Norsk del, Gullvekta
Danske eventyr  ❀ 6
Seksjon › 13 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  

Sett slikt?

I ferd med å køyre ut møkka

I ein haug i Tise budde ein bergtusse. Ei kvinne frå Vrensted eller Tise sokn opplevde det sjølv. Ein vårdag ho gjekk forbi haugen i lag med ein annan, høyrde ho tydeleg at bergtussen slo vognfjølene sine saman inni haugen. Han var nemleg i ferd med å køyre ut møkka.

Lalmar og dei tre kjempene

Det var ein gong ein mann og ei kone. Dei hadde to søner. Den eldste heitte Krorad, og den yngste heitte Lalmar. Mora tykte han var meir einfaldig enn Krorad, som likna ho sjølv, mens Lalmar likna faren i at dei begge var sindige av seg.

Kona fann på at ho laut ned til paven i Roma for å få syndsforlating. Til å begynne med tykte ikkje faren om det, men ho stod på sitt til ho fekk viljen sin. Sønene skulle også bli med, og då dei gjorde seg klare til å reise, sa Lalmar til faren: "Kan eg få bøssa di? Eg kan får nytte av ho på reisa." Han hadde slik lyst til å lære å skyte.

Krorad syntest dei hadde nok å slepe på. Men Lalmar fekk bøssa med likevel.

Det var midtsommars og for varmt til at dei kunne køyre i solsteiken midt på dagen. Men om natta var det heller ikkje godt å køyre, for dei kunne ikkje vegen.

Ein gong då kvelden kom sigande, kom dei til eit vertshus i utkanten av ein stor skog.

"Her får vi heller losjere", sa Krorad.

"Vi kan ikkje køyre om dagen for varmen, og så vil du at vi skal legge oss inn her for natta," innvende Lalmar. "Det vil vare lenge før vi kjem til Roma på dette viset."

Krorad gjorde innvendingar. "Vi kjenner ikkje vegen", sa han.

"Det er då noko lys om nettene, og dessutan har vi månen å køyre i skinet av om vi er forsiktige. Og vegen vidare kan vi få vite her i vertshuset", sa Lalmar.

Det fekk dei vite, og kort etter kom til ei grøn slette i skogen. Der delte vegen seg, og dei hugsa ikkje kva for ei retning dei skulle velje.

"Kva gjer vi no?" sa Krorad.

"Vi kan løyse hestane frå vogna så dei kan ete seg mette. Ein av oss lyt halde vakt til midnatt, og den andre til dagrenninga, så vi er trygge for villdyr", sa Lalmar.

Så vaka Krorad først, og Lalmar og mora la seg til å sove under vogna. Krorad tok bøssa og gjekk omkring med ho. Han fekk auge på ein hjort, og den skaut han. Det var midnatt og fullmånen lyste då han sa til broren: "Lalmar, no skal du opp. Eg har elles skote ein hjort til mat for oss."

"Godt", sa broren.

Krorad la seg, og no skulle Lalmar halde vakt. Han klatra heilt opp i det høgaste treet han kunne finne, og tok bøssa, kuler og krut med seg i alle tilfelle. Frå toppen kunne han sjå like dit skogen slutta. Rett utanfor skogbrynet var det ein haug. På haugen sat tre kjemper rundt eit bål. Dei åt suppe og kjøt. Gaflane var store som møkkagreip. Då den eine kjempa tok eit kjøtstykke på gaffelen og førte det til munnen, skaut Lalmar og trefte skaftet på gaffelen så både gaffelen og kjøtet flaug i haka på kjempa.

"Kva er dette?" sa kjempa til kjempa ved sida av seg. "Sit du og slår sund gaffelskaftet mitt?"

"Hæ?" sa den andre.

"Vel, sjå her då", sa den første og tok gaffelen ut av haka si.

Begge reiste seg opp og hadde nesten tatt til å slåss då den tredje kjempa talte dei til rette. Så tok dei til å ete att.

Straks Lalmar hadde ladd bøssa si att, skaut han på den andre kjempa i det same ho førte mat til munnen på den svære gaffelen sin. Han trefte skaftet så det gjekk sund, og kjempa brølte opp i lang tid.

"Slo du meg?" sa kjempa mange gongar til den første som hadde fått seg ein smell. Nei, den andre nekta for det.

No hadde dei tatt til å slåss for alvor om ikkje den tredje kjempa hadde reist seg og skilt dei to. "Kva skal det vere godt for at vi slåss med kvarandre no som det gjeld å halde saman for å få makta over kongen i landet? Det kan bli vanskeleg nok om vi ikkje kan bli forlikte. Sett dykk og la oss ete ferdig. No set eg meg midt mellom dykk, og slutt å krangle."

Men Lalmar hadde ladd bøssa igjen, og no trefte han gaffelen til den sindige kjempa. Gaffelen flaug i halsen på kjempa, med kjøtet og det heile.

"No kunne eg bli like rasande som de to andre, men la oss heller ete opp. Etterpå skundar vi oss inn i skogen for å finne ut kven som skaut."

Dei fann snart treet som Lalmar sat i, og ropte opp til han: "No, der har vi deg som skyt så godt. Skund deg å komme ned."

"Berre dersom de lovar å ikkje gjere meg noko vondt", sa han.

Det lovde dei, og så kleiv han ned til dei.

"Vi kunne nok ha grunn til å vere fornærma på deg", sa den eldste kjempa, "men du kan vere til nytte for oss sidan du er så treffsikker. Det ligg eit slott litt utanfor skogen her, og der bur kongen. Vi er uvennar med han, og derfor vil vi røve dottara hans. Men vi kan ikkje komme inn, for der er ein gløgg, svart hund som held vakt, og han kan vi ikkje rå med. Men dersom du kan skyte hunden for oss, så kan vi røve kongsdottera. Vi skal nok lønne deg godt om du treffer."

Ja, Lalmar gjekk med på det, og følgde med dei. Då dei kom til vollen, sa han, "Korleis kjem eg opp dit?"

"Eg kastar deg opp", sa den eine kjempa, og gjorde det. Lalmar landa med eit dunk i høgt gras oppå vollen. Den vesle hunden høyrde det og kom ut av hundehuset - då skaut Lalmar hunden, men det var det ingen som høyrde i slottet.

"Lat opp porten no", sa kjempene nedanfor.

"Eg lyt speide her først", sa Lalmar. Og det hadde dei ikkje noko imot, berre det ikkje varte for lenge. Lalmar gjekk ned innanfor vollen. Det var lys i nokre av vindauga. Lalmar gjekk inn der det var lyst. Det var ein diger sal, og midt i hang ei stor og gild lysekrone. På ein vegg hang eit stort sverd, og ved sida av sverdet hang ei flaske i eit hylster av lêr. På lêrhylsteret stod det skrive: "Den som drikk av flaska, kan svinge sverdet, men berre i ytste nød."

Lalmar ville ta sverdet, men kunne ikkje rugge det. Så tok ein ein slurk av flaska, og då kunne han rokke det ditt. I det same fekk han lyst til å sjå seg om i det andre rommet, og gjekk vidare. Han kom inn i eit rom der ei herleg kongsdotter låg og sov i ei seng, og på bordet ved sida av ho låg eit gult lommetørkle. Han reiv det i to og beheldt den eine halvdelen. Det stod også eit par gulbroderte tøflar ved senga. Han tok den eine og lét den andre stå. Dernest gjekk han inn i det første rommet att og drakk ein slurk til av flaska. Men han klarte ikkje å rikke sverdet likevel. Då tømte han i seg alt som var i flaska, og då kunne han svinge sverdet så lett som berre det.

Han gjekk ut for å sleppe inn kjempene, men tok med seg sverdet.

"Du er sein", sa den eldste utanfor porten.

"Ja, det kan godt vere", sa Lalmar. "Eg skulle då speide omkring her, og ei slik bygning har eg ikkje sett før. Men skund dykk inn."

Han opna porten. Så kom den første kjempa. Jamvel om porten var høg, laut kjempa bøye seg for å gå inn. Då hogde Lalmar hovudet av kjempa, tok både kropp og hovud og kasta dei til sides, for no kom den andre kjempa og skulle inn. Lalmar gjorde det same med den andre som den første. Den tredje kjempa venta litt utanfor porten, men då Lalmar ropte på ho og ville ha ho inn, kom ho med hovudet først som dei andre, og fekk det kappa av tvert. Så låg dei tre kjempene med avhogde hovud i ein haug, og Lalmar gjekk sin veg. Han lukka porten etter seg og skunda seg inn i skogen, for no var det blitt så lyst at dei kunne sjå å køyre. Han gøymde sverdet og tøffelen og lommetørklet mellom bagasjen på vogna, vekte dei to andre, og så reiste dei vidare. No visste han rette vegen, sa han.

I mellomtida vakna slottsforvaltaren. Då han fekk sjå lika til dei tre kjempene, skunda han seg å dekke dei til inntil vidare. Kongen hadde lovt dottera og kongeriket til den som slo i hel kjempene, og no venta forvaltaren at han eller dei som hadde gjort det, ville melde seg. Men det gjekk både ein dag og to utan at nokon meldte seg. Så fann han på å late som det var han som hadde slått i hel kjempene. Då sende kongsdottera bod etter han og spurde om han hadde vore i soverommet hennar den og den natta. Men han sa nei, det hadde han då ikkje.

"Ja, så har du heller ikkje drepe kjempene", sa ho, og gjekk til kongen for fortalde at forvaltaren ikkje var den rette, for han hadde verken tøffelen eller halve lommetørkleet hennar. Så forvaltaren ville ho sleppe å få, sa ho.

Kongen oppdaga også at sverdet var vekk, men ingen kunne fortelje kor det var blitt av det. Då fann kongsdottera på at dei skulle bygge eit vertshus ved landevegen som gjekk til Roma, og over døra sette ho eit skilt der det stod: "Den som vil fortelje frå livet sitt, får overnatte gratis her."

Vertshuset var nettopp bygt ferdig då Lalmar og reisefellane hans kom heimetter frå Roma. Då dei fekk auge på vertshuset, sa Lalmar: "Dette store huset var her ikkje sist." Dei såg nøye på huset. "Det er jo eit vertshus. Der kan vi overnatte." sa Lalmar.

"Det blir for dyrt for oss", sa Krorad.

"Vertshuset er for alle", sa Lalmar, og det enda med at dei stogga ved det nye vertshuset. Der fekk dei hjelp av tenarar, og alle var kjekke mot dei, og fekk eit rom dei kunne låse. I matsalen fekk dei alt dei hadde lyst på.

Då dei hadde metta seg, kom kongsdottera til dei og sa, "De har vel lest det som står over porten utanfor?"

"Ja", sa mora, "det har vi, men vi har ikkje noko særleg å fortelje. Vi tok inn her fordi den yngste av sønene mine her stod fast på at vi skulle ta inn."

"Ja ja, veslemor, det gjer ikkje noko. De er velkomne, og eg krev ikkje å vite noko anna enn det som de har opplevd. Kanskje du vil starte?" sa kongsdottera til kona.

Så tok kona til:

"Ja, eg og mannen min har desse to sønene. Eg var vill av meg då eg var ung, og så fann eg på at no som eg tar til å bli gammal, kunne eg reise til Roma og få syndene mine tilgitt mellom pomp og prakt. Mannen min gav meg til sist lov til å dra. På vegen køyrde vi vill i skogen ei natt, og laut overnatte i det fri, men vi kom velberga til Roma, og der fekk eg tale med paven og sjå mykje som De nok også har sett og kjenner betre enn eg. No er vi på heimveg, og meir har eg vel ikkje å fortelje."

"No får eldste sonen din fortelje."

"Vel, eg har budd heime hos foreldra mine så lenge eg har levd, og har ikkje opplevd mykje før denne reisa. Som mor sa, overnatta vi i skogen ein gong, og der skaut eg ein hjort. Så har eg sett paven, men han skaut eg ikkje. Elles har eg ikkje noko å fortelje. La berre Lalmar få starte."

Så tok Lalmar til. Der mora og broren bad han teie stilt, sa kongsdottera, "Det er morosamt å høyre", så han fekk fortelje meir. Då han var ferdig spurde ho om han hadde tøffelen, det halve lommetørklet og sverdet. Han henta tinga. Kongsdottera la sin halvdel på bordet og Lalmar la sin ved sida av, og dei passa heilt fint saman. Tøflane passa også, og då han tok sverdet og svinga det over hovudet som om det var så lett som ei fjør, sa han, "Her er sverdet som eg hogde hovudet av kjempene med."

"Men korleis våga du å drikke av flaska når du las kva som stod skrive på ho?" spurde kongsdottera.

"Det stod at det som var i ho kunne drikkast i største nød", sa Lalmar, "og eg meinte nøda var stor nok når tre kjemper skulle til å røve kongsdottera."

"Takk for forteljinga", sa kongsdottera. "No får de gå til sengs når de vil."

Både mora og broren hadde mista munn og mæle av det Lalmar hadde fortalt, og snakka ikkje meir med han den kvelden. Men kongsdottera sende bod etter far sin og bad han komme til vertshuset så snart som råd. Han kom same natta, og neste morgon fekk mora og broren vite dei kunne reise heim som dei ville, men Lalmar skulle gifte seg med kongsdottera. Det ville han gjerne, og heldt bryllaup med ho. Deretter sende han bod til dei der heime om at dei skulle selje alt dei eigde og komme og bu hos han. Det gjorde dei, og så levde dei godt alle saman.

Forvaltaren blei rulla i ei tønne for at han hadde loge så grovt, mens Lalmar fekk kongsdottera.

OPP NOTAR

Kongsdottera på glasberget

Det var ein gong ein mann som hadde tre søner. Dei to eldste heitte Nils og Mads, og dei var flinke til alt arbeid på garden, så faren var kry av dei. Det var dei sjølve også.

Men den yngste sonen, Oskeladden, rekna visst ikkje nokon av dei med, for same kva han blei sett til, blei det aldri gjort slik som faren og brørne meinte det skulle vere. Så etter kvart sat han det meste av dagen og kika inn i elden. Derfor håna dei han og kalla Oskeladden Oskepustar.

No høyrde det ein frukthage til garden. Maken såg ein ikkje i mange mils omkrins. Og midt i hagen stod eit stort epletre. Det bar dei penaste og søtaste epla ein kunne smake. Men det var det leie ved det at kvar natt blei det stole av epla; og ingen kunne skjøne kor dei blei av.

Då det blei verre og verre, bestemte faren at dei skulle prøve å passe på epla og fange tjuven.

Den første natta skulle Nils stå vakt ved treet. Det måtte då vere noko for han, som var så flink og dyktig, meinte faren. Jo, sa Nils; hanbrysta seg og let som han var veldig modig. Han tok ein stor stav med seg og gjekk ned i hagen til treet.

Så lenge det var lyst, gjekk det fint. Nils gjekk att og fram med staven sin og var parat til å slå. Men då mørket fall på, blei han redd og såg seg om etter ein stad å gøyme seg. Det einaste han kunne få auge på, var ein liten busk. Den kraup han inn under, og der sat han og kika skremt ut til alle sider.

Då det blei midnatt, og månen skein ned mellom trea i hagen, fekk han brått auge på ei raud topphue som kom til syne over gjerdet. Då gløymde Nils epletre og mot og stav, alt utan dette: at beina hans var til å springe på. Heim til garden gjekk det, og her gøymde han seg i løa. Der bora han seg godt ned i høyet.

Då faren vakna om morgonen, skunda han seg ut i hagen for å sjå korleis det stod til. Mange eple var borte no også, og det same var Nils. Berre staven låg under ein busk.

"Nils, Nils! Nils!" ropte faren. "Kor er du?"

Først langt ut på dagen fann dei Nils inne i løa. Der låg han og sveitta og pusta i høyet.

Den andre broren, Mads, gjorde narr av Nils og sa at det ville vere leitt om nokon fann på å komme og kysse Nils! Sjølv skulle han nok vite å passe betre på når det blei hans tur. Men Oskeladden sat berre ved elden og pirka i oska og sa ingenting.

Då kvelden kom, skulle Nils gå vakt ved epletreet. Han tok staven og gjekk ned i hagen og let som han var veldig modig. Men då mørket fall på, leita han også etter ein stad å gøyme seg, og snart sat han under den same vesle busken og rista som eit ospelauv.

Då det blei midnatt, såg han to raude topphuer som stakk opp over gjerdet. No gjekk det som med Nils. Han let eple vere eple og stav vere stav og sprang heimetter så fort beina kunne bere han. Og han stansa ikkje før han var i løa. Der bora han seg langt ned i høyet.

Om morgonen kom faren ned i hagen og fann at mange eple var vekk. Og Nils og staven var også vekk.

"Nils, Nils! Kor er du?" ropte faren. Ingen svarte. Så tenkte faren at han kunne finne han i løa, og det var rett. Der låg Mads langt nedi høyet og skalv.

Då reiste Oskeladden seg frå plassen sin ved elden og sa at neste natt var det hans tur til å vakte epla.

"Når det er gått så ille med dei to brørne dine", sa faren, "korleis skal det så gå med deg?"

"Lat han berre!" sa dei to eldste brørne, for dei ville ikkje ha at Oskeladden skulle vere meir enn dei.

"Ja vel, då", sa faren, og Oskeladden gjekk ned til epletreet. Men staven fekk han ikkje med. Oskeladden spurde heller ikkje etter han.

Oskeladden gjekk rundt epletreet for å halde seg vaken, såg ut over markene og naut det gode vêret. Han merka ikkje til noko før det var midnatt. Då såg han tre raude topphuer som stakk opp over hagegjerdet. Men det skremde ikkje Oskeladden. Han sprang berre bak treet og gøymde seg. For han ville sjå kven det var og korleis dei ville bere seg åt.

Under dei raude topphuene kom det til syne tre runde hovud, og den eine ropte: "No er Kløne borte, no skal tre små menn ha eple!"

Det var tre små bakketroll som også hadde fått smak på dei herlege epla, og som kvar nat henta så mange som dei kunne bere heim til jordbakken der dei budde. Dei trudde at Oskeladden også hadde sprunge sin veg slik som Nils og Mads kveldane før.

Dei tre små bakketrolla kraup over gjerdet. Det eine av dei måtte leie dei to andre, for dei hadde berre eitt auge saman, og det måtte dei skifte på å bruke.

Trollet som hadde auget, kraup opp i epletreet og gav seg til å kaste ned dei finaste epla til dei to andre. Då han syntest det var nok, kasta han auget ned til dei og sa at no kunne dei samle opp epla.

Men då auget blei kasta, fór Oskeladden fram, greip det og putta det i lomma. Og no byrja dei to små bakketrolla på jorda å klage over at dei ikkje kunne finne auget, og spurde han i treet kor han hadde kasta det.

"Eg kasta det jo rett nedfor meg", svarte han. Men dei kunne likevel ikkje finne auget. Så laut dei leite alle tre, men det hjelpte ikkje. Det var berre eple dei fann, og slike kunne dei ikkje sjå med.

"Korleis kjem vi heim no?" sa det første vesle bakketrollet og sette seg ned mellom alle epla.

"Og korleis får vi epla heim?" spurde det andre vesle bakketrollet og sette seg ved sida av den første og var lei seg.

"Det verste er korleis vi finn bakken vår før sola står opp", sa det tredje vesle bakketrollet og det var nesten gråt i stemma.

No syntest Oskeladden at det var på tide å gi seg til kjenne. Så han ropte frå der han stod bak epletreet:

"Det skal eg seie dykk. Dersom de vil gi meg det eg kan få aller mest bruk for her i verda, og dessutan lover at de for framtida vil halde dykk vekke frå hagen til far, så skal de få att auget dykkar."

"Vi har berre det eine!" sa det første vesle bakketrollet.

"Du kan jo følge med oss heim", sa det andre vesle bakketrollet.

"Ja, det skal du!" sa dei to andre.

"Kor bur de då?" spurde Oskeladden.

Jo, dei budde der borte på enga i den høge bakken som han godt kjente.

"Ja vel då", sa Oskeladden, "la gå!" Og så blei han med dei tre små bakketrolla ut til bakken, som låg og skein i måneskinet.

Med det same dei kom bort til bakken, opna han seg. Inni han såg Oskeladden meir gull og prakt enn han hadde sett maken til nokon stad. Overalt var det sølv og gull, og dei tre små bakketrolla kom slepande med meir. Oskeladden skulle få så mye han ville ha, om han berre ville gi dei auget attende.

Men Oskeladden brydde seg ikkje om sølv og gull, sa han. "Har de ikkje anna å by på", sa Oskeladden, "så beheld eg auget!"

Og så laut dei tre små bakketrolla vise han det beste dei hadde. Det var hestane sine. Dei hadde ein kvar. Den eine var svart, den andre var kvit, og den tredje var raud. Det høyrde ei drakt til kvar av hestane: ei svart, ei kvit og ei raud. Men hestane ville dei nødig vere utan. I lang tid hadde dei ikkje fått seg til å bruke dei, for hestane var så fint og skarpt skodd at dei kunne springe på klart glas om det skulle vere.

"Det får ikkje hjelpe", sa Oskeladden. "Eg har alltid hatt slik lyst til å ri; men brørne mine har aldri gitt meg lov til det. Det er hestane eg vil ha!"

No blei dei tre små bakketrolla ganske forknytte. Oskeladden fekk reint vondt av dei. Derfor sa han at hestane kunne godt få lov å bli der i bakken hos dei, om han fekk ri dei når han hadde lyst.

Ja, på den måten kunne hestane godt vere hans, sa dei tre små bakketrolla. Dei blei så glade over at dei fekk lov at behalde dei at dei lova han eit sverd i tillegg.

"Takk som byr!" sa Oskeladden, og dermed gav han dei tilbake auget.

Bakketrolla skunda seg no og henta sverdet. Då dei kom slepande med det, viste det seg å vere staven som Nils og Mads hadde gått og gjort seg modige med ved epletreet, men som dei likevel hadde kasta frå seg då det kneip.

"Det var då eit underleg sverd!" sa Oskeladden.

"Ja, det er det", sa dei tre små bakketrolla. "Men eit sverd er det like fullt - når det blir svinga av den rette i rette augeblinken", forklara dei. For det var så skarpt at det kunne kløyve eit hår, og det fanst ikkje noko som helst i heile verda som kunne stå for det sverdet.

"Det høyrest bra ut", sa Oskeladden. Og den rette augeblinken kunne vel komme før eller seinare. Så sa han takk for hestane og takk for sverdet og farvel i hiet, og gjekk attende til hagen som om ikkje noko hadde hendt.

Morgonen etter kom faren for å sjå korleis det var gått Oskeladden. Han tenkte at det nok hadde gått likeins med han som med eldstebrørne. Men nei, Oskeladden stod og glante ved epletreet; og på jorda låg det mange eple. Då faren spurde korfor alle desse epla hadde blitt plukka, svarte Oskeladden at tre små bakketroll hadde vore der, og at dei ville stele epla. Men han hadde fått dei i veg utan eit einaste eple med seg, og han hadde fått dei til at love at dei aldri skulle vise seg der att.

No laut faren rose Oskeladden enten han ville eller ikkje. Og dei to eldre brør såg enno skeivare til han enn før.

PÅ DENNE tida var det stor sorg i landet. For den einaste dottera til kongen hadde hamna høgt oppe på eit glasberg. Slik hadde det gått til:

Kongsdottera var vedunderleg vakker, mange ville gjerne ha ho til kone. Dermed blei det eit evig renn og køyr av friarar på kongsgarden. Men kongsdottera ville ikkje ha nokon av dei, for ho syntest at den eine verka meir umogeleg enn den andre. Til sist bestemte at ho ville sette seg oppå eit høgt glasberg nær kongsgarden, og at ho berre ville ha ein som kunne ri opp til ho og hente eit gulleple ho sat med i handa. Det var det ingen som kunne, for glasberget var verkeleg høgt, glatt som blankis og bratt som ein stuevegg. No var det også slik at for kvar dag som gjekk, blei glasberget høgare og høgare. Til sist ville det vekse heilt opp i skyene, der det budde eit fælt troll med tre hovud. Derfor hadde kongen fått kunngjort over heile landet og i mange andre kongerike at den som kunne ri opp glasberget og drepe trollet og få kongsdottera heilskinna ned frå der ho hadde vagla seg, han skulle både få ho til kone og halve kongeriket i tillegg. Og alle som ville våge å prøve, skulle møte ved glasberget på ein bestemt dag.

Kunngjeringa hadde Nils og Mads også høyrt, og no fekk dei det travelt med å sette skarpe skor på hestane sine for å komme med på ferda og sjå om dei kunne vinne kongsdottera og halve riket.

Då dagen kom, gjorde dei seg klar til å dra av stad, og faren ville følge med for å sjå korleis sønene hans klarte seg.

"Får eg også komme med?" spurde Oskeladden.

"Nei", sa faren, "kva skal du der, du som er utan hest?"

Og brørne sa: "Bli heller heime ved varmen og pust i oska. Du kan også koke mjølgraut til oss, så vi får mat når vi kjem att."

Dermed rei dei frå garden, og Oskeladden sette grautpotta på elden. Men så snart faren og storebrørne var borte, lét Oskeladden graut vere graut og skunda seg ut og bort i bakken der dei tre småtrolla hadde hi.

"Eg treng den svarte hesten", sa Oskeladden.

"Ja, og den svarte drakta", svarte trolla og sala hesten for han og tok på han drakta òg.

Så rei Oskeladden av stad i bra fart. På vegen rei han forbi faren og brørne; men dei kjente han ikkje.

Etter kvart som alle kom fram til glasberget, blei dei stelt i ein rekke rundt om berget, og på teikn frå kongen rei dei til. Men ikkje ein einaste av dei kunne tvinge hesten sin opp etter glasberget. Dei glei attende så snart dei nådde det; og så låg dei og tumla rundt mellom kvarandre. Det blei kravling og klatring, og mange av dei unge mennene i landet - fornemme og mindre fornemme mellom kvarandre - låg ved foten av glasberget med knekte armar og bein.

Berre Oskeladden i den svarte drakta på den svarte hesten rei eit langt stykke opp glasberget, så kongsdottera fekk auge på han.

"Der kjem han visst!" tenkte kongsdottera. Men i det same glei bakhóven på hesten, så Oskeladden måtte vende om. Han rei vekk i galopp, og ingen rakk å sjå kven som rei så bra. Han skunda seg attende til bakketrolla med hesten og fekk på seg kvardagskleda sine, og så måtte han heim og sjå korleis det stod til med grauten i gryta. Det var ikkje så godt. Han var så svart og svidd at ein kunne lukte det langt vekk.

Då det tok til å bli kveld, kom faren og brørne heim.

"Er grauten ferdig? Vi er svoltne", sa faren.

"Ja, jo", sa Oskeladden og kom med den svidde grauten. Brørne blei sinte. Her hadde dei strevd og slite heile dagen - og dei skjelte og smelte og ropte at Oskeladden dugde ikkje til nokon ting, ikkje ein gong til å lage mjølgraut.

Men no let kongen spørje vidt og breitt om nokon kjente riddaren som hadde ridt så langt oppover glasberget. Men ingen kunne fortelje kven det var. Så sa kongen at alle menn frå heile landet enn ein gong skulle møte ved glasberget og prøve på ny. Kan hende det ville lykkast betre enn første gongen.

No fekk Nils og Mads det travelt med å sette skarpe hestehovar på hestane sine, og då dagen kom, drog dei av stad saman med faren. Oskeladden bad også denne gongen om å få komme med, men fekk same svar som sist. Han blei nøydd å vere heime og koke mjølgraut. Men skikkeleg!

Oskeladden sette gryta over glørne. Men så snart brørne var ute av døra, let han grauten stelle seg sjølv og skunda seg ut i bakken til dei tre små trolla.

"Eg treng den kvite hesten!" sa Oskeladden.

"Ja, og den kvite drakta!" svarte trolla; dei hadde alt saman klart til han. Og så gjekk det over stokk og stein i fullt firsprang. På vegen rei han forbi brør og far; men dei kjente han ikkje.

Ved glasberget gjekk det som førre gongen. Alle saman låg og tumla ved foten av det blanke og glatte berget så snart kongen hadde gitt signalet. Berre ein ryttar nådde opp langs glasberget, og det var Oskeladden i den kvite drakta på den kvite hesten. Han fór oppetter berget så gneistane fauk omkring han.

"Der er det nokon!" tenkte kongsdottera, "og han kjem visst lenger enn den svarte riddaren." Men nett i det same glei hesten til Oskeladden på bakbeina, så han laut snu og ri ned att. I marsjfart rei han attende til dei små bakketrolla og fekk sine eigne klede. Og når faren og brørne kom heim den dagen, sat han ved grautgryta.

Også denne gongen var grauten svidd og ussel, og Oskeladden fekk høyre mange harde skuldingar over det.

Kongen bestemte no at ein skulle kalle dei unge mennene saman til ei tredje og siste prøve. Kanskje var det nokon som nådde opp på glasberget denne gongen og kunne fri kongsdottera. For no hasta det. Kongsdottera var nemlig så nær draken med dei tre hovuda at den giftige prustinga frå nasebora hans hylla ho inn kvar gong han pusta ut.

Nils og Mads fekk det travelt med hestane sine enda ein gong. Då dagen kom, rei dei av stad med faren. At Oskeladden skulle med, ville dei slett ikkje høyre snakk om. Han hadde berre å bli heime og passe mjølgrauten, og dei truga han tilmed med ulykker om han ikkje fekk til grauten denne gongen.

Straks dei var ute av garden, sette Oskeladden gryta over elden, og så let han graut vere graut og skunda seg ut i bakken.

"Eg treng sikkert den raude hesten!" sa Oskeladden.

"Ja, og den raude drakta", svarte trolla, "og her er staven!" Dei hadde alt ferdig til han.

Av stad gjekk det. Oskeladden hadde aldri trudd at ein kunne ri så fort. Faren og brørne rei han fort forbi; dei tok det med ro for å spare hestane sine. Men riddaren i den raude drakta kjente dei ikkje. På eit blunk var han forbi dei.

Ved glasberget blei alle stelt i ei rekke, og då kongen gav signal, rei dei til. Men alle kom ramlande ned med det same, utan ein. Han fór opp etter det skinande glasberget, og det var Oskeladden i den raude drakta på den raude hesten.

"Å, om han kunne nå hit opp!" tenkte kongsdottera då ho såg han. Og rett som det var, så var Oskeladden på toppen. I det same høyrde dei susing og brusing i lufta. Det var draken som spydde eiter og galle frå alle dei tre hovuda.

"Vent no litt", sa Oskeladden, og så svinga han staven. Straks blei staven til det skarpaste sverdet ein kunne tenke seg.

Og så kappa han alle dei tre hovuda av draken med eit einaste hogg.

"Har ein sett - så er du den rette", sa kongsdottera, "du skal ha gulleplet!"

Og så sette Oskeladden kongsdottera opp framfor seg på hesten, og på ein blunk var dei nede hos kongen. Han blei så glad at han omfamna dottera og gløymde mest alt anna.

"Eg fann deg. Sjå no om du kan finne meg!" sa Oskeladden til kongsdottera, og så rei han vekk.

Då gleda hadde roa seg litt og dei skulle til å sjå seg om etter den raude riddaren, var han som søkkt i jorda.

Då brørne og faren kom heim, hadde Oskeladden gitt frå seg hesten og drakta til dei tre små bakketrolla, og no sat han i dei vanlige kleda sine ved elden. Denne gong var grauten brent til oske.

"Er det rart at vi kallar deg Oskepustar!" sa brørne. Dei var så harme at om faren ikkje hadde lagt mellom, hadde dei gjort det nifst for Oskeladden den kvelden.

SAMTIDIG var det mye styr i kongsgarden. Kongen spurde og spurde, men ingen kunne fortelje han noko om kor den raude riddaren var blitt av.

Då kunngjorde kongen at på ein viss dag skulle alle dei unge mennene som hadde prøvd å ri opp glasberget, møte fram for kongsdottera. Då ville ho prøve å finne bergingsmannen sin mellom dei.

Nils og Mads budde seg til å dra av stad. For ingen hadde høyrt eller sett noko til den raude riddaren, så kanskje kongsdottera like godt valde ein av dei som nokon annan.

"Får eg også bli med?" spurde Oskeladden.

"He, he, he", sa brørne. Han fekk ikkje. Og så rei dei til kongsgarden.

"Det får ikkje hjelpe", sa Oskeladden. Så gav han seg av stad til fots og nådde fram nett då kongsdottera kom ut i slottsgarden for å sjå på dei som stod oppstilt der ute. Alle saman heldt seg ranke i salen og tenkte: ho tar nok ein av oss. Men når kongsdottera spurde om dei hadde gulleplet, kunne ingen av dei svare.

Oskeladden stod rett bakom rekka av ryttarar. Han tok gulleplet opp av lomma og trilla det mellom beina på hestane så det hamna framfor føtene til kongsdottera. Straks bøygde ho seg ned og tok det, og då ho retta seg opp, fekk ho auge på Oskeladden og kjente han med det same att.

"Hallo", sa ho, tok ho han i handa og førte han fram for kongen og sa at her var redningsmannen hennar.

Kongen blei så glad at han heldt bryllaup for dei på flekken. Men brørne var sure og ville ikkje med til bryllaupsgildet.

"De skal kan hende heim og koke graut?" sa Oskeladden. Brørne svarte ikkje.

Heime sette dei seg og stira i elden. Då dei blei svoltne, gav dei seg til å koke mjølgraut. Om ikkje dei har ete seg sjuke av berre å ergre seg, held dei vel på enno.

OPP NOTAR

Innpå narra

Det var ein gong ein mann som hadde tre søner, Nils, Mads og Osmund Oskeladd. Dei to eldste var svært til karar, og om den yngste sa folk at han var ein stor tulling.

Etter kvart som brørne voks til, skulle dei ut og tene. Nils, den eldste, drog av stad først. Mor hans stelte i stand godt med niste til han, og han fekk ei skjorte og nokre sokkar i reisesekken sitt, og så gjekk han ut i verda.

Då han hadde gått nokre mil, møtte han ein mann som kom køyrande i ei vogn med to hestar. Han stansa opp og spurde Nils kor han skulle.

Jo, han skulle ut og søke seg ein plass.

Det var jammen heldig, sa mannen, for han var ute for å søke seg ein kar. "Du kunne kanskje tenke deg å komme i teneste hos meg?" spurde mannen.

"Kanskje det", sa Nils. "Kor stor er lønna?"

"Lønna er god nok", sa mannen, "det er ei heil skjeppe [A] sølvpengar for eit halvt års teneste."

Det var ikkje ille, tenkte Nils. Han hadde aldri sett så mange pengar på éin gong. Høgt sa han: "Det høyrest ikkje dårleg ut!"

"Men eg plar ha den avtalen", sa mannen, "at når hanen gjel om morgonen, så skal drengen min straks stå opp og ta til med arbeidet. Og du skal gjere det eg seier heile tida utan å mukke. Og når gauken kjem, er avtalen vår over. Og éin ting til: Sjølv er eg glad og fornøgd av meg, derfor bryr eg meg ikkje om å sjå sure miner rundt meg. Så eg gjer også den avtalen med folka mine at den av oss som først blir sint, skal det skjerast ei reim av ryggen av, med salt og pepar i såret. Er det meg som blir først sint, så får du lønna di med det same. Men er det deg som blir sint, ja, så kjenner du avtalen. Vil du arbeide for meg på desse vilkåra?"

Det var ein sær avtale, så Nils visste ikkje riktig. Han såg på mannen. Munnen hans gjekk opp til begge øyra, og han hadde lang, stygg nase. Men samtidig lo han så mildt og fornøgd med dei små griseauga sine at Nils tenkte det var vel spøk, det med reima, salt og pepar. Lønna freista; ho var større enn han hadde håpt å få nokon stad.

Dermed sa Nils ja og sette seg opp i vogna til mannen. Dei køyrde heim til garden hans i full fart. Det var langt vekke, så det blei seint før dei kom fram. Mannen viste Nils kor han skulle sove, og sa at neste morgon når hanen gol, så skulle han i løa og treske. Og så gjekk mannen sin veg og lét att døra etter seg.

Mat kom det ikkje, sjølv om dei hadde køyrt langt. Nils var veldig svolten, så han forsynte seg av nista han hadde fått av mor, og så gjekk han i seng.

Neste morgon klokka seks gol hanen. Nils stod straks opp og gjekk ut i løa og gav seg til å treske som han hadde fått beskjed på. Han treska i ein time, og han treska i to, men det var ingen som kalla han inn til morgonmat. Då han hadde treska i ein time til, syntest han det kunne vere nok, og så sette han slegelen frå seg og gjekk inn i stua.

Her sat mannen ved enden av bordet; men mat var det ikkje å sjå der. No fekk han også sjå matmor si. Ho var enda styggare enn bonden, og hadde fæle hoggtenner som stakk langt ut av munnen. Nasen var av den same lange sorten som mannen hadde. Og så var det ein stor skokk sotete ungar som krangla og slost og flådde i kvarandre. Dei såg iallfall ut til å ha fått noko å ete!

Mannen snudde seg til Nils og gleppa med dei rare auga sine så dei blei heilt borte bak den lange nasen. "Er du svolten, Nils?" smiska han.

"Ja visst er eg svolten", svarte Nils. "Eg fekk ikkje noko i går kveld då vi kom heim, og no har eg treska i mange timar!"

"Har du sett kva som står over bordet?" sa trollet og peika - for det var ein bergtroll og ikkje noko retteleg menneske Nils hadde gått i teneste hos.

Han såg opp på takbjelken. Der stod: "Ingen mat i dag, men i morgon." Nils syntest det var ein nokså dårleg beskjed, så han blei lang i maska.

"Er du sint, Nils?" spurde trollet.

"Nei, nei!" sa Nils.

"Berre gå ut og tresk vidare, du!" sa trollet og lo så smått. Så måtte Nils ut i løa og halde fram med treskinga. Ho var hard og tung, men heldigvis var det nok niste att til å døyve den verste svolten.

"Eg blir vel sett på prøve med dette, " tenkte Nils, "- men i morgon" stod jo over bordet, så det går vel for ein gongs skuld." Og så treska han vidare heile dagen til det blei kveld. Men då var han også godt svolten då han gjekk i seng.

Om morgonen gol hanen klokka fire.

"Ja, ja då! Dess før får vi frukost!" sa Nils, og han opp og i kleda og bort til løa. Der fekk han sving på slegelen* og treska korn. Men rett som det var stogga han for å lytte etter om nokon kom for å hente han. Og han var mange gongar borte ved døra for å sjå etter.

Då no klokka var blitt seks, sette han slegelen frå seg og gjekk inn. I stua såg alt ut som dagen før. Husbonden sat ved enden av bordet og var mett og nøgd, og matmora gjekk og streva med alle skrikarungane, som heller ikkje såg ut til å ha svolte.

"Er du svolten, Nils?" spurde bonden, og no flein* han så det såg ut som han flekka tenner til forbi øyra sine.

"Ja visst er eg svolten", sa Nils. "1 går fekk eg ingen mat, enda eg sleit heile dagen og laut gå svolten til sengs. Og no har eg stått og treska i to timar. Så det er ikkje rart at eg er blitt svolten!"

"Sjå det som står over bordet i dag!" sa trollet og peika.

Der stod det same som dagen før: "Ingen mat i dag, men i morgon."

"Men no er det den morgondagen frå i går!" sa Nils, "og no vil eg ikkje lenger finne meg i slike narrestrekar. Skal ein arbeide hardt, treng ein mat!"

"Du er vel ikkje sint, Nils?" spurde trollet. Han var like mild.

"Jo, så menn", sa Nils.

Då såg trollet meir og meir tilfreds ut. Det var nettopp troll han var, så lei som han var mot tenestefolk.

"Du kjenner jo avtalen!" sa trollet, og i same augeblikk var han på beina. Kniven hadde han i handa, og før Nils fekk tenkt seg om, var kleda trekt av han, ei reim skore av ryggen på han, pepar og salt dryssa i såret, og så hugsa han ikkje meir før han var ute på landevegen, elendig og ille skoren. Slik enda den tenesta.

No måtte han finne heim att. Vegen var mye lenger enn han trudde, så det gjekk mange dagar før han nådde fram. Då la han seg og blei liggande til sengs i lang tid. Trøyst fekk han ikkje, for dei sa alle saman at han hadde nok tedd seg dumt og vore storsnuta mot husbonden, som sikkert berre hadde testa han. Ein stad der ein fekk ei heil skjeppe sølvpengar for eit halvt års teneste, var ikkje å forakte, meinte dei. Og den andre broren, Mads, skunda seg til og med av stad for å finne mannen og få plassen som broren miste.

Men det gjekk like eins for han som for Nils. Han møtte mannen som altså var ei troll, og fekk same avtalen som broren. Og han sleit og slepte for trollet utan at få verken vått eller tørt, og heldt ut i tre dagar. Men den fjerde morgonen han fekk sjå den same matsetelen over bordet, mista han tolmodet og gav vondt frå seg, mye verre enn Nils.

Då slikka trollet seg om munnen og fór opp frå bordet. Kniven blinka i lufta, og så gjekk det Mads som Nils. Det var reint vondt å sjå han då han langt om lenge nådde heim og måtte krype til sengs liksom bror sin. Det var ikkje godt for faren heller, at to av sønene hans kom heim og la seg til sengs.

"No er det nok best eg kjem av stad", sa Oskeladden brått ein dag. Han hadde som vanlig gått omkring og tagd, så dei visste ikkje ein gong om han hadde oppfatta kva som hadde hendt

"Kor skal du hen?" spurde mora.

"Eg vil sjå, om eg kan komme i same teneste som Nils og Mads!" sa Oskeladden.

"La heller vere", sa faren, "når det er gått slik for brørne dine, så går det nok heilt gale for deg."

"Vi får sjå", sa Oskeladden, "eg har alltid syntest, det kunne vere moro å komme i teneste hos eit troll. Han er vel også eit slags menneske!" Og så pakka han knippet sitt og drog av stad.

Ved kveldstid møtte han trollet som kom køyrande på landevegen. Trollet stansa vogna og spurde Oskeladden kor han skulle hen.

Ja, han skulle ut og søke teneste.

"Eg er nettopp ute for å finne ein dreng", sa mannen, "vil du i teneste hos mig?"

"Kor stor er lønna?" spurde Oskeladden.

"Eg gir ei skjeppe blanke sølvpengar for eit halvt år", sa mannen, "og eg veit det er god lønn."

Det syntest Oskeladden også. No visste han at han hadde møtt den rette.

"Og så vil eg gjerne at mine folka mine skal vere glade og nøgde, som eg sjølv er", sa mannen. "Derfor gjer eg alltid den avtalen med dei eg hyrer at det skal bli skore ei reim av ryggen på den av oss som først blir sint, og så skal det bli strøydd pepar og salt i såret. Er det meg som blir sint, så får tenesteguten lønna si og kan gå sin veg som han vil. Men er det tenesteguten som blir sint, må han finne seg i at eg gjer som avtalt."

"Vi skal vel bli forlikte", sa Oskeladden.

"Ja, kanskje det!" sa trollet, og no flein han så Oskeladden kunne sjå alle dei svarte, spisse tennene hans. "Så blir du hos meg til gauken kjem", sa han. "Då er tenestetida di over om vi ikkje blir samde om noko anna før den tida. Men eg krev av deg at kvar morgon når hanen gjel, skal du stå opp og ta til med arbeidet straks, og dessutan skal du gjere alt akkurat som eg seier!"

"Det er ein avtale", sa Oskeladden, og så fekk han sette seg opp i vogna og køyre med trollet.

Då dei kom til trollgarden, var det ikkje tale om kveldsmat. Trollet viste Oskeladden over i det same rommet som brørne hans hadde hatt å sove i, og så gjekk han.

Oskeladden gjekk til sengs og sov godt til neste morgon. Då hanen gol klokka seks, skunda Oskeladden seg i kleda og ut i løa. Der tok han til å treske rug slik trollet hadde sagt han skulle.

Då han hadde arbeidt ein times tid utan at nokon kalla han inn til frukost, gjekk han over i stua. Der fann han heile trollfamilien. Trollet sjølv sat ved bordenden, kona var borte ved skorsteinen, og ungane sleit i kvarandre og kiva midt på golvet. Alle saman såg mette og tilfredse ut, men ingen mat var stelt fram for Oskeladden.

"God morgon!" sa Oskeladden. "No er det nok frukosttid!"

Trollet lo. "Frukost er der ikkje noko om i avtalen", sa han. "Les det som står over bordet!"

Oskeladden las godt og forsto: "Ingen mat i dag, men i morgon."

"Det er jo lenge til i morgon." sa han.

"Ja", sa trollet, "du får halde deg til rugen der ute så lenge!"

Oskeladden gjekk så ut att, og han treska, og han reinsa, og ved middagstid fylde han ei tønne rug i ein sekk og bar hen til ein gjestgivarstad nær ved.

"Husbonden og eg har det slik med kvarandre", sa Oskeladden, "eg ikkje får mat på garden, men skal styre med rugen. Og no kan du vel gi meg mat for denne rugtønna?"

Jo, det ville gjestgivaren meir enn gjerne. Oskeladden fekk eit solid måltid, ein fylt matpose, og nokre flasker med gammal vin attpå, og så gjekk han heim og treska vidare.

Slik gjekk det første dagen, og den andre dagen, og den tredje dagen også. Alltid stod det same på bjelken over bordet. Men Oskeladden var like tilfreds og glad; det var ingen sure miner å sjå hos han.

Kvar morgon spurde trollet: "Du er vel ikkje sint, Oskeladden?"

Og Oskeladden svarte: "Nei, kva skulle eg vel vere sint for? Eg har det jo godt, eg."

Det kunne ikkje trollet skjøne. Så då Oskeladden kom inn den fjerde morgonen og trollet enda ein gong peika på det som stod på bjelken, og Oskeladden enda ein gong laga seg til å gå til arbeidet sitt som dei andre dagane, sa trollet: "Er du ikkje svolten, gut?"

"Nei", svarte Oskeladden, "det kan eg ikkje seie."

"Jammen, no har du ikkje fått noko i tre dagar", sa trollet.

"Har eg ikkje?" utbraut Oskeladden. "Eg har ikkje mangla noko. Du sa jo eg skulle halde meg til rugen. Ein mann i bygda har gitt meg både mat og vin for ei tønne rug om dagen."

"Kva?" skreik trollet og fór opp frå bordet, "eg er innpå narra!"

"Du er vel ikkje sint for noko?" sa Oskeladden.

"Nei-ei, nei, visst ikkje! Slett ikkje!" sa trollet, "Ikkje tale om!" Så dumpa han ned att på benken. "Men no er det visst best eg gir deg anna arbeid. Vi skulle jo pløye også. Less plogen på vogna og køyr ut i marka. Du kan berre følge hunden min. Han kjenner vegen. Og der han legg seg, kan du begynne å pløye. Det skal du halde fram med til hunden går heim att. Så følger du berre etter. Det er enkelt nok."

"Det skal bli!" sa Oskeladden, og så spente han for vogna, fekk plogen oppi ho, og hunden sprang føre. Der hunden la seg, tok Oskeladden til å pløye.

Slik gjekk formiddagen, og det blei middag, og alle grannane gjekk heim, men hunden rørte seg ikkje av flekken. Han såg ut til å kunne bli liggande like til kvelden om det skulle vere.

Oskeladden gjekk og henta ein kjepp og gav hunden eit slag over ryggen så han skvatt opp med eit hyl og sprang heimetter det beste han hadde lært. No fekk Oskeladden det travelt. Med raske snitt skar han over seletøyet, hoppe opp på den eine hesten og tok den andre ved grima, og så rei han etter hunden det reimer og tøy kunne halde.

Då dei nådde garden til trollet, tok hunden ein snarveg og sette over hagegjerdet. Oskeladden klaska hælane i sida på hesten og ville sette etter. Men begge dyra styrta. Den eine av dei knekte beinet, og den andre fekk ein gjerdestav i livet då han ville over. Der låg dei. Og der stod trollet.

"Korleis er det du kjem og skadar hestane mine!" skreik han.

"Eg gjorde presis som du sa", sa Oskeladden. "Brått fór hunden opp og hylte og sprang heimetter som om Gamle-Eirik var i hælane på han. Då laut eg skjere av seletøyet og følge etter hunden. For elles var eg redd for at husbonden skulle bli sint når hunden kom springande og eg ikkje var med."

"Eg kjenner meg innpå narra!" sa trollet.

"Du er vel ikkje sint?" spurde Oskeladden.

"Nei, slett ikkje", sa trollet. "Men no er det nok betre at du kjem inn og får deg mat!" Og denne gongen gløymde trollet å fline, for han hadde byrja å bli redd for denne karen som gjorde alt han sa, og som alltid var like glad og roleg.

Så den dagen fekk Oskeladden både middagsmat og kvelds. Og nesten morgon han kom inn i stua, stod det ikkje noko på bjelken over bordet, og han fekk dessutan frukosten sin. Og så fekk han fylt matposen også. For i dag skulle han ikkje pløye, men ut og passe svina. Dei hadde trollet mange av, og dei skulle ete seg enno feitare og finare på bøke- og eikenøtter i skogen.

"Lat dei gå dit dei vil", sa trollet, "om dei så rotar seg tvers gjennom jorda!"

"Ja vel, husbond", sa Oskeladden, og så dreiv han svina av stad. Men då han kom forbi ei torvmyr med gyngande, blaut jord, skar han halen av alle svina så nær som på nær ei gammal sugge, og så stakk han halane med den tjukke enden ned i mudderet. Han slo i hel den gamle sugga og sette ho på hovudet i torvmyra så berre halen stakk opp, og den skar han halvt over tett ved kroppen. Deretter dreiv han dei andre svina heim til far sin, og faren blei veldig glad for alt det gode flesket.

Då dette var ordna, gjekk guten tilbake til trollgarden med nisteposen dinglande i handa.

Trollet stod og venta då Oskeladden kom. "Kor er svina, Oskeladden?" spurde han.

"Det er fæle greier", sa Oskeladden. "Dei har rota seg ned i myra så det ikkje er anna enn halane å sjå! Berre den gamle sugga fekk eg så vidt stogga. Ho står med rumpa over torva."

"Kva er det du seier!" skreik trollet og fôr av stad ut i myra. Der greip han tak i halen på sugga så halen gjekk av, og han sjølv tumla på hovudet i skit og søle. Han skunda seg på beina igjen og sprang omkring og rykte i alle halane, og Oskeladden kom til og var ikkje sein om å hjelpe han. Men det var det same med dei alle saman.

"Tenkte eg det ikkje!" brast det ut av trollet. "Dei var for feite, og no held ikkje halane når ein vil hive dei opp. Eg er nesten narra!"

"Du er vel ikkje sint for dette uhellet?" spurde Oskeladden.

"Slett ikkje, nei, slett ikkje, nei!" sa trollet.

Så gjekk det ei tid, og Oskeladden skulle ikkje gjere det grann. Men han fekk maten sin kvar dag.

Ein dag sa trollet: "Høyr, Oskeladden, kan du køyre til mølla og få male noko korn?"

Jo, det var det ikkje noko i vegen for! Trollet målte sjølv opp kornet og bar det ut på vogna. "Men dei plar vere litt dovne med malinga der oppe på mølla." sa han, "Sjå etter at dei gjer det ordentlig! Det skal vere fint male, ja, som finsand å sjå til!"

"Som finsand? Ja vel, husbond!" sa Oskeladden, og så køyrde han. Men han drog ikkje til mølla; han køyrde heim til far sin med kornet. Faren og brørne, som hadde komme til krefter att og stått opp, gjorde store auge då Oskeladden kom med kornet. Etterpå køyrde han til ein sandbanke der det var rein og fin sand. Det fylde han i sekkane og køyrde attende til trollgarden.

Då trollkona skulle til å bake, fann ho ut at det ikkje var mjøl som var i sekkane. Så kalla ho på trollet og viste han det. Trollet skreik opp og fekk henta inn Oskeladden.

"Korleis kan det ha seg, Oskeladden?" spurde han.

"Kva er gale?" sa Oskeladden. "Du sa sjølv: "som finsand å sjå til!" Og det ser du jo!"

"Eg er nesten narra!" sa trollet.

"Du er vel ikkje sint?" spurde Oskeladden.

Nei, nei, det var jo ikkje noko å vere sint for, meinte trollet.

Og no fekk Oskeladden gå og ha gode dagar i lang tid. For trollet torde ikkje gi han noko å gjere. Han skulle berre skufle unna under stort og smått kvar dag, og det kunne vel ikkje vere så vanskeleg, sa trollet.

"Stort og smått?" spurde Oskeladden. "Kva er det?"

"Det er jo kyr og sauar", sa trollet.

"Ikkje anna!" sa Oskeladden. Og han til å skufle, og der var ikkje noko å seie på han for det.

Så ein dag var trolla bedd til bryllaup hos ein annan trollfamilie som budde eit stykke borte. Om morgonen sa trollet til Oskeladden: "No kan du trekke fram finvogna og smøre ho godt overalt."

"Ja vel", sa Oskeladden og gav seg til smørje, og det varte ikkje lenge før han gjekk inn og sa ifrå til trollet at no var vogna smurt overalt. "Ho er smurt både ovatil og nedatil, og mest der husbonden skal sitte!"

"Er du frå vettet!" skreik trollet, og no var han nær ved å bli sint. "Eg er innpå narra!" sa han.

"Du er vel ikkje sint?" spurde Oskeladden.

"Nei, nei", sa trollet, "det var jo ikkje meininga. Vogna skulle smørjast berre i hjulnava. No må du gni godt av ho overalt elles."

"Ja vel", sa Oskeladden, "men det sa du jo ikkje noko om før, husbond."

Langt om lenge kom dei i vogna, både trollet og trollkona, og Oskeladden køyrde for dei. På vegen gav trollet Oskeladden beskjed om kva han skulle gjere den dagen.

"Du kan fylle den gamle brønnen, elles går barna berre og fell ned i han", sa trollet.

"Kva skal eg fylle han med?" spurde Oskeladden.

"Ta det som er for handa, alt som du kan få tak i!"

"Ja vel", sa Oskeladden.

"Og så må du halde den minste tørr og gjere han rein både utvendig og innvendig!"

"Det skal bli gjort!" sa Oskeladden.

"Og så denne vegen, Oskeladden!" sa trollet. Vegen dei køyrde på, var nemlig i dårleg stand. Vogna skumpa og rista av alle hola ho køyrde nedi. "Vegen må du gjere i stand før vi skal heim i kveld, så ikkje noko går gale i mørket. Du kan fylle med stort og smått!"

"Ja vel", sa Oskeladden.

"Og så må du komme og hente oss ved kveldstid", sa trollet. "Du skal ikkje gjere noko stort nummer av det, berre komme inn i gildestua med nokre augekast til meg."

"Ja vel, sjef!" sa Oskeladden.

"Og endelig må du syte for at det er eld og lys på garden så vi kan sjå å køyre inn når vi kjem heim, og at der er noko vi kan varme oss ved der heime."

"Skal bli", sa Oskeladden.

Og så var dei ved gildegarden. Trollet og trollkona kleiv av, og Oskeladden skunda seg heim. Der var jo mykje han skulle rekke den dagen.

Først skulle han fylle den gamle brønnen, og han sette i gang med å kaste nokre skovlar jord i han. Men det monna nesten ingenting, så han gjekk inn i huset og såg kva som var der. Han tok det som var for handa, alt han kunne få med seg ut: bordet og benken og senger og dyner og skap og kister og reiskap i huset. Alt saman hamna i brønnen. Deretter hadde han stein og jord over. Så kunne ein ikkje sjå at det hadde vore ein brønn der.

Så var det den vesle trollungen som skulle haldast tørr og rein både utvendig og innvendig. Han låg i vogga og hadde gjort seg ut. Oskeladden tok han med til bekken. Der trekte han alle kleda av trollungen, og vaska og skrubba både ungen og kleda hans. Deretter hengte han ungen og kleda i skorsteinen for at dei skulle tørke der.

Det var det.

Deretter skulle han fylle hola i vegen med stort og smått, og visste jo kva det var. For det var kyrne og sauane. Så tok han ei øks og ein kniv og gjekk over i stallen og gav seg til å slå kyrne for panna og skjere halsen over på sauane, og så lessa han dei på vogna og køyrde ut og fylde hòla i vegen med dei daude kroppane, så vegen blei jamn og blaut å køyre på.

Men så var der jo dette med dei gode augekasta som husbonden skulle få. Han visste ikkje om kuauge eller saueauge var best, og derfor fylde han lommene med ei handfull av kvart slag.

Og så skulle han syte for eld og lys på garden. "Om eg no set eld på løa, så får vi lys på garden, så vi kan sjå å køyre inn når vi kjem heim", sa Oskeladden til seg sjølv, "og samtidig har vi noko å varme oss ved då."

Som sagt så gjort. Deretter køyrde han for å hente trollfolka.

I bryllaupsgarden var der stor ståhei og eit ordentlig mylder, så det varde litt før Oskeladden fekk auge på trollet. Men så skunda han seg også at kaste eit par gode auge til han. Trollet skjønna ikkje kor dei auga kom frå og kva som var meininga, så Oskeladden måtte tømme begge lommene før trollet såg han. Straks greip han fatt i trollkona, og dei fekk sagt farvel og takk for seg, og så kom dei på vogna og køyrde heimetter.

"Men kva var det du kasta, Oskeladden?" spurde trollet. "Eg synest det såg ut som ku- og saueauge!"

"Det var det det var!" sa Oskeladden. "For eg gjorde som du sa og kasta nokre gode auge til dykk; dei beste eg kunne finne."

"Kor fekk du dei frå?" ropte trollet.

"Dei tok eg frå buskapen", sa Oskeladden, "kor skulle eg elles få dei frå?"

"Eg er innpå narra!" sa trollet og rista av harme så heile vogna gynga.

"Du er vel ikkje sint for det?" spurde Oskeladden.

"Sludder!" skreik trollet. "Kva skulle eg vere sint for?"

No køyrde dei vidare utan å snakke, men så kom dei til vegen med hòla. No var han mjuk å køyre på, men det var nesten verre enn då dei køyrde ut, for stadig vekk heldt dei på å velte.

"Kva er det du har gjort med vegen, Oskeladden?" spurde trollet.

"Eg har fylt alle hòla slik du sa eg skulle", svarte Oskeladden.

"Jammen, det er jo kjøtmat vi køyrer i", sa trollet.

"Det er heilt rett, det", sa Oskeladden. "Du sa jo at eg skulle ta både stort og smått. Og du har sagt det er kyr og sauar. Eg syntest jo at det var fælt for dyra, men eg måtte gjere som du hadde sagt!"

"Eg er innpå narra!" sa trollet.

"Du er vel ikkje sint for det?" spurde Oskeladden.

"Sint!" skreik trollet, "Eg trur, du er frå forstanden. Det er vel ikkje noko å vere sint for!"

"Det meiner heller ikkje eg", sa Oskeladden, og så køyrde dei vidare.

Då dei nærma seg garden, såg dei eit raudt skjær over himmelen. Det var nesten som når sola står opp. Men då dei kom nærare, kunne dei sjå dei flammar som stod til vers.

"Men kva . . .!" ropte trollet. "Garden brenn jo!"

"Det stemmer, det også", sa Oskeladden. "Du sa jo at eg skulle sjå til at det var eld og lys på garden når vi kom heim, så vi kunne sjå å køyre inn og ha noko å varme oss ved. Så eg sette eld på løa før eg køyrde. Ho lyser på garden, og no kan vi sjå å køyre inn, og noko å varme oss ved har vi i tillegg."

"Eg er noko nær narra!" sa trollet.

"Du er vel ikkje sint?" spurde Oskeladden.

"Sint! Nei langt ifrå!" skreik trollet. "køyr på, så vi kan komme heim. Du forstår jammen alt vrangt i kveld!"

Då dei kom til garden, var der både lys og varme frå løa. Ho hadde brent heilt ned. Men det var ikkje gått eld i dei andre husa. Trollet skunda seg inn i stua.

"Møblane er vekk!" skreik han, "Kor har dei blitt av?"

"Dei har eg hatt i brønnen", sa Oskeladden. "Du sa jo at eg skulle ta det som var for handa, alt eg kunne få tak i, så det var greitt nok."

"Eg er noko nær narra!" sa trollet.

"Du er vel ikkje sint for det?" spurde Oskeladden.

"Nei-nei, nei-nei! Slett ikkje", sa trollet, "men du burde då vite at du skulle fylle brønnen med sand, stein og grus."

"Men det sa du jo ikkje noko om", sa Oskeladden.

No kom trollungane farande og hylte og skreik. Dei hadde halde seg i dekning heile dagen, heilt sidan dei såg korleis Oskeladden gjorde deira veslebroren rein.

"Kor er den minste?" spurde trollkona.

"Han hengte eg opp i skorsteinen så han skulle halde seg tørr", sa Oskeladden. "Men først skrubba og skura eg han både utvendig og innvendig slik som husbonden sa eg skulle."

Trollkona fór straks bort til skorsteinen og trollet bak ho. Der hang den vesle trollungen med beina i vêret og kleda sine ved sida av. Men han var daud som ei sild av behandlinga han hadde fått. Det blei hyl og jammer i trollgarden.

"No er eg ikkje berre narra!" sa trollet, og hoggtanna kom til syne i den eine munnvika.

"Du er vel ikkje sint over at eg kan gjort ein feil?" spurde Oskeladden.

"Sint? Nei", sa trollet, "men eg veit snart ikkje kva eg skal sette deg til. Du er så einfaldig at du alltid gjer det heile gale. Derfor trur eg det er betre at du får lønna di no, og så kan du reise med det same."

"Nei, det vil eg ikkje", sa Oskeladden, "Ikkje tale om! Å skifte jobb i utide er det verste ein kan gjere. Og det ordet vil eg ikkje ha på meg. Eg vil ikkje herifrå før gauken kjem, slik som du og eg var samde om frå først av. Og her går eg jo og har det godt!"

"Har du fått mat i dag, Oskeladden?" spurde trollet.

Jo, Oskeladden hadde fått i seg mat, og var mett og nøgd

"Så synest eg at du skal gå og legge deg", sa trollet.

"Ja vel", sa Oskeladden, og så ønskte han dei god natt og gjekk til sengs.

Men då trollet var blitt aleine med trollkona, braut det laus. Trollet visste verken ut eller inn, sa han. "Snart har den drengen øydelagt alt vi eig og har. Og same kva eg seier når eg set han til arbeid, så kastar han orda mine tilbake rett i hovudet på meg når han forstår dei gale. Eg tør knapt nok opne munnen meir. Kva skal vi gjere?"

"Eg trur eg veit råd", sa trollkona. "Det er jo meininga han skal bli her til gauken kjem, og det er jo lenge til. Men no skal vi likevel narre han. Du smør meg med tjøre over det heile, og så veltar eg meg i fjør, og så hjelper du meg opp i det store epletreet vårt. Der sit eg så og hermar etter gauken så han trur han er kommen."

"For ei klok kone eg har", sa trollet og var letta, "Ja, det skal vi gjere." Og så lag dei seg for å sove.

Neste morgon, då Oskeladden sat ved frukostbordet saman med trollet - kona var ikkje der inne - høyrde dei ko-ko i hagen.

"Ko-ko, ko-ko-!" sa det.

"Nei, høyrer du det?" sa trollet glad, "der er sannelig gauken!"

"Den må eg sjå", sa Oskeladden, "eg er alltid ute og ser etter den første gauken kvar sommar!" Og han opp frå benken og ut av døra. Ute i hagen greip han ein skarp flintstein og kyla han etter lyden mens trollkona sat og gol som best ho kunne. Ho blei ramma i panna så ho dratta ned av treet og brakk nakken.

"Nei, husbond!" skreik Oskeladden. "Kom og sjå ein rar gauk!"

Så kom trollet farande, og der låg kona hans daud under epletreet. Trollet til å gale og gnistre så det stod eld ut av augene på han.

"Du er då vel ikkje sint!" spurde Oskeladden; men han trekte seg litt attende frå det rasande trollet for å vere tryggare.

"Din d-d . . . dreng!" skreik trollet, og no kunne han ikkje styre seg lenger. "Eg kan fly i flint. Du har gitt vekk kornet mitt og øydelagt hestane mine, du har spolert svina, kyrne og sauane for meg, og du har slått innboet mitt sund, brent garden og tatt livet av minstebarnet og kona. Eg er drabelig sint, skal eg seie deg!"

"Vel, då må eg minne deg om avtalen vår!" sa Oskeladden. Og no var det han som fekk fram kniven, og før trollet fekk sett seg om, hadde Oskeladden skore ei brei rem av ryggen hans og strødd salt i såret

Trollet brølte av smerte. Det var som om jorda rista.

Oskeladden skunda seg inn i kammeret til trollet og henta skjeppa med sølvpengar som han var lova, og med skjeppa på nakken skunda han seg heim til far og mor. No var dei blitt velståande folk, og dei hadde fått erstatning for det som brørne hadde måtta gjennomgå.

Men trollet hadde fått nok av å ha gard mellom menneske, så han snappa ungane sine med seg og gjekk under jorda i den grøne bakkehellinga han hadde komme frå. Men den som held øyra opne og er heldig når gauken kjem kvart nytt år, kan høyre at då brøler trollet der ute mellom bakkane. For minna om peparen og saltet som Oskeladden strødde over ryggen hans, svir vel enno.

Ord

  1. Skjeppe: gammalt kornmål av varierande omfang, i mellomalderen frå 24,3 til 32,4 l, seinare fast om lag 17,5 l (1/8 tønne)

Notar

Innhald


Danske eventyr på nynorsk, eventyr frå Danmark, litteratur  

Kristensen, Evald Tang, saml. Danske Sagn, som de har lydt i folkemunde. Udelukkende efter utrykte Kilder. Samlede og til Dels Optegnede af Evald Tang Kristensen. 1. Afdeling: Bjærgfolk. Kjøbenhavn: I kommisjon, Gyldendalske, 1892.

Danske eventyr på nynorsk, eventyr frå Danmark, opp Seksjon Sett Neste

Danske eventyr på nynorsk, eventyr frå Danmark BRUKARGAID: [Lenke]
© 2009–2017, Tormod Kinnes. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]