Norsk del, Gullvekta
Djurklou-samla eventyr  ❀ Innleiing
Seksjon › 19 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  


Djurklou-innleiing

Gabriel Djurklou var ein av den svenske folkelivsforskingas stormenn." - Jöran Sahlgren (i GAA 6:v).

"Kor stort var det?" får vi sikkert lov å spørje.

Nils Gabriel Djurklou, norske lesarar og eventyr han forma på

I Noreg kunne nok svenske Nils Gabriel Djurklou (1829-1904) vore eit heller ukjent namn

  • om ikkje Nordahl Rolfsen (1848–1928) hadde omsett eventyr frå Baron Djurklous hand, og dessutan tatt med nokre av dei i Lesebok for folkeskolen, som Rolfsen redigerte i nokre tiår;
  • om ikkje dei kjende norske målarane og teiknarane Erik Werenskiold og Theodor Kittelsen hadde illustrert Djurklou-soger;
  • og om ikkje Noreg og Sverige hadde vore i union i Djurklous levetid.

For Djurklou skreiv mykje på dialekt; han omsette tilmed fleire eventyr og segner frå svensk riksspråk til dialekt før han gav dei ut.

I 1887 omsette Nordahl Rolfsen to tredelar av Djurklous Sagor och äfventyr, berättade på svenska landsmål (1883), og fekk utvalet gitt ut på riksmål i 1887, med illustrasjonar av Kittelsen og Werenskiold. Den omsette boka kom ut på ny i 1928, og 1971 også.

I første band av Nordahl Rolfsens Lesebok for folkeskolen står "Hanen og høna med fjørtopp" og "Den gamle kona og fisken", som er i nynorsk omsetting her. Om leseboka skriv Francis Bull (1887-1974): "Nest etter Bibelen har vel inga anna bok i Noreg vunne så stor lesekrins," Den første utgåva kom i 1892. Fem hovudband var ferdige i 1895. Tredje utgåve kom i 1917.

No, det går fint å skilje mellom den yngre Djurklou - samlaren - og den eldre Djurklou som dikta attåt og utbroderte - meir eller mindre. Boka som kom ut på norsk i 1887, er av den eldre Djurklou. I utvalet her er det med eventyr og segner samla og kanskje utbrodert av Djurklou.

"Djurklous "Sagor och äfventyr" (1883) äro i själva verket inte folksagor utan litterära sagor," skriv Jöran Sahlgren. Dei blei som dei blei, takk vere Djurklous eigen forteljarkunst - Djurklou sökte alltid i sina översättningar lägga in humoristiska och realistiska, stundom drastiska detaljer och uttryck för att liva upp framställningen. [GAA 5:viii; 6:viii]

Den svenske boka var på landsmål, Närkes- eller Värmlandsdialekt, og "Sagorna ha till stor del tappat sin karaktär av folksagor, de ha blivit humoristisk skönlitteratur, utformad og utvida av Djurklou så somme delar blir opptil dobbelt så lange som dei var før. [GAA 6:vi-vii]

Ein varmhjerta eventyromformar og ihuga friherre

Nils Gabriel Djurklou
Nils Gabriel Djurklou

Djurklou var friherre (baron) av gammal svensk lågadel, født på godset Sörby i Närke. Han blei sendt til universitetet i Uppsala, tok kansliexamen i 1854, og same året overtok han Sörby og sat der som vørd godseigar med mange tillitsverv, også ved hoffet. Djurklou agiterte for og fekk senka vasstanden i to svenske innsjøar i åra 1878-87. Det førte med seg at 3 500 hektar blei innvunne og heile 15 000 hektar vassjuk og ufruktbar jord blei lagt under plog.

Friherre Djurklou blir skildra av prosten Johan Wahlfisk som "kvick och skämtsam och med ett outtömligt förråd af intresseväckande historier." Humoristen Djurklou prøvde å skrive folkeleg, skjemtsamt og samstundes realistisk, og tillét seg til tider å legge inn drastiske detaljar og utrykk for å live opp framstillinga. Han stod faktisk på høgde med H. C. Andersen, mellom andre, hevdar Sahlgren.

Tja-a:

  • Djurklou profilerte seg som folklorist. Det gjorde ikkje Andersen.
  • Begge omforma folkeeventyr. Andersen forma fleire kunsteventyr enn Djurklou.
  • Djurklou er mykje friskare og meir ope humoristisk i stilen enn Andersen.

Det finst både likskapar og skilnadar: Det kjem an på kva ein legg vekt på og meiner når det er snakk om "høgder". Gabriel Djurklou skreiv heller ikkje like "besynderleg" som H. C. Andersen; Djurklou nådde nok ikkje den slags kunstnarhøgder. Det kan vel så vere (Gidlunds s. 201-08).

"Sagor och äfventyr"

Djurklou arbeidd ihuga i fleire tiår for å ta vare på svenske folkeminne - det er ordspråk, ordstäv och ordspråkslika talesätt, gåtor, seder och bruk, övertro, sägner, sagor, folkvisor, folklekar, folkmusik og meir [GAA 5:vi]. Det var ikkje berre eventyr han gjekk inn for, men dei og segnene han samla inn frå rundt 1854 og fram til rundt 1865, blir skatta i nabolandet. Han blei vel likevel først kjent i Sverige for fleire bøker om folkeliv i landet.

Han gav i starten ut mange samlingar utan å pynte så mykje på sogene og segnene han hadde fått høyre og tatt vare på. Først samla han folkelivstilfang mellom 1854 og 1865, og gav ut frå det i fleire verk. Eventyra og segnene frå samlararbeidet hans var meir referat-nøkterne på den tida. Den svenske språkforskaren Jöran Sahlgren (1884-1971), professor ved Lunds universitet frå 1929 og medstiftar av Kungliga Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur (GAA), seier det slik: "Sagorna från 1865 stå ej på samma höga konstnärliga nivå som de från 1883, men för folksagoforskaren äro de av ojämförligt større historiskt intresse." [GAA 5:ix]

Djurklou gav dessutan ut "Sagor och äfventyr berättade på svenska landsmål" - det er ei bok med segner, eventyr, gåter og ordspråk på dialekter. Forskjellig tilfang i boka kan kanskje vere tilbakeført til dialektar, men dei er ganske greie å skjøne for ein nordmann, så ein kik inn i den boka av denne varmhjerta og velvillige adelsmannen kan kanskje vere givande. [GAA 6:v].

Iblanda utbroderingar etter kvart som tida gjekk

Somme eventyr utbroderte han som fortalt ovanfor. Han pynta på dei på sitt vis med tida. Sitat: "Texten i Djurklous egenhändiga manuskript har ändrats på många ställen och vid olika tider [GAA 5:vii]". I eitt eventyr som ikkje er med her, endrar han såleis "kvit som nyfallen snø" til "kvit og søt (rar) som ei lita sukkerdue på ei sukkerkake", til dømes (Gidlunds, bd 3, s 205-6).

"Somme liker mora, og andre liker dottera", er eit ordtak. Det er snakk om ulike stilar og ulike preferansar her. Og ordet "kvar si lyst", er gammal folkevisdom - eit forsvar for toleranse. Om snurrepiperi forbetrar ei forteljing, er ho kanskje ikkje så god ifrå før heller.

Det er tatt med to versjonar av eventyret "Fanten og kjerringa", så den som vil, får jamføre stilar med meir. Den første eventyrvarianten er ifrå Kils sokn, den andre har Djurklou samla og utbrodert. Det er same handlingsgangen i dei to tekstane, men Djurklou-versjonen har med mykje meir "slengprat" eller passiarprat attåt handlinga, så eventyret han har utforma, blir om lag dobbelt så langt slik.

Trass i hyppig bruk av humor i somme Djurklou-eventyr, står livet fram som hardt i ei tid då fattigdom og svolt dreiv store skarar til å utvandre. I eventyra er folk enten gode, gavmilde og hjelpsame – eller gjerrige og sjølviske fram til at dei blir overlista eller straffa hardt. Store behov i Sverige skin fram som meir eller mindre dølgde normkrav slik, fortel Booss (xviii).

Norske illustratørar og svenske typar

Djurklou var levande interessert i Werenskiolds teiknekunst og lykkeleg over å få han med som illustratør. Werenskiold trivdest på sett og vis også; han skriv i eit brev til Gerhard Munthe (frå 6/8 1887):

"Det mest morosame vi har hatt, var då folkediktaren, ein medisinar Bondesen var her . . . når han syng og spelar fele til på ein gong, . . . slepper han seg laus så det er (ein) ordentleg klem i framstillinga. Det skulle vere moro å få han til Kristiania (Oslo) ein gong." (Djurklou 1971: 12-13).

Eventyrskjønnaren Moltke Moe (son til Jørgen Moe) skriv elles til Werenskiold:

"Mer om de svenske typer i modsætning til de norske . . . helt svenske typer . . . skulde det ikke være ret at gå ud fra vor østlænding? bare med en smule stærkere kolorit." (Djurklou 1971: 13)

Ein kan elles lese meir om Djurklou i Gidlunds eventyrsamling, tredje bandet, s. 201-8. Sitatet der sukkerdua dukkar opp, er derifrå. Det står også om Djurklou i innleiinga til femte band av GAA-serien (nedanfor), og ein finn eventyr av Djurklou i fleire gamle bøker. Referansane til ei av dei er nedanfor. Desutan finst ei bok på engelsk med omsette Djurklou-eventyr, og ei engelskspråkleg samlebok av Booss. I den står også nokre eventyr som Djurklou samla og eventuelt redigerte på sitt vis.

I den tida Djurklou verka, hadde svenskane mange andre eventyrsamlarar og -forteljarar. Gunnar Hylten-Cavallius gav til dømes ut sine "Svenska folksagor och äfventyr" nesten like tidleg som Asbjørnsen og Moe kom med sine to første samlingar, frå 1841 til og med 1844, til samanlikning.

- Tormod Kinnes

Innhald


Svenske eventyr og segner, sagor, friherre Djurklou, litteratur  

Djurklou, Gabriel. Ur Nerikes Folkspråk och Folklif: Antäckningar utgifne till Fornvänners Ledning. Örebro: N. M. Lindh, 1860.

Djurklou, Gabriel. Sagor och äfventyr berättade på svenska landsmål. Stockholm: C. E. Fritze, 1883. ⍽▢⍽ Tretti eventyr i alt; tjuefem på Närkemål, og fem på vermlandsmål.

Djurklou, Gabriel: Folke-eventyr. Ny utgåve. Fabritius. Oslo, 1971. ⍽▢⍽ Atten av dei tretti eventyra som blei gitt ut på svensk i 1883, kom ut på norsk i 1887 og var omsett av Nordahl Rolfsen. Boka kom i nye utgåver i 1928 (Oslo: Jacob Dybwad) og 1971 (Oslo: Fabritius).

Gidlunds. Svenska folksagor, bd 3. Stockholm: Gidlunds, 1981 inneheld "Soger og sægner frå Nærke, samla av Gabriel Djurklou, fortalde av Jöran Sahlgren". Stockholm: Gidlund, 1981.

Hyltén-Cavallius, Gunnar Olof, och George Stephens, samlarar. Svenska Folk-Sagor och Äfventyr efter muntlig Öfverlemning. Första Delen. Stockholm: A. Bohlin, 1844. — Jamfør 4. band ovanfor.

GAA (Kungliga Gustav Adolfs Akademien). Svenska sagor och sägner: 5. Sagor och sägner upptecknade av Gabriel Djurklou I. Ved Jöran Sahlgren. Stockholm: Tryckeri Aktiebolaget Thule, 1943.

GAA (Kungliga Gustav Adolfs Akademien). Svenska sagor och sägner: 6. Sagor och sägner upptecknade av Gabriel Djurklou II. Ved Jöran Sahlgren. Uppsala: A.B. Lundequistska Bokhandeln, 1953.

Årseth, Karethe. Lokalhistorie for øyane i Giske: Gravhaugar på Vigra. På nett:
https://web.archive.org/web/20050210222927/www.godoy.no/weber/lokalhistorie/Vigra/gravhaugar.htm

Engelsk

Booss, Claire. Scandinavian Folk and Fairy Tales: Tales from Norway, Sweden, Denmark, Finland, Iceland. New York: Gramercy Books, 1984 (Inneheld 16 Djurklou-eventyr)

Djurklou, Nils Gabriel. Fairy Tales from the Swedish. Tr. Hans Lien Brækstad. London: Heinemann, 1901.

Svenske eventyr og segner, svenske soger, sagor, opp Seksjon Sett Neste

Svenske eventyr og segner, sagor, friherre Djurklou BRUKARGAID: [Lenke]
© 2007–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]