Frisk att av stress og verre

• Stress-vink
• Ord frå ei bok
• Fleire vink

Vink mot stress m.m.

Same kva du hører og helst vil, så gå til fastlegen din og få gjort dei undersøkingane av deg som skal til, utan å utsetje ting. Kast heller ikkje vrak på legebehandling.

Neste punkt blir kan hende meir eigenomsorg og sjølvhjelp og komplementerande (utfyllande, supplerande) ting og tiltak i samråd med legen din.

Det er mange ulike oppfatningar rundt om

Dr. Esther Sternberg gjer det klart: Tenk ikkje berre på å bli kvitt stresset ditt; tenk på å få nytte av det.

Om ikkje, kan du bli nedfor og sjuk. Det gjeld mange, og til ein viss grad, opp til eit visst nivå, kan det ha mykje for seg.

Men det finst ulike overslag ifrå USA som konkluderer med at 75-90% av alle vitjingar til vanleg lege (primary care physicians), er for problem som heng saman med stress. Frå same kanten (USA) syner ein rapport at 70-90% kjenner seg stressa i arbeidet og elles. I eitt oversyn var det 89% (ca. ni av ti) av dei som svara, som opplevde "høge stressnivå".

Stress heng ofte saman med (for) høgt tempo. Det kan også bli dyrt å bli stressa over lang tid: Om vi ikkje klarer å ta betre hand om og kontrollere liva våre i forhold til stress, kan vi bli sjuke og tilmed døy av det, med statistisk sannsyn. Hjerte- og karsjukdom, kreft, og mykje anna kan henge saman med stress. Du får sjå meir om det her.

Oppvarming: Nokre få fysiske teikn på stress

Forhøgd blodtrykk • Stramming og spenning i brystet, nakken, kjaken og ryggmusklar • Hovudverk, migrene • Søvnforstyrringar • Utmatting • Større sjansar til å pådra seg mindre sjukdommar.

Emosjonelle teikn på stress

Irritabel • Fiendtleg • Tilbakedraging • Uverkeleg-kjensle eller kjensle av å vere "overkvikk" (over-alert) • Lågare oppfatting/fornemming av det positive • Svekking av positive (varme) kjensleresponsar.

Nokre andre stress-symptom

Glømsk • Fortidsorientering

Frå ein annen vinkel: langtidsverknader av stress

Under stress produserer organismen meir av hormona adrenalin, noradrenalin and corticosteroidar. På kort sikt frambringer desse hormona spente musklar, kjappare pust og puls, og at ein kan kjenne seg uvel. Langsiktige plager som heng saman med stress omfattar:

Aldringsprosessar framskunda • Allergiar • Angst og depresjon • Astma • Ein kan eldast snøggare • Eksem • Gikt • Hjertesjukdom • Hovudverk og migrene • Høgt blodtrykk • Impotens og for tidleg sædavgang hos menn • Irritabel urinblære • Irritable tarmar (eit syndrom) • Kolitt og ulcerøs kolitt ("sår i tjukktarmen, kolon) • Meir utsett for virussjukdommar (ofte pga. tappa immunforsvarsystem) • Menstruasjonsproblem hos kvinner • Munnsår og magesår • Muskelverk • Palpitasjon • Panikkåtak • Svekka immunforsvar • Søvnløyse • Utmatting • Vondarta celleforandringar, kreft.

Også

Tilpassingsproblem • Hugsar dårlegare (svekka minne) • Framskunda hippocampusforfall (forfall i ein sentral del av hjernen).

Ord frå ei bok

Det som kan hjelpe mot stressrelatert kreft, kan tenkjast å hjelpe mot verknader av middels intens, kontinuerleg stress også.

Nedafor finn du nyttige tankar omkring stress og positiv haldning frå ei bok av O. Carl Simonton, Stephanie Matthews-Simonton, og James Creighton: Du kan bli frisk igjen: En bok for kreftsyke og deres familier. Aventura, Oslo, 1993. (På engelsk heiter den Getting well again). Frå meg får ein berre attgiving i omsetjing til nynorsk. - TK

Noko frå forordet i nyutgivinga

LEGE STIG BRUSET skriv i forordet til den norske nyutgivinga:

Etter djuptgåande studium av medisinsk og psykologisk litteratur, kom [O. Carl Simonton] til eit vegskilje i karrieren sin og flytta . . . (s. 5)

I 1980 publiserte Simonton og medarbeidarar resultata frå ein studie i tidsskriftet "Psychosomatics", der 210 pasientar hadde følgt eit 5-dagars program kvar tredje månad. Pasientane, som lei av ulike krefttypar, blei samanlikna med overlevingstal frå det nasjonale kreftregisteret. Konklusjonen var at pasientane levde monaleg lenger, mange opptil dobbelt så lenge, som tilsvarande pasientar behandla av det tradisjonelle helsevesenet. Andre forskarar bl.a. frå Stanford University har stadfesta desse gode resultata frå gruppeterapi. . . .

I løpet av dei 15 åra som har gått sia den førre utgivinga av Du kan bli frisk igjen, har eit nytt fagområde vakse fram i grenselandet mellom psykologi og medisin.

Psykonevroimmunologi, forkorta PNI, byggjer bru mellom kropp og sjel og hjelper oss å forstå at kvar og ei belastning rammar fleire delar av mennesket samtidig. Psyke og kjensler påverkar nervesystemet, som igjen påverkar hormona, som i sin tur påverkar immunapparatet. Simontons metode lærer oss korleis ein gjennom sinnet kan påverke kreftsjukdommen og effekten av behandlinga. (s. 6).

Forfattaren "overtek roret":

"Dei metodane og teknikkane vi skildrar i denne boka, er den metoden vi brukar i forskings- og rådgivingssenteret vårt for å vise kreftpasientar korleis dei sjølve kan delta i arbeidet for å bli friske att og leve eit rikt og givande liv," skriv Simonton og medarbeidarane (s. 12).

Korfor er det somme pasientar som blir friske og andre som døyr, når begge kategoriane har fått same diagnose? Dette problemet tok til å interessere O. Carl . . . (s. 12).

"Etter at vi i tre år hadde lært pasientar å bruket sinnet (hugen) og kjenslene til å endre sjukdomsgangen sin, bestemte vi oss for å gjere ei undersøking . . .," skriv Simonton og medarbeidarane (s. 20).

Pr. januar 1978 er tilstanden for dei pasientane som er i live, slik:

Ingen teikn til sjukdom: 14 pas. Prosent 22,2%
Svulst i tilbakegang: 12 pas. Prosent 19,1%
Sjukdommen stabil: 17 pas. Prosent: 27,1%
Nye svulstdanningar: 20 pas. Prosent 31,8%

Alle desse pasientane blei vurdert som medisinsk ulækjelege. (sjå s. 21)

Biofeedback og evna til å påverke helsetilstanden

I MANGE år har folk i Vesten hørt om den forbløffande kroppskontrollen til indiske yogiar. Vi har fått høre at dei kan stikke lange nåler inn i kroppen utan å blø eller kjenne smerte. Det blir meldt om andre som er blitt gravlagt i kister i jorda i lengre tid. Etter at lufta i kista for lengst skulle vere brukt opp, har dei krope ut levande og friske. Andre yogiar skal ha spasert over glødande kol utan å kjenne smerte og utan å få så mykje som ei blemme. . . .

Biofeedback-forskarar har oppdaga at det er mogeleg for vanleg folk, ikkje berre for yogiar, å lære seg å viljestyre hjerteslag, muskelspenning, sveittekjertlane sin aktivitet, hudtemperatur og ei lang rekkje indre fysiske tilstandar som før normalt blei halde for å stå under ubevisst kontroll av det autonome nervesystemet. Framgangsmåten for å lære å kontrollere desse fysiske tilstandane er ikkje særleg komplisert. . . . (s. 40)

Elmer og Alyce Green ved Menningerklinikken er pionerar innan biofeedback, og dei har meldt om eksperiment der forsøkspersonen har skaffa seg viljekontroll over éi enkelt nervecelle. Dei hevdar at biofeedbackteknikken er eit klart prov for det fysiologiske prinsippet at "kvar ei endring i den fysiologiske tilstanden, bevisst eller ubevisst, blir følgt av ei tilsvarande endring i den mentale tilstanden, kjensletilstanden, og at omvendt, kvar ei [(s. 41] endring i den mentale tilstanden og kjensletilstanden, bevisst eller ubevisst, blir følgt av ei tilsvarande endring i den fysiologiske tilstanden. (s. 42) . . .

"Psyken kan både lindre sjukdom og skape den," skriv dr. Barbara Brown, pionér i biofeedbackforsking (s. 42

Å rekne med kosthaldet som ein mogeleg årsak til kreft er forholdsvis nytt . . . .

Det finst andre faktorar enn maten som kan forklare den lave førekomsten av kreft i Japan samanlikna med andre industrialiserte land. (s. 50-1

Immunforsvaret - vårt naturlege forsvar mot sjukdom

DEI FLESTE menneske som blir utsett for kjente kreftframkallande stoff, held seg likevel friske (s. 52)

Sterkt forenkla kan vi seie at immunsystemet er sett saman av ulike typar celler som angrip og øydelegg fremmendkroppar (og) sjølvlækingsprosessen går for seg samanhangande (s. 53).

Kroppen (kjempar mot) kreftceller med garva rutinar og sørgjer for at dei cellene blir isolerte og øydelagde slik at dei ikkje får gjort nokon skade (s. 53).

"Når livet blir for hektisk, og forsøka på å meistre situasjonen mislykkast, er sjukdom det triste resultatet. [Og] Når teknikkane for å takle situasjonen er feilaktige, når dei manglar relevans for . . . problema som skal løysast, (kan motstandskrafta mot sjukdom bli svekka)," skriv Holmes og Masuda (s. 62).

Forsøk med dyr stadfestar desse oppdagingane . . . Mange dyreforsøk har synt samanhengen mellom stress og kreft . . . (s. 62).

Stress kan føre til kreft (s. 63).

Dei fysiske verknadene av stress er høgst reelle . . . kronisk stress svekkjer kroppen sitt immunsystem, som altså har til oppgåve å oppsluke og øydeleggje kreftceller og fremmendkroppar (s. 65):

• Høg grad av emosjonelt stress aukar kor mottakeleg ein blir for sjukdom.
• Kronisk stress fører til nedsetjing av immuniteten, som igjen fører til at ein blir meir mottakeleg for sjukdom - og då særleg kreft.
• Emosjonelt stress . . . fører også til hormonforstyrringar. Desse forstyrringane i hormonbalansen kan auke produksjonen av abnorme celler i kroppen (når den) er minst i stand til å utslette dei (s. 67).

Ifølgje Lawrence LeShan

Doktor Lawrence LeShan . . . er ein av dei fremste teoretikarane når det gjeld kreftpasientars psykologiske bakgrunn. . . . LeShan skil ut fire typiske komponentar i livshistoria:

• Ungdom prega av ei kjensle av isolasjon, forsømming og fortviling . . . (s. 76)
• I tidleg vaksen alder blei det etablert eit sterkt og meiningsfullt forhold til eit anna menneske eller funne djup tilfredsstilling i eins eiga livsoppgåve. Men så blei sambandet eller rolla fjerna. Resultatet blei fortviling (s. 76-77).
• Desse pasientane hadde bite fortvilinga si i seg. Dei var ute av stand til å la andre få vite det når dei kjende seg såra, var sinte, eller fiendtleg innstilt. I staden kunne ein få ord for å vere sånt som "ein særleg hyggeleg person" (sjå s. 77)

Kjensletilstanden til desse personane var veksande fortviling som var knytt til tap i barndommen - dei såg på det at det blei slutt på forholdet som ei katastrofe - "Fargen", gnisten, meininga var blitt borte frå liva deira (s. 77).

Eit anna element i LeShans skildring, det at kreftpasientar er tilbøyelege til å kjenne håpløyse og hjelpeløyse allereie før dei blir råka av kreft, er blitt stadfesta av to andre undersøkingar, der (a) kjensla av hjelpeløyse lèt til å vere ein medverkande faktor; og (b) leukemi eller lymfom utvikla seg når ein hadde opplevd tap og åtskiljing som hadde ført til fortviling, håpløyse og mangel på kontinuitet (s. 79-80).

Mange som blir kreftpasientar har vanskar med å gi uttrykk for negative kjensler, og har behov for heile tida å ta seg godt ut i andre sine auge (sjå s. 80).

Å ha krefter å stride med

DESSE elementa: defensive trekk; mange emosjonelle sjokk; å ikkje makte å redusere spenninga ved hjelp av fysisk aktivitet; uttrykksmogelegheita blokkert av trongen til å gjere godt inntrykk - kan verke inn på veksttempoa til svulstar i uheldig retning, syner E. M. Blumberg (s. 80).

Doktor B. Klopfer syner i ei undersøking at dersom mykje energi går med til å forsvare eget (kalla "ego-forsvar") og eins eiga livsoppfatning, minskar organismen sine krefter til å kjempe mot og kjempe ned svulstane (s. 80).

God kontakt med eige eg [eiga eg-kjensle, eg-fornemming] kan såleis ha noko å seie (sjå s. 83). Forventingar kan påverke sjukdomsgangen (sjå s 94)

Programmer deg som best du kan

Til ein viss grad kan autosuggesjon og visualiseringar nytte, syner bl.a. Tony Buzan og Michael J. Gelb i ei bok.

Eksperiment gjort av psykologar verda over, syner at visualisering verkar, og kanskje særleg når ein tek mange sansar til hjelp ved det (sjå Buzan og Gelb 1995, 54-55, 57)

Med ein sakte sjølvoppfyllande profeti meiner vi elles at fordi vi venta at noko skal hende, handlar vi på ein måte som gjer det sannsynleg at akkurat dette hender (s. 95).

Visualisering kan bli tilskunding til personleg utvikling eller til å moderere uvanar (s. 150; Buzan og Gelb 1995, 57).

Det kan kanskje gjere godt å sleppe å leve opp til andre sine store forventingar (sjå s. 150). Ein kan også ha i minne at ein sjukdom kanskje kan ivareta underliggjande behov - utfriing frå stress, tilgang på . . . omsorg, (s. 150).

Elles kan ein merkje seg at avslapping i klinisk forstand (er) ikkje det same som å ha ein roleg kveld framfor TV-en, ta eit par drinkar eller sitje og snakke med gode venner . . . slike former for "avslapping" (fører) ikkje til skikkeleg utladding av fysisk stress, men at regelmessig trim kan bli ein måte å minske stress på . . . som ein parallell til "kamp/flukt"-reaksjonen (s. 153).

Men som vist, "avslappings- og visualiseringsteknikken er eit av dei beste hjelpemidla vi har funne når det gjeld å få pasientane til å tru på si eiga evne til å bli frisk av kreft," skriv Simonton og medarbeidarane (s. 157).

Vi går ut frå at mange av lesarane våre ikkje har kreft, men at dei kanskje likevel vil bruke visualiseringsteknikken mot andre smerter og lidingar (s. 163)

Meir om visualiseringar

Å visualiser er å sjå for seg - å danne seg synsbilete for sitt indre blikk, å lage seg ei indre synsførestelling om eitkvart, ein eller fleire ting.

Som hjelp til å overvinne problem kan visualiseringar tas med: Dei kan ha ein viss effekt, bidra eit stykke på veg, og kanskje gjere utslag nok i enkelte tilfelle, slik Simonton-forskinga viser (andre seksjon ovafor). Ein får tenkje på desse momenta. Kanskje enkelte av dei kan hjelpe:

Somme menneske er meir visuelle enn andre - dei tenkjer i bilete. Andre sansar tinga på andre måtar. Somme føler dei, andre tenkjer mykje meir i ord (s. 167).

Positive indre bilete kan gagne (sjå s. 169).

Simonton-forskinga syner m.o.t. effektiv biletbruk at det vesentlege er eigenskapane ved bileta, ikkje sjølve bileta. Du gjer vel om du lèt dei formidle ei god tru. Førestell deg til dømes at behandlinga gjer liten skade på normale celler (sjå s. 173), og prøv å ta siger over kreftcellene for gitt, og la det ikkje leivast tvil om det. Ha tillit til sunne funksjonar og prosessar. Sjå for deg at du fullfører livsoppgåva di og at du held deg engasjert i å leve, skriv forfattarane (sjå også s. 174).

Førestell deg også slike lydar og kjensler som passar. Gå inn for klare, livsfriske og helst livaktige bilete i tillegg (sjå s. 177, 178).

Metodisk visualisering i avslappa tilstand er Simontons hovudmetode, og har vist seg å ha betydeleg innverknad: Ved å førestelle seg - kanskje utprega vennlegsinna, enkelt og behageleg - kan somme betrast (sjå s. 185, 231 o.a.).

Kom i hug

Det er snakk om bruk av ressursar i striden for å bli frisk att. Det er det dette handlar om (sjå s. 175).

Det er i tillegg fornuftig å ha eit vakent auge for hang (særskilt godhug, alias preferansar) og nytte ulike tryggleiksmarginar så det neppe blir skadar av noko slag frå komplementære metodar.

Rundt mogelege tilbakefall

Å VERE mentalt budd på tilbakefall er bra for å redusere angsten - og spenningane - omkring denne mogelegheita (sjå s. 254).

Ein treng å kjempe mot fortviling - og kjærleik, omsorg og forståing frå pårørerande er svært viktig, bl.a. mot humørsvingingar (sjå s. 254)

Kontroll kan også ha noko å seie, i og med at kreftceller er celler ute av organismen sin kontroll. Den kloke Boken om kreft gjer dette klart (Lewitt 1980).

Tilbakefall blir tolka av Simonton som bodberar om at det trengst hjelp frå terapeut for om mogeleg å meistre konfliktar betre. Eller kanskje pasienten har prøvt å gjennomføre for mange og for store endringar på ein gong, og altfor fort. Det kan i seg sjølv føre til fysisk stress, og det må ein prøve å unngå (sjå s. 255).

Det er særs viktig å forstå dei bodskapane som eventuelt kan liggje i tilbakefall. Noko ein kan gjere er å undersøkje perioden som gjekk føre tilbakefallet (sjå s. 256).

Til slutt kjem vel "søvnens storebror" likevel. Også til dei som har klart å hevde seg bra, halde kommuniseringane sine reielege, med sans for å hegne om eigen integritet utan å bli utillatelege. Det gjer godt for mange involverte om døden kjem stille og roleg og ein har fått ta tilfredsstillande farvel. Somme lyt likevel nøye seg med mindre, viser det seg - men også at noko av det som gjer godt, nok blir betre enn ingenting (sjå s. 262, 272-73, 275 o.a.)

Ikkje alle reagerer likt. Evna til å godta ulikskapar er ikkje likt fordelt heller. Ein skulle ta høgde for det, fordi det kan bli mindre bitterheit av det, og familien av etterlatne kan utvikle psykisk styrke som den kan nyte godt av i lange tider etterpå. Det gjeld nok også i mange tilfelle (s. 287 o.a.).

Fleire vink

Mindre kjøt og mjølkeprodukt fordi dei er stinne av metta feitt og kolesterol. Kaldpressa planteoljar i staden for smør og margarin. Unngå herda feitt.

Mykje mindre steikt, sterkt salta og røyka mat.

AICR tilrår nesten alle desse stega som vern mot ulike krefttypar, og som hjelp til å minske risikoen for hjerte- og karsjukdom. Og så fremmer slikt inntak god helse, heiter det.

Den med matallergi lyt gjere det han eller ho kan for å tillempe vinka til seg og si stode.

Det Nasjonale Kreft-Instituttet (NCI) koplar ein tredel av alle kreftdødsfall til kosthaldet. Instituttet seier vi kan minske risken for kreft og andre kroniske sjukdommar gjennom kosthaldet. Både AICR og NCI trur at det i det store og heile gjer godt å ete plantebasert kosthald. Det kan vere fornuftig å innlemme meir av det, men: Balanse, moderasjon og variasjon er nøkkelorda å jenke slikt til.

- og ha eit positivt livssyn (så lenge du er god for det)

Kan vi kanskje leggje til noko?

• Vel økologisk (biologisk) kosthald systematisk, om ikkje anna så for å hjelpe dyra.
• Kutt ut vanleg koksalt (kjøkkensalt), og erstatt det med slikt som saltfattig urtekrydder og Seltin.
• Ikkje overkok grønsakene.
• Ikkje svidd mat og fæle skorper.
• Mat med ekte, fine, friske fargar gjer seg ofte.
• Dampkoking gjer seg.
• Bytt til lettstelte titanlegerte steikepanner og sameleis gryter om du lyt steike i olje; då treng ein mest ikkje olje eller feitt i. Ta elles mikrobølgjeomnen i godarta bruk - med nyare typar kan ein varme, koke, og grille så godt som utan feitt, og utan mykje søl. Dessutan er det tryggare.
• Eg ville kutta ned metta feitt mektig. I juni 2009 kom elles Verdshelseorganisasjonen til at transfeitt er usunt og bør vekk frå kosthaldet. Transfeittet som ein får aller mest i seg av i dag, er produsert industrielt som eit biprodukt ved hydrogenisering av planteoljar. Transfeitt er ikkje godt for helsa. Det aukar faren for å utvikle koronar hjertesykdom og kreft. [Artikkel 1] [Artikkel 2]

Råda til dei to institutta gagnar helse, og kan verne mot hjertesjukdom, slag, kreft, og meir til, heiter det.

Litteratur  

Gelb, Michael J. og Tony Buzan: Lessons from the Art of Juggling. Aurum Press. London, 1995.

Lewitt, Paul et al.: Boken om kreft. Universitetsforlaget. Oslo, 1980.

Simonton, O. Carl, Stephanie Matthews-Simonton, and James Creighton: Du kan bli frisk igjen. Aventura. Oslo, 1993.



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 1999–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]