Danske eventyr. Innleiing

13 › 1 › 5

Innleiing: Ein gammal tradisjon

Innleiing: Ein gammal tradisjon

Preben Ramløv fortel i boka Danske folkeeventyr at danske eventyr er forteljingar som har blitt fortalde eller dikta av einskilde menneske, som då har utnytta tilfang dei rådde over. Skilnader mellom forteljarane sog livsrøynslene deira kan også endre eventyra avhengig av kva dei vel å fokusere på, kva dei utelet, og kva dei legg til, eventuelt (Ramløv 167-68)
Det som gjer danske eventyr danske, er ganske enkelt at nokon i Danmark har fortalt eller gjenfortalt eventyra eller skrive dei ned på dansk, anten det er "jyden si brotne dialekt, det syngjande målet til Fynbuaren, eller sjællendaren sin rullande provinsialisme," som Jens Christian Bay skriv i eit føreord. Mange av eventyra finst i nabolanda og vidare også (Grundtvig 1899).

Opphav

Ramløv fortel at mange eventyr har mangfoldige og til dels eldgamle røter. Drakekampar stammar frå Austen: Ein finn for eksempel ei eldgammal skildring av drakekamp i Gilgamesh-kvadet - som bygg på eit sumerisk eventyr. Det er bevart frå minst 2000 f.Kr. "Prinsessa på Glasberget", som handlar om å vinne ei som sit "høgt på strå", stammar frå gamle Egypt, frå rundt 1400 f.Kr. Paret som flyktar frå troll og nyttar trolldomskunstar, finn ein alt i oldtidas greske Argonaut-forteljing, der paret er Jason og Medea (Ramløv 168-70).
Lauritz Bødker fortel likeins at Amor og Psyche av Apuleius frå over 1800 år sia, har folkelege variantar. Nesten 1300 variantar finst rundt om i landa, til dømes i det norske "Kvitebjørn kong Valemon". Også i Danmark også kan ein finne fleire variantar av ein og same eventyrtype på ulike kantar av landet (Bødker 1967: 365-66, 369).
Ikkje berre eventyra som sjanger, men også fortelje-tradisjonen har særs lange røter. Platon (427-347) fortel om barneeventyr, og meiner at dei kan vere god underhaldning for barn, om dei berre veljast med omhug. Ein namngitt forteljar blir nemnt av Aristofanes (445-388 f.Kr.) Plutark (f. ca 40 f.Kr.) fortel at under festar i Aten blei det fortalt historier, osv (Bødker 1967: 368-69).

Atterspeglingar

Danske eventyr atterspeglar skikkar, tradisjonar og levemåtar i Danmark som var, og i tillegg er det spedd på med brokkar av folketru, overtru, håp og draumar hos folk. I tillegg kjem fri og kanskje segnaktig dikting med samanblanding av tradisjonar. Saxo Grammaticus, som blomstra rundt 1200 AD, lånte av islendingane sine rike skattar av helte- og kongesoger, fortel han i Danmarkshistoria si, men har også med eventyr med drakekampar. William Shakespeare har lånt frå Saxo, i sær "Hamlet, Danmarks prins."
Når det gjeld folketrua, har den mange røter i norrøn tru og overtru der i landet. Inger Boberg (1962) skildrar korleis element frå gamle nordiske overleveringar kjem fram i forteljingar, overtru og skikkar i Danmark. Boka hennar er eit funn. Jørn Piø (1973) brettar ut dansk overtru for oss i Den lille overtro.
Danske eventyr fortel jamt om landskap og dyr som tilhøyrarane har kunne sjå for seg, og freidige fyrar med sterk sjølvtillit - eigenskapar som kua bønder og barn og kanskje andre også kunne trenge å høyre om.

Dyr med eigenskapar som gilde bønder har sett pris på.

Samlarar og omsetjingar

Danske eventyrsamlingar blei samla og redigerte rundt midten av 1800-talet, men somme er eldre, først forma på 1400- og 1500-talet. Dei tidlege eventyra inneheld ofte namn på byar og regionar. Som Lauritz Bødker skriv, "I røynda er det neppe mogeleg å dra eit skarpt skilje mellom eventyr og segner når det gjeld form og innhald," og så forklarar han korfor (Bødker 1967: 364-65)
Diktaren Adam Oehlenschläger strødde inn omsetjingar av Grimm-eventyr mellom kunsteventyra sine, og også H. C. Andersen drog på tyske forteljingar før dei fremste samlarane av folkelege eventyr stod fram. Blant dei fremste samlarane står Svend Grundtvig og E. Tang-Andersen (Bødker 1967: 375).
Mange danske eventyr er omsette til engelsk. Briten Benjamin Thorpe var først ut (1888). Han brukte eventyra i ei samling av Carit Etlar frå 1847. I seinare tid har Lauritz Bødker, som har gitt ut Danske folkeeventyr (1960), og European Folk Tales (1963) gjort danske eventyr betre kjente (Booss xv).

Litteratur

Kjelder: eit utval:
Boberg, Inger M. Dansk folketradition i tro og digtning og deraf afhængig skik. (Danmarks Folkeminder 72). København: Munksgaard, 1962.
Bødker, Laurits. Danske folkeeventyr. København: Rosenkilde og Bagger, 1960.
Bødker, Laurits. Sagn og eventyr. København: Gyldendal, 1967.
Ellekilde, Hans. Vore danske folkeæventyr. 1. utvalg. København: Schønbergske, 1928.
Høvring, Erik. Den bortfløjne mødom. København: Nyt Nordisk Forlag, 1985.
Molboerne. 8.utg. København: Gyldendal, 1965.
Nielsen, Egon. Skyggen og andre danske folkesagn. København: Vindrose, 1980.
Piø, Iørn. Den lille overtro. Copenhagen: Politikens, 1973.
Ramløv, Preben. Danske folkeeventyr. København: Gyldendal, 1983.
Thiele, Just Mathias: Danmarks folkesagn, 3 band. (red. Per Skar). Rosenkilde og Bagger. København, 1968.
Toggerbo, Rasmus. De gamle molbohistorier. Ebeltoft: Elles, 1982.

Omsetjingar til engelsk:
Booss, Claire. Scandinavian Folk and Fairy Tales: Tales from Norway, Sweden, Denmark, Finland, Iceland. New York: Gramercy Books, 1984.
Grundtvig, Sven, E. Tang-Kristensen, Ingvor Bondesen, and L. Budde. A Collection of Popular Stories and Fairy Tales From the Danish. Tr. Jens Christian Bay. London: Harper and Brothers, 1899.
Thorpe, Benjamin. Yule-tide Stories: A Collection of Scandinavian and North German Popular Tales and Traditions, from the Swedish, Danish, and German. London: George Bell, 1910.

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 2007, Tormod Kinnes. [E-POST]