Osed och ordsed. (Fra Penu Proverbiale). Stockholm: Natur och Kultur, 1988. — Gamle svenske ordtak med historisk verdi. Mange er nokså uskjønelege.

Orit: Palmenfeldt, Ulf: Ordspråk i tiden. Stockholm: Sveriges Radios Förlag, 1991.

Osl*: Jensen, Brikt, red. Ordspråkleksikon. Tr. Gunnar Gjengset. Oslo: Schibsted, 1996. (Carsten Bregenhøj og Solveig Pått: Politikens Ordsprogleksikon.)

Osæ: Strøm, Fredrik: Svenska ordstäv. Np: Prisma. Ny utg., 1985 (?).

Po: Holm, Pelle: Ordspråk och talesätt. Stockholm: Bonniers, 1973.

Sju*: Andreae, D. et al: Citatboken. Stockholm: Natur och Kultur, 1986. — (Ei stor samling med strofer, ordtak o.a. frå Europa.)

Åo*: Holbæk, Bengt & Piø, Iørn. All världens ordspråk. Stockholm: Informationsförlaget, 1984. — (Opphaveleg ei dansk samling. Den er omsett til svensk.)



  BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVARSFRÅSKRIVING: [LENKJE]
   © 2003–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]