Norsk del, Gullvekta
Molbuane  ❀ Innleiing
Seksjon › 20 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  

Gossane, fronta med Adriaen Brouwer. Peasants Smoking and Drinking. 1635. Detalj.
"Der den ville gauken gjel, kan ein få leve."

1. Molbuhistorier og Molbuland

Molbuar utanlands. Molbuhistorier høyrer inn under den akademiske sjangeren "dummingsoger", eller "numskulls" som det heiter i ei bok av Ørnulf Hodne, men dei har sin eigen finurleg-einfaldig tone, som det heiter. [Tyno; Den Store Danske].

Svenskane har sine etablerte type-dummingar: täljetokane frå Södertälje. Britane har sine, frå Gotham og mange andre stadar. Tyskarane har sine i den oppdikta byen Schilda, nederlendarane har folk frå Kampen, og så vidare. Dei einfaldige, enkle grannane blir kalla molbuar i Aust-Jylland, Aggerbuar i Vest-Jylland og mellom anna "dem fra Gabøl" i Sør-Jylland. Den eldste bevarte utgåva av molbuhistorier på dansk er ei som legen Christian E. Mangors (1739-1801) fekk trykt i Viborg i 1780, men det har funnest eldre utgåver. (Den Store Danske)

Kor mange slike soger danskane har gått til tyskspråklege grannar etter, finst ingen tal på så langt. Korso er, molbuane som sjanger (ein type forteljingar) stammar verken frå Danmark, England eller Tyskland, for ein finn dei i mange land og rike, frå opptil nokre tusen år tilbake. Ein finn historier om slike grannar heilt tilbake frå oldtids-Asia: der var det folk frå Frygia (no er det i Tyrkia) som fekk den lite ærerike, men morosame rolla.

[Wikipedia, s.v. "Wise Men of Gotham"]

Molbuar innanlands. I Eventyrbiblioteket (Samlaget), står molbusoger frå fleire stadar i Noreg. Dei figurerer som vessene (vossingane) i bandet Jomfru Marias gudmorsgåve: Eventyr frå Hordaland ved Brynjulf Alver. (Oslo: Samlaget, 1972). Opplendingane kan ein lese om i bandet som heiter Guten i gadden: Eventyr frå Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal ved Brynjulf Alver (Oslo: Samlaget, 1980), og snåsningane i verk frå Nord-Trøndelag [Tyno 232], for å gi tre døme.

Soger om innlandsfolk – vesser (vossingar) og opplendingar og andre – kan vere heimeavla molbustubbar. Slike soger kan vere skrøner på innlandsfolk si rekning, i omløp blant folk nærare kysten, for eksempel.

Soger om einfaldige og ulærde saman. Dumming-soger flest spelar opp til fordommar eller stereotypar*. Ørnulf Hodne lister opp mange slags typar av "dumming-soger" i oversiktsverket sitt, The Types of the Norwegian Folktale. Somme er tydelege innlån, somme er kanskje oppdikta av heimlig opphav. Oversiktsverket til Hodne gir god, innleiande oversikt og viser til mange bøker. [Tyno 229-44]

* Stereotyp: "Eit standardisert mentalt bilde [eit "omtykke"] som medlemmar av ei gruppe har felles og som er ei overforenkla meining, ei fordomsfull haldning, eller ei ukritisk bedømming." (Etter Merriam-Webster).

"Stereotypi" blir brukt om haldningar som er stivbeinte (rigide) og stabile uten at dei blir korrigerte av erfaring eller faktisk informasjon, og det kan vere dumt . . .

2. Fine sider ved molbuskjemt

Ser vi stort eller håpefullt på det, skimtar vi kanskje at molbuvitsar skjemtar med folk med ressursar nok til å tole urimeleg låg og grov sjablong-omtale. I Statane har ein komme fram til noko liknande om norskies, norsk-amerikanarar. Dei har ry for å tole skjemt. Odd Lovoll skriv om norsk-amerikanarar i boka The Promise Fulfilled (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1998):

Sans for humor rundt sin eigen arv kan . . . godt vitne om trygg etisk identitet. A sense of humor about heritage may just as well be evidence of a secure ethnic identity. (s. 42)

Og humoristen Robert L. Johnson seier i same boka:

Norsk-amerikanarer kan tole ein spøk med seg sjølve. Ikkje alle [etniske] grupper kan det. Dei ser bortanfor spøken. At norsk-amerikanarar er i stand til å godta spøk har fått folk til å like dei. Norwegians can take a joke on themselves. Not all groups can do that. They see beyond the joke. Being able to accept jokes has made people like Norwegians. (Ibid, s. 226)

Historie

"I vår tid er det farleg å spøke med etniske grupper. Mange politikarar og andre offentlege personar har hamna i vanskar fordi dei spøkte med etnisitet. Det er mykje tryggare å fortelje ei historie der ein bruker ein fortidskultur, som hettittane sin . . . Dei finst ikkje meir. Med velvillige løyve frå dykk vil eg no fortelje ei historie om to hettittar som blir kalla Ole og Lars. "In this day and age, it is hazardious to use any jokes about ethnic groups. Many politicians and other public figures have gotten into trouble by using ethnic jokes. It is much safer to tell a story using a lost civilization like the Hittites*. You've read about the Hittites in the Bible. They no longer exist. So, with your permission, I would like to tell you a story about two Hittites named Ole and Lars -" [Rsn 113]

* Hettitt: person som høyrde til eit oldtidsfolk med indoeuropeisk språk som levde i Fram-Asia og særleg spela ei rolle ca. 1900-1200 fvt. (før vår tidsrekning)

Historia finn ein i lag med mykje anna i Ole and Lena Joke Book, som ligg på nettet.

Soger om einfaldig, enkelt folk blir brukt i turismen

Kor kjem dei "ganske danske" molbuhistoriene eigentleg frå? Det spekulerer somme danskar over. Vel, danske molbusoger er for det meste innlån frå Tyskland. Der har dei ein eldre skriftleg tradisjon i ryggen, som i England. Eg lar Store norske leksikon utfylle:

Molbuane opptrer i ei lang rekke skjemtehistorier om dumme folk. Forteljingane vann stor utbreiing gjennom boka Beretning om de vidtbekjente molboers vise gjerninger og tapre bedrifter (eldste bevarte utgåve frå Viborg 1781). Fleire av historiene er lån frå tilsvarande utanlandske skjemtebøker (særleg frå den tyske Geschichte der Schildbürger); jf. Abdera og Gotham. [mi omsetting]

Danskar har i tidsrommet etterpå lagt seg til å fortelje mangt einfaldig om folk frå Mols med molbustubbar – mykje ved omplanta stubbar frå andre land til denne staden aust på Jylland. Dei slår først fast at ei molbuhistorie er ei eldre, oppdikta historie om kor enkle molbuar er. Men i dag har dei som det blir gjort narr av ved historier, komme litt meir mot sørvest, til Århus, så no fortel folk i Danmark om dumskapane til dei i Århus også.

Molbuhistoriene blir i dag brukt for turismen, og i byen Ebeltoft blir historiene fortalde på gaida turar rundt i byen. Ein kan også kjøpe molbo-historier i flere utgåver [jf. t.d. Gado; Mob; Wikipedia, "molbo"]

3. Englands "Geiteheim", Gotham

I England finst forteljingar om folk i Gotham. Det heiter i somme tradisjonar at slike kjente og til dels gamle soger stammar frå folk som spela dumme og gale og rabiate for å berge levekåra sine. Dei tedde seg dumt og gale og bisarrt for å skremme vekk harde herrar og vere mest råd i fred i ei tid då folk flest trudde at galskap var smittsamt. Ved å spele rabiate, fekk folk i Gotham berga goda sine - heiter det. Slik går iallfall éi historie om opphavet til sogene, men det kan lønne seg å ta ho med ei klype salt, sidan fleire av sogene finst nedteikna i andre land og kulturar både før og etter dei engelske kom på trykk frå 1500-talet og utetter.

Alfred Stapleton har tatt vare på tjuefem engelske molbusoger i All about the Merry Tales of Gotham. Ordet 'Gotham' ser elles ut til å komme av Goat's home, Geiteheim [s. 4]. Det er ein stad i Nottingham-distriktet, der Robin Hood var ifrå . . . Eg har tatt med somme forteljingar frå Stapleton si bok, forteljingar eg ikkje har sett på dansk eller tysk.

Den engelske forfattaren, redaktøren og bibliografen William Carew Hazlitt (1834-1913) skriv elles i boka til Stapleton at muntre soger er folk glade i, og at han sjølv ville vore lei seg over ikkje å ha molbusogene, og heller ville ha desse enn mykje anna litteratur. Stapleton er inne på kor godt likte dei engelske molbusogene har vore og kor mykje folk skjemta med dei i eldre tider. Ein finn parallellar til "gossingane" i mange land og gjennom lange tider. (Amt 2, 4, 9).

Stapleton fortel om engelske kjelder som går attende til blant anna 1630, og bruker Hazlitt-teksten frå 1864 som si beste kjelde. Hazlitt-teksten har med tjue soger. "Det er faktisk den einaste kjelda for lærde og studentar", skriv Stapleton. Men sjølve historiene er tre og fire hundre år gamle, og det finst andre slike soger, legg han også til. James Orchard Halliwell skriv til dåmes i 1840 om munnlege overleveringar, og gir to gode dåme på enda nokre gossingsoger. Dei fleste "reinhekla" gossinghistoriene her har røtene sine i Hazlitt sin tekst. [Amt 15, 16, 31, 32-33; Wmg].

Gotham har blitt skildra som ein nett og fin og velståande landsby som ligg mykje for seg sjølv. Alt på 1600-talet var det kjent at skikken med å kalle folk frå stadar som Gotham dumme, ikkje hadde noko med røynda å gjere. Somme historier om folk frå Gotham er altså dikta opp! Det går dessutan fram at dei første kjente skriftlege kjeldene er frå 1500-1600-talet, og at Gotham fekk ryktet på seg kanskje frå 1400-talet. Ei av historiene blei trykt i 1526, og det finst fleire skriftlege tilvisingar til dei på 1500-talet. [Amt 6, 44, 104-05].

Dei engelske historiene er såleis ganske gamle; engelske og tyske samlingar er ein god del eldre enn dei danske. Stapleton kommenterer kvar av dei tjue som han tar med, og syner mangt som gir dei lokal-karakter (local colour). Han syner også at somme har prøvd å tilrive seg den etterkvart ærefulle staden Gotham, ved å hevde det er deira Gotham det dreier seg om. Men Nottinghamshire har vunne den stiden så langt, så vidt eg veit. [Amt 36-72, 72-82].

Når det gjeld forfattarskap, har ein lege, Andrew Borde (ca. 1490 – ca. 1549), blitt nemnd som kandidat. Han var ein slags vandrandre kvakksalvar. Stilen i dei kjende Gotham-historiene liknar den humoristiske stilen hans. Men sanninga er vel at ein ikkje veit kven som har skrive dei, slik Stapleton drøftar fram. [Amt 83-89]

Som han også viser: Ein ting er skrivne verk om menn frå Gotham, ein annan ting er den gamle tradisjonen med slike forteljingar, enda om uvissa rår i avgjerande grad her også for engelske gossingsoger. [Amt 90-101]

5. Tyske molbustubbar

Molbuforteljingar i Danmark stammar i stor grad frå Tyskland. Århushistoriene kan vere omsette tyske vitsar om folk frå Ostfriesen, heiter det. I nabolandet rett sør for Danmark finst korso er molbuhistorier som er monnaleg eldre enn dei danske: historier om die Schildbürger i den oppdikta byen Schilda, som først heitte Laleburg. Den eldste kjente samlinga om dei er frå 1597; Das Lalebuch. Wunderseltsame, abenteuerliche, unerhörte und bisher unbeschriebene Geschichten und Taten der Lalen zu Laleburg er tittelen. Boka blei trykt i Strassburg. I andreutgåva året etter er tittelen endra til Die Schiltbürger. Forfattaren heldt seg anonym. Fleire mogelege forfattarar har vore på tale, mellom dei Friedrich von Schönberg, men enden på visa er at ein ikkje kven den anonyme forfattaren var. I likskap med boka om Till Uglespegel, som er av same slaget, er ikkje Laleboka omsett til tysk frå anna land eller språk. Verket er ein heilskap der historier og anekdotar blir krydra med lærde vink.

Laleburg var i keisarriket Utopia. Forfedrane til folka i Laleburg var høgt skatta og overlag kloke keisarlege rådgivarar. Men dei var så mykje og ofte heimanfrå at det gjekk utover heimane, markane og bålingane deira. Derfor slo dei seg til som bønder, og gjekk ikkje av vegen for å verke dumme og galne, sidan fordommane omkring var at bønder slett ikkje kunne vere vise.

Folket i Laleburg/Schilda spela dumme ved mellom anna å oppfatte ord og uttrykk bokstaveleg og endefram. Dette gjorde dei så mykje at dei med tida blei like vidkjente for å vere dumme som dei før hadde vore kjente for å vere overlag kloke.[Tysk Wikipedia, s.v. "Schildbürger"; "Bns 56]

Jamvel om boka er gammal, er ikkje humoren i ho gått av moten. Mot slutten av boka står mange molbuskrøner, kapittel for kapittel.

Overlegg

Det kan vere vanskeleg å finne greie namn på både ungar og fantasistadar.

Nesten alle dei omplanta gossingsogene her finn ein i Alfred Stapleton si samling om kloke karar frå Gotham. Somme av sogene er neppe kjente i Noreg. Men det viser seg altså at mange av sogene om folk i Gotham kjem frå andre tider og stadar, slik mellom anna den britiske folkloristen William Alexander Clouston (1843-96) syner i breitt omfang. Han var elles født på Stromness, Orknøyene, i ein familie av norrønt opphav. [Bns 20; Wikipedia, s.v. "William Alexander Clouston"]

Men kor skal vi plassere norske Schilda-typar, norske Gotham-folk, utan risiko for å stigmatisere i vanvare? Det beste er truleg å gjere som tyskarane og legge dei til ein oppdikta plass. Det kan kanskje gå med Geiteheim, og ikkje Geitheim, som alt finst. Kan vi kalle nokon frå "Geiteheim" ein geiting? Norsk Språkråd fortel:

Me må tru at også norsk ein gong i tida har hatt ei nemning geiting eller geitung på dette dyret. [1]

La gå, geiting er gått av bruk som geitenamn for mange hundre år sidan her på berget, og det er fritt fram for å bruke ordet, og geiteheimar i tillegg, ikkje helt ulikt trondheimar i "Eg er trondheimar, eg." Men molbuar i Geiteheim (Gotham) verkar kanskje bra nok.

Omslaget

Illustrasjonen på førstesida er frå bokomslaget til ei 1935-utgåve av molbuhistorier. Bildet er laga av den danske teiknaren og målaren Alfred Michael Roedsted Schmidt (1858–1938), som har illustrert fleire molbuhistorier. Han blei ein av dei mest omtykte danske karikaturteiknarane i samtida si.

Innhald


Molbuane, molboerne, molboene, molboerne, litteratur  

Amt: Stapleton, Alfred. All about the Merry Tales of Gotham. Nottingham, R. N. Pearson, 1900.

Bns: Clouston, William Alexander. The Book of Noodles: Stories of Simpletons; or, Fools and Their Follies. Popular Edition. London: Elliot Stock, 1903.

Dsc: Simrock, Karl, oms. Die Schildbürger. Opptrykk. Furth im Wald, Praha: Vitalis Verlag, 2000. (Originalutgåva: Berlin, Vereins-Buchhaus, 1842). På nettet.

Gad: Alver, Brynjulf, red. Guten i gadden: Eventyr frå Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal. Oslo: Det norske Samlaget, 1980.

Gado: Toggerbo, Rasmus. De gamle molbohistorier. Ebeltoft: Elles, 1982.

Jmg: Alver, Brynjulf, red. Jomfru Marias gudmorsgåve: Eventyr frå Hordaland. Oslo: Det norske Samlaget, 1972.

Mob: Gyldendal: Molboerne. 8.utg. København: Gyldendal, 1965.

Pna: Lovoll, Odd S. The Promise Fulfilled: A Portrait of Norwegian Americans Today. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1998.

Rsn: Stangland, R. C. Red Stangland's Norwegian Home Companion. New York: Barnes and Noble, 1993.

Tyno: Hodne, Ørnulf. The Types of the Norwegian Folktale. Bergen: Universitetsforlaget, 1984.

Wmg: Halliwell, James Orchard. The Merry Tales of the Wise Men of Gotham. London: John Russell Smith, 1840.

Ulike Wikipedia-artiklar er dessutan nytta. Sjå oppslagsorda.

Note

    Nestor, Svein, " Historia bak svenske, danske og islandske geiter - og ungane deira." Språknytt 2/2011, baksida.


Molbuane, molboerne, molboene, molboerne, opp Seksjon Sett Neste

Molbuane, molboerne, molboene BRUKARGAID: [Lenke]
© 2010–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]