Norsk del, Gullvekta
Kulturhistorie og norske segner
Seksjon › 6 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  

Solguden
Slik som mange hestar dreg sola over himmelkvelven i mytologiar, dreg mange fagemne kulturhistorie fram. Vogna er universitetsstatus og annan status frå høgare lærestadar.

Kulturhistorie for norske segner – TEXT Kulturhistorie er eit samlenamn. Det står for ulike forskingsfelt og kunnskapsgreiner som tar opp kulturelle drag og fenomen i historisk perspektiv. Blant dei mange fagfelta er kunsthistorie og folkloristikk.

Sveitsaren Jacob Burckhardt (1818-97) hjelpte til å forme fundament for kulturhistorie som fag. Faget voks fram merkbart i utlandet frå 1970-talet, sånn omtrent. Mange kulturhistorie-studium i utlandet vurderer tilpassingar av tradisjonell kultur til massemedia- og konsumentkulturen av i dag, eller andre kjenneteikn ved livet no for tida. Kulturhistorie overlappar nokre andre fagfelt, og i USA er feltet nært knytt til "American studies".

Kultur har mange "hovud", mange greiner, og kulturstudium kan vere så mangt. Ulike kulturstudium er blitt populære ved universitet og høgskolar rundt om. Ved NTNU, universitetet i Trondheim, har ein ein seksjon for arkeologi og kunsthistorie; ved universitetet i Bergen, kunst- og kulturhistorie, med fokus på vestlandskunst. Det blir også undervist i kulturhistorie ved universitet i Agder.

Ved universitetet i Oslo blir omgrepet 'kulturhistorie' nytta som samlenemning for dei tidlegare faga folkloristikk (folkeminneforsking) og etnologi. Dei to faga blei slått saman til eit felles fag hausten 2002. I folkloristikken ser ein på folklore med forteljingar, folketru og andre kulturutslag, og får vite meir om korleis menneske opplevde og organiserte verda før i tida – kva for idear og fantasiar dei hadde og spreidde mellom seg, ofte på sida av offisiell kristendom. Folk hadde då som no ei fasettert og sjeldan heilskapeleg oppfatning av korleis verda var. Ei slik oppfatning fungerte som ei vid fortolkingsramme for mange. Fantasiane og ytringane deira utfalda og utvikla seg ein heil del opp imot ho. Ganske låst tru førte til forteljingar om hulder og nøkk tidlegare, der vi i dag har nokså gåtefulle ufoar å hanskast med omgrepsmessig.

Folkloristen Ørnulf Hodne skriv at

ingen trudde på alt, somme førestillingar hadde større livskraft og tilpassingsevner enn andre, somme personar var "spesialistar" på visse felt (synske, kloke og såkalla trollfolk), andre avviste alt som hadde med slik overtru å gjere og motarbeidde dette etter beste evne med folkeopplysning og rettsapparat. [Nft 11]

Emne som kulturhistorikarar undersøker kan vere dagligdagse forhold, kunst, arkitektur, religiøse førestillingar og andre åndelege forhold og mykje anna. Ein studerer gjengse kulturtradisjonar og tolkar dei. Ein undersøker vitnesbyrd – blant anna forteljingar – som gir innblikk i levemåtar, kunnskapar, skikkar og kunst frå tidlegare tider. Ein ser etter kva spor folk sette, kva livsgrunnlag dei hadde før i forhold til no, korleis dei kommuniserte og kva slags kommunikasjonar som var, og sambandet i det heile. Bilde og foto er viktige dokumentasjonar. Det nye feltet har rom for folkelege ytringar og tilhøve, for eksempel lokalhistorie, blomsterenger, beitedyr og gardshald eller dekorativ rosemåling påverka frå Nederland – i samla utsyn. Det er rom for mangt.

Vandresegnkatalogen

Same slags forteljingar går att frå eine staden til den andre her i landet i at ein heil del av innhaldet er nokså likt i dei, men med ulike lokale forankringar. Slike forteljingar blir kalla vandresegner, som på engelsk heiter migratory legends. Mange slike har blitt skrivne ned av samlarar, og oppskriftene (= nedskrivingane) finst i Norsk Folkeminnesamlings arkiv, Norsk folkeminnelags skrifter, og som avisutklipp. Dei er katalogførte i den norske vandresegnkatalogen som blei utarbeidd av Reidar Th. Christiansen. Det er rom for tillegg i han. "ML" i katalogen står altså for migratory legends:

Naturmytiske segner

ML3000 – ML3025 Svartebokprestar. Fanden
  • ML3000 Wittenbergskolen – 27 variantar
  • ML3005 Prest manar "spøkelse" i jord – 13
  • ML3010 Fanden som karjolhjul – 18
  • ML3015 Fanden i kortlaget – 42
  • ML3020 Ukunnig løyser Fanden – 57
  • ML3025 Skyss med Fanden – 23
ML3030 – ML3080 Trolldom
  • ML3030 Kvitormen (Visormen) – 18 variantar
  • ML3035 Trollkjerringdottera – 16
  • ML3040 Trollkjerring kinnar smør – 14
  • ML3045 Trollkjerringa og tenesteguten – 12
  • ML3050 Trollkjerringstemne – 5
  • ML3055 Trollkjerring blir skadd -2
  • ML3060 Ormemanaren – 21
  • ML3065 Padda og ormen – 2
  • ML3070 Fanden i danselaget – 11
  • ML3075 Fanden tar utru brur – 2
  • ML3080 Finneferd – 9
ML4000 – ML4050 Menneskesjela. Hamløyparar. Gjengangarar
  • ML4000 Sjela på vandring
  • ML4005 Hamløyparar (mannbjørn, varulv)
  • ML4010 Gift med mara
  • ML4015 Daudingmessa
  • ML4020 Daud utan tilgiving
  • ML4025 Utburden får namn
  • ML4030 Daud mor går att
ML4050 – ML4090 Vetter i vatn
  • ML4050 Rop frå vatnet
  • ML4055 Sjøvetter varslar storm
  • ML4060 Sjøvetter gir råd
  • ML4065 Sjødraugane og landdraugane
  • ML4070 Draugen prøver rom
  • ML4075 Utrøst
  • ML4080 Jenta i kobbeham
  • ML4085 Havhest og sjøorm i kamp
  • ML4090 Fossegrimen (nøkken), læremeister i felespel
ML5000 – ML5050 Troll
  • ML5000 Troll liker ikkje uro
  • ML5005 Skyss med troll (Blessomsegna)
  • ML5010 Møte med troll – ta i handa
  • ML5015 Troll finn "leiketøy"
  • ML5020 Å ferje troll
ML5050 – ML6070 Huldrefolk (underjordisk folk)
  • ML5050 Håp om å bli salig
  • ML5055 Huldreprest
  • ML5060 Jaga hulder
  • ML5070 Jordmor hos dei underjordiske
  • ML5075 Flytte fjøset
  • ML5080 Bede huldrefolk om mat
  • ML5085 Bytingen
  • ML5090 Kone av huldreætt
  • ML5095 Nærgåande hulder
  • ML6000 Nærgåande huldrekar
  • ML6005 Huldrebryllaup på setra
  • ML6010 Fanga huldreunge
  • ML6015 Huldrefolk på julegjesting
  • ML6015A Jul i Halten
  • ML6020 Takknemleg huldrekone
  • ML6025 Vekker folk
  • ML6030 Varslar om tida
  • ML6035 Skjere åkeren
  • ML6040 Huldresoldatar
  • ML6045 Huldrehornet
  • ML6050 Huldrehatten
  • ML6055 Huldrekrøtter
  • ML6060 Huldrestuten
  • ML6065 Huldretjern
  • ML6070 Bodberar for dei underjordiske
ML7000 – ML7020 Nissen
  • ML7000 Nissar slåst
  • ML7005 Den vesle børa
  • ML7010 Hemnar seg
  • ML7015 Nye klede
  • ML7020 Nissen på flyttelasset
ML7050 – ML8025 Historiske segner
  • ML7050 Ringen i fisken
  • ML7060 Strid om kyrkjetomt, byggemateriale flytta
  • ML7065 Kyrkjebyggjaren
  • ML7070 Kyrkjeklokker
  • ML7080 Pesta med lime og rive
  • ML7085 Pesta og ferjemannen
  • ML7090 Attlevande etter pesten
  • ML7095 Aude hus og kyrkjer etter pesten
  • ML8000 Utfor stupet
  • ML8005 Heim til konas bryllaup
  • ML8010 Skattegraving
  • ML8025 Røvarar på setra
Tillegg
  • ML4035 Deildegasten
  • ML4095 Nøkken som hest

Profilen o.a.

Korleis forteljingane blei til. Forteljingar frå vandresegnkatalogen er her gjendikta og omskapte. (1) Alle har blitt overført til lett nynorsk. (2) For somme forteljingar har eg blanda inn høvelege fragment frå andre forteljingar av same segntypen, så ein får godt utfyllande forteljingar innanfor segntypen. (3) Somme forteljingar er dessutan sette saman "frå scratch", der gilde bitar frå ulike, nedteikna og skisseaktige forteljingar er sydd saman. Eg har lagt mest vinn på at forteljingane som er med, dekker ulike typar vandresegner, og elles kan vere godt representative for innhaldet i kvar type.

Profilen er "underhaldning meir enn arkivtale": Vekta er lagt på underhaldande historier. Det er det same som Asbjørnsen og Moe gjorde i si tid. Dei valde ut variantar og same type forteljing og sydde dei saman til eventyr og segner, i lag med forteljingar dei gav ut slik dei blei fortalde. Ein av fordelane ved slik forteljings- og attforteljingskunst er at ein slepp nokre dusin gjentakingar av same typen forteljing, slike som folkeminnesamlarar har skrive ned, og fremst av alle desse kan Evald Tang Kristensen vel vere. Hans veg var å skrive ned alle folkeminne han makta å samle - det var tusenvis - og overlate til "vitskapen" å gjere høvelege utval sidan.

Gammalt underhaldingsrepertoar. Når vi studerer kva dei gamle var opptatt av å fortelje og kva roller dei gav aktantane i segnene – fanden, huldra, nøkken, og vidare – sansar vi lett at her har fantasien fått utfalde seg eit stykke, fordi det var ganske felles grobotn for nett slike historier og førestillingar i folket i form av kustus, reguleringar, fortrengingar, projiseringar og anna som synte vanskar. Visse lyster blei assosiert med fanden: drikk, kortspel, og fælande stor fart til sjøs og i lufta. Dei underjordiske var som vrengebilde under jorda, og dei levde ganske likt folk på overflata. Hekser eller "troll til koner" flaug i lufta og dansa utanfor grensene som var sette blant folk.

Underhaldande skremselshistorier har til dels fungert åtvarande, i likskap med til dømes eventyret om Raudhette. Somme segner ber moral med seg utan at det er direkte sagt, så som: Gjer opp gjeld og anna uhumsk før du døyr, for etter det kan det vere for seint å ordne opp i ting, og ein blir ille plaga.

For å tyde segner godt, lyt ein lese mellom linjene – tolke, som det heiter. Det finst mange innfallsvinklar, så som den psykoanalytiske. Kva representerer dei ulike sjablong-figurane? Kva fortel dei om kva som truleg stod på spel for folk før? Svara ein får, kjem an på kven ein spør. Eg vil ikkje gå mykje inn på slike tilhøve her, men i første rekke gi att forteljingar som kan glede mang ein.

Inga særleg målgruppe. Stubbane her kan kanskje høve for 16-åringar og oppover.

Ymse gestaltar ein finn

Bytingen

Martin Luther nemner i ein av bordtalane sine at han såg ein byting i Dessau. Han rådde då foreldra til å drukne barnet, som han meinte var av djevelen. Då foreldra ikkje ville følge rådet, tilrådde han at det blei bedt i kyrkja om at barnet måtte djevleutdrivast med eksorsisme. Året etter var barnet daudt. [◦Luthers skildring av bytingen, og fleire Luther-talar om bytingar]

I folketrua var ein byting eit barn av underjordiske som var bytt ut med det rette barnet i vogga. Førestillingane gjekk rett som det var ut på at ein underjordisk hadde snike seg inn i huset, stole spedbarnet frå vogga og lagt ein fleire hundre år gammal huldrekall der i staden. Bytingen lærer ikkje å gå, men ligg i vogga og skrik og er umetteleg. Han ser stygg ut, og kan ha stort hovud og deformerte lemmar. Det var oftast gutebarn som var slik.

For at ikkje rette barnet skulle bli tatt ifrå heimen og ombytt, hadde ein mellom anna lys tent om natta og treiv til magi. Og for å få tilbake det rette barnet, var det vanleg tru at ein kunne plage bytingen tragisk – til dømes denge han kvar torsdagskveld – så dei underjordiske tok han tilbake.

Segner om bytingar er kjente frå heile landet.

Forskarar har peikt på at visse barnesjukdommar kan gi symptom som svarer til skildringar av byting. Rakitt, psykisk utviklingshemming, og skjoldbruskkjertel som ikkje fungerer eller ikkje fungerer godt nok, er lansert som rimelege forklaringar.

Deildegasten

Deildegast er sett saman av deild og gast. Ein deild er ein bytestein, ein skiljestein mellom to eigedommar, ein delestein til å markere grensa mellom to eigedommar.

Gast kjem av tyske geist, ånd. Ein deildegast er såleis ein attergangar – eit gjenferd – etter nokon som prøvde å stele landområde – ein som juksa med ei eller fleire eigedomsgrenser for å sko seg ulovleg, ein deildetjuv.

Deildegasten blir rekna som ein lokal Sisyfos. Sisyfos var ein konge i gresk mytologi. Han var dømt til å rulle ein stein oppover bakke, utan nokon gong å få steinen heilt opp til toppen. Nesten oppe rulla steinen ned bakken att, og Sisyfos laut ta til att frå botnen, om og om att. Dette fåfengte strevet er opphavet til uttrykket sisyfosarbeid.

Å fjerne eller flytte grensemerke var sett på som eit stort brotsverk, og skulle føre til streng straff etter dauden, om ikkje før. Ofte var det øvrigheitspersonar som lensmenn og dommarar som blei tatt i denne typen lovbrott. Sidan det var vanskeleg å få dømt, kom nok straffa deira etter dauden, trudde folk. Etter dauden laut dei falne slite og slave med å flytte tilbake grensesteinane til rett plass, men utan å klare det, og dei fekk li med skrik og stønning. Men om eit levande menneske flyttar merkesteinen tilbake på plass, kunne deildegasten få fred og spøkeriet ta slutt, heitte det også.

Deildegastane i norsk folketru er altså attergangarar eller gjenferd (spøkelse) etter person som i levande live flytta grensemerke (deilder) mellom gardar for å gjere eigen eigedom eller slektseigendom større. Ei eigedomsgrense kunne bestå av fleire slike merkesteinar som til saman utgjorde ei lengre grenselinje.

Minne om deildegasten stå mellom anna i mellomalderballaden ◦Draumkvedet, vers 40.

Draken

Draken er eit fabeldyr som liknar eit krypdyr.

I norske stavkyrkjer finst mykje drakedekor. Forteljinga om drakedreparen Sigurd Fåvnesbane var vidkjent i Norden i norrøn tid og mellomalder. Sigurd drap draken Fåvne og fekk skatten og kongsdottera som draken vakta. Lønna for å overmanne ein drake er ofte skatten eller kongsdottera draken vaktar over.

St. Georg (på norsk også St. Jørgen, født ca. 275/280, daud 23. april 303) er ein enda eldre drakedrepar som har blitt vernehelgen for gutespeidarar verda over, og dessutan for England og Moskva. Etter helgenlegenda skal Georg skal ha redda en by frå ein drake som åt sauar og jomfruer. Sankt Georg kom og redda ei kongsdotter som var sett ut til drakemat. Han drap draken med ein lansestøyt, fekk pengar av kongen i lønn, og delte dei ut til dei fattige i byen før han rei vidare mest som Lucky Luke.

Det finst drakesegner frå dei fleste landsdelane. I tradisjonen blir gjerne draken blanda saman med ormar.

I våpenskjold har draken gjerne flaggermusvengar, tunge, og hale som endar i pilspissar, og føter med ørneklør. Han kan også få små horn på hovudet og en kveil eller krøll på halen. Har han berre to føter, blir han kalla linnorm (lindorm), som i folketrua er eit kjempestort drake- eller slangeliknande fabeldyr. Drake og linnorm finst i våpenskjold frå dei fleste europeiske landa. I Noreg er dei i skjolda til kommunane Skiptvet, Seljord og Stjørdal.

Fanden

Fanden er eit folkeleg, ofte litt spøkefullt namn i skandinaviske språk på "den vonde", eller eit vondt vesen som tilsvarer djevelen i kristendommen. Omgrepet blir ikkje brukt i høgtidsame, religiøse og bibelske samanhengar, men er vanleg i folketru og folkedikting, for eksempel i eventyr og segner, der fanden ofte er ute for å fange sjeler. Denne skapnaden blir framstilt noko mindre farleg og mektig enn Satan i Bibelen, og fleire folkeeventyr handlar om korleis folk lurer fanden.

Ordet fanden kan stamme frå gammalnorske fjandi, "fiende", som i mellomalderen også blei brukt om djevelen. Ei anna forklaring seier at ordet opphavleg kjem frå det gamle tyske eller frisiske ordet fannen, som vil seie å "freiste".

Fanden (skrive med liten forbokstav) har også blitt vanleg i banning. På svensk er hovudforma fan. Ho er også vanleg i Noreg.

I folketrua var det slik at "Når ein snakkar om fanden, så kjem han", "Når ein snakkar om sola, så kjem ho fram". Men mykje ladde ord om fanden gjekk folk utanom ved å erstatte dei med nøytrale ord og meir spøkefulle omskrivingar og "pengjeringar", forskjønnelser. Fanden er ei slik formildande omskriving av djevelen. Gamle-Eirik, Lucifer, Gamle-Sjur, Styggen, Styggen sjølv, den vonde, puken i somme dialekter, og så bortetter. Det er ikkje berre kjært barn som har mange namn.

I folketrua har fanden hestehov i staden for eine foten, og haltar. Han har horn i panna eller bulande utvekstar der, i somme forteljingar. Dette gjer han til ein skapning som liknar drøvtyggarar ein heil del. Apropos det siste:

Baron Georges Leopold Cuvier (1769-1832) var ein fransk zoolog som la grunnvollen for komparativ anatomi og paleontologi. Han kunne rekonstruere heile skjelett frå bitar.

Ein gong braut ei gruppe studentar seg inn i romma hans midt på natta for å gjere ein fantestrek. Ein av dei var kledd som djevel, med horn, hale og klauvføter, gjekk bort til senga der Cuvier låg, og messa, "Cuvier, eg har komme for å ete deg!"

Cuvier vakna, såg litt på han og sa, "Alle dyr med horn og hovar er planteetarar. Du kjem ikkje til å ete meg." Så la han seg til å sove att med det same. [Fa]

Fossegrimen

Fossegrimen eller kvernknurren var eit vette som heldt til i fossar eller i kvernhus. Ordet 'grim' tyder det same som maske på norrønt, og minner om at Fossegrimen kunne skifte ham, og var nokon ein ikkje skulle legge seg ut med. Førestillingane om nøkken og fossegrimen glei over i kvarandre. Begge kunne fungere som læremeistrar for spelemenn. For eit godt kjøtstykke var dei villige til å lære vekk kunstar sine. Den segngjetne Myllarguten, som heitte Torgeir Augundsson (1801-1872), var frå Sauherad i Telemark og blei venn med Ole Bull, hadde ord på seg for å ha lært av Grimen. Det var midt i Nasjonalromantikken.

Det blei også hevda og venteleg trudd at den som lærte å spele av Fossegrimen, selde sjela si til den vonde. Dette er eit velkjent motiv i spelemannstradisjonar. Ein finn det også i blues og rock.

Hamlauparen

I vid meining er hamlauparen ein som kan skifte fysisk form – alder, kjønn, utsjånad, age. Hamlauparen kan omdanne seg til eit dyr eller ein gjenstand. Varulven er også nokon som skiftar ham, frå menneske til ulv.

I mange forteljingar blir det elles "kasta ham på" menneske, som så blir omgjort til dyr. I mange eventyr er hjelpardyret eit fortrolla menneske, nokon det har blitt kasta ham på. I mange eventyr lyt heltinna forelske seg i eit dyr for å berge den fortrolla, eller gifte seg. I Odysseen omskapte Kirke mannskapet til Odyssevs til svin, og romaren Ovid skreiv boka Metamorfosar over temaet omdanningar. Det gylne eselet av Lucius Apuleius er ein latinsk roman over det same.

I norrøn tru kunne Odin skifte ham, skriv Snorre i Ynglingesoga, som er ein del av Heimskringa. "Når han sat mellom vennane sine, var han så fager og verdig å sjå på at alle måtte glede seg; men når han var i hæren, då såg han fæl ut for uvennane sine. Det kom av at han kunne slike kunstar at han kunne skifte let og skapnad på alle vis som han ville." "Odin skifta ofte ham; då låg kroppen som sovande eller daud, men han var då fugl eller dyr, fisk eller orm, og fór i eitt no til fjerne land, i eigne eller andre menns ærend." (Ynglingesoga 6 og 7). I Lokasenna blir det nemnt at både Odin og Loke hadde skapt seg om til kvinner, født barn og oppseda dei. Loke hadde også forvandla seg til ei merr som fekk folen Sleipner, hesten til Odin. Det heitte også at berserkar kunne bli til ulvar og bjørnar for å slåss betre.

Havfolk

Havfolk omfattar små og store havmenn, og lokkande eller stygge havfruer, havjomfruer og selkvinner. Dei har menneskelege sider, men bur i havet. Dei har også noko til felles med fisk, sel og liknande, og slikt syner underkroppane deira lett.

Selfolk held til under vatn for det meste, men kan komme på land til særlege tider og å særlege somme stadar. Det har hendt at folk har både fanga og gifta seg med fine selkvinner som har lagt frå seg selskinnet på stranda, og blitt fanga av folk. Så gjeld det å halde på selkvinna, for ho blir dregen tilbake til sjøen att - i somme forteljingar.

Førestillinga om vesen som er dels menneske, dels fisk, kjenner vi frå Mesopotamisk mytologi frå fleire tusen år tilbake. Der er det eit vesen som blir kalla Adapa (Uan og Oannes): Oannes var eit amfibium som gav folk undervising i å bli kloke, skriv den babylonske presten Berosus. Oannes var forma som ein fisk, men hadde hovudet til ein mann under fiskehovudet, og under fiskesporden hadde han føtene til ein mann. Om dagen kom han ut av vatnet og opp på stranda i Persia-golfen og lærte folk å skrive, og lærte dei kunstar og vitskapar. Namnet "Oannes" - ei gresk form av det babyloske Uanna (eller Uan) - blir brukt om Adapa i tekstar frå biblioteket i Ashurbanipal. [EB, sv. "Oannes"; WP, sv. "Adapa"]

Førestillingar om havfolk skil seg frå land til land, og har også endra seg med tida. Til dømes oppfatta vikingar margygra (havgygra, havfrua) som mykje mindre tiltrekkande enn folk har gjort sidan. "Overgangen frå norrøne førestillingar om stygge margyger til forførande, syngande havfruer på 1500-talet er truleg påverka av middelhavfolkas fortellingar om sirenene frå oldtidas mytologi. [Mi omsetting]" [WP, sv. "Margyge"] (Det er meir under "havfrua", havmenn" osv. nedanfor).

Havfrua

I segner og folketru har havfrua overkropp som ei kvinne, og fiskespord i staden for føter. Ho syng så vakkert som ei sirene - for å lokke fiskarar og sjøfolk til undergang. Elles har det grodd fram bra med fiskartru på havfrua som eit varsel etter kvart. Førestillingar om havfruer finst alt frå læreskriftet Kongsspegelen frå 1200-talet, kapittel 16.

I ei gammal forteljing om Olav den Heilage, dukkar det opp ei margygr, som det heiter på norrønt. Ho blei oppfatta som eit farleg vesen og eit havuhyre då. Men oppfatningane skil seg; i Sverige er havfruer velgjerarar. (Faye 1948, s. 57n-58n)

Havhestar

Havhesten i segnverda er eit fabeldyr, og er kjent frå antikken. Namnet kjem frå det greske hippocampus, hest + sjøuhyre. I gresk mytologi trekte sjøhestar havguden sin båt over havet. Havhesten blir ofte avbilda med hovud og frampart som ein hest og bakpart som ein fisk. På engelsk heiter havhesten seahorse.

I norske segner kjem han farande for å slåst mot fæle sjøormar. Det kan skje som svar på påkalling. Han har mykje den same rolla som ein vandrande, hjelpande riddar i gammal tid: dukkar opp, slåst mot den leie ormen, vinn og forsvinn. [Meir: Wikipedia, s.v. "Sjøhest (fabelvesen)", "Hippocamp"]

Ein annan type havhest i skandinavisk folklore er om lag som havkyr - undervassdyr som kan komme opp på land og bli gild buskap for folk i somme foreteljingar. Same tanken finn ein i forteljingar frå fleire land.

Havkyr

I fleire eventyr og segner blir det fortalt om bølingar som held til under vatnet. Somme havkyr kjem på land, blir fanga og fungerer som gilde husdyr så lenge det varer.

Havmenn

Vi har to slags havmenn i folketrua - dei små og dei store.

A. Den vesle, marmælen ("den vesle havmannen), er rekna for å vere ein liten, naken og truskuldig skapning - og med føter, seier somme. Han kunne gi fiskaren gode råd og lykkebringande vink om han blei kledd og varma med ein vott, ei hue eller eit klesstykke. Spå kunne han også.

Andre ord på den vesle havmannen er marmæle og marmel. Marmenill er oldnorsk for 'mar', hav, og 'mennil', liten mann - som blir "liten havmann". Det finst historier om fiskarar som skal ha fått marmælen på kroken og fått han til å openberre framtida. I den islandske Landnåmabok blir det fortalt om ein. [Meir] [Jf. WP, sv. "Havmann"]

B. Den store havmannen er skildra som eit høgt og stort monster i havet utanfor Grønland. Han synest å ha skuldrer, nakke og hovud, auge munn og nase og hake som eit menneske, men over auga og augebryna ser det meir ut som ein mann med ein toppa hjelm på hovudet. Han har skuldrer som ein mann, men ingen hender. Kroppen lét til å smalne frå skuldrene og nedetter, men "ingen har sett korleis den nedre enden er forma, enten det endar i ein finne som hos ein fisk eller stikk ut som ei stong . . . Ingen har nokosinne observert han på nært nok hald til å avgjere om kroppen har skjel som ein fisk eller hud som folk."

Når havmannen viste seg, var folk visse på at det varsla storm. Dei tok dessutan varsel av korleis havmannen tedde og kasta seg i bølgene, og i kva for retning han tok før han forsvann. (Frå Kongsspegelen) [Meir]

Heksa, trollkjerringa

Heks er det ein kallar ein utøvar av trolldom, også kalla skademagi. Ordet blir også brukt om ei stygg, vond kjerring, kanskje også ei intrigant og lunefull kvinne. I Noreg kom nemninga 'heks' i bruk mellom lærde rundt 1700, etter at hekseprosessane var over. Det vanlege var å seie trollfolk, trollkvinne, trollkjerring, trollkone, trollmann, heksemeister og trollkar.

Først avfeia den katolske kyrkja førestillingar om trollfolk og hekser som overtru. Men i 1484 sende pave Innocens 8 ut ein heksebulle. Kyrkja kunngjorde no at somme hadde overnaturlege evner og kunne gjere godt eller vondt med dei. Mange blei skulda for hekseri i dei neste to hundre åra og vel så det, og rundt halvparten av dei blei avretta i hekseprosessar. Dei fleste som fekk heksestempelet var gamle, gifte og svært fattige. Rundt 80% var kvinner. Det blei eit syndig spel omkring syndebukkar.

På 1500-talet kom reformasjonen til Noreg, og han styrka intoleransen. Noreg var under dansk lovgiving då. Folk som fekk kasta mistankar om hekseri på seg, kunne det bli slått hardt ned på. Etter 1617 var alle typar magisk verksemd kriminalisert. Christian 5 si lov av 1687 sa at kvar ein trollmann eller kvar ei trollkvinne "bør kastast levande på elden og brennast opp". Formelt stod paragrafen som knesette dette, ved makt i Noreg fram til 1866. Over 280 personar blei avretta for trolldom her i landet etter det ein kjenner til. Tar ein omsyn til at mange dokument er gått tapt, var det truleg godt over 1000 slike saker for norske domstolar, med kanskje 350 avrettingsdommar.

I Finnmark især var heksejakta intens. Ein kjenner til at 137 personer blei dømt for trolldomskriminalitet i Finnmark på 1600-talet. Noko over 90 menneske blei straffa med dauden eller døydde i fengsel mens dei venta på dom.

Eit av dei mytiske innslaga i heksetrua er den store rituelle fråssefesten der heksene slenger seg på sopelimen og flyg av stad for blant anna å ha seksuell omgang med fanden. Fleire høge fjell kom til å bli rekna som stadar for slike sydande feiringar, for eksempel Hornelen i Nordfjord.

Heksene representerte vilje, drifter og/eller evner som samfunnet hadde bannlyst, men i vår tid er hekser komne meir på moten, og blir ikkje avretta for alt mogeleg i Vesten. Men før blei folk i Vesten skremt av hekseavrettingane frå å skilje seg mykje frå grannane, for dei ville ikkje blir stempla som hekser og trollfolk. Folk gjekk kua av øvrigheita.

I vår tid blir 'heks' også nytta om og av medlemmar av moderne hekserørsler, og nokre av dei kan vere knytte til ikkje-kristen og ikkje-jødisk naturnær religion og livsåskoding.

Huldra

Huldra er ei kvinneleg vette. I Noreg er ho ei innhol, fager kvinne med kurumpe ho helst vil dekke til, og som ein heller ikkje bør nemne for ho. Svensk hulder kan også ha revehale. I Nord-Sverige kan halen mangle. I Finland har ikkje huldra hol rygg; der er ho tynn som ein syl.

Norske huldrer kan vere som gilde budeier å sjå til. Mange huldrer blir knytt til livet på setra og stølen og at nokon er ganske aleine slike stadar. I somme forteljingar lokkar ho menn i skogen til å ha samleie med seg, lønner dei som gler ho, og tar livet av dei ugreie. At ein kunne bli bergtatt av hulder, var ei utbreidd førestilling også. Folk trudde også at huldrefolket kunne byte menneskebarn med sine eigne barn. Slike bytingar – barn med sjukdommar av ulike slag, og som folk ikkje hadde boteråd mot eller gode forklaringar på – blei sjeldan godt behandla av folk.

Somme huldrer giftar seg med gardsgutar, og det går bra i nokre av forteljingane, og mindre bra i andre, om mannen tar til å vere lei og uhøfleg mot ho. Dei som svik huldrekona si, kan dessutan bli hardt straffa.

Somme bergfolk blei oppfatta som dei snillasta grannar ein kunne få. Og det var vanleg å tru at ein blei rikt lønna om ein hjelpte dei underjordiske.

Kvitormen

I folketradisjonen blei kvitormen skildra som ein orm i sentrum for dei andre ormane. Folk trudde kvitormen hadde makt over andre ormar, nest etter den store, skremmande linnormen. Kvitormen var om lag som ein hoggorm, kvit og med ein raud ring om halsen, trudde mange.

Kvitormen skulle ha magiske eigenskapar. Asbjørnsen skreiv at å få makt over kvitormen var viktig, for om ein kokar suppe på kjøtet og et det, blir ein vis, forstår fuglesong og dyreskrik, kan kjenne fortida og føreseie det som kjem.

Fleire segner fortel om ungjenter som slumpa til å smake på ormesuppa og blei synske etterpå.

Linnormen (lindormen)

Den skremmande linnormen blei i norsk folketradisjon oppfatta som ein overherre over alle ormar. I ei oppteikning frå Møre blir han skildra slik: "Linnormen er ein fæl skapnad. Han er mykje større og villare enn vanlege ormar. I fjeset har han ein aning av likskap med eit menneske. Auga er som tinntallerkenar, og den kløyvde tunga heng langt ut av kjeften mens han strupar eiter i strie straumar."

Det var ikkje kven som helst som kunne hanskast med linnormen. Det gjerne ein trollkunnig same eller finne ein finn i rolla som ormemanar. I slike høve blei orm bydd å gå på bålet og la elden drepe seg. Men om ein ikkje vann over ormen, fekk manaren bøte med livet sjølv, blant anna ved at ormen tok han.

Folk kunne gjere avtale med reisande framande og finnar om å mane vekk ormen ifrå gard og bygd, for god lønn. Så gjorde dei opp eit stort bål, og finnen mana ormen fram og til å krype på bålet. Det finst mange vandresegner rundt om i landet over slik leist.

Tradisjonen om linnormen og draken overlappar kvarandre delvis. Både draken og linnormen vaktar skattar.

Kva tyder så ordet 'linnorm'? Frå norrønt har ein linnormr, kvelarslange. 'Linde' betyr "vikle omkring". I norrøne soger er linnormen utan vengar. I norsk heraldikk har også sjøormen rolla som linnorm. I europeisk mytologi og folklore finst linnormer med og utan venter, fire føter, to føter og ingen føter. Det gir variasjon i trua.

Mara

Mara ei eit plagsamt vette som rir overskrevs over den sovande om natta. Då lir ein under mareritt, ein vond draum, der ein kanskje kjenner seg lamma, kanskje ikkje. Mareritt er i grunnen naturlege, og tener til å halde ved lag hjerneområde som heng saman med kjenslene våre, fortel John Allan Hobson [Dsi 81].

Mara kunne også ri hestar om natta så dei blei dekte av sveitte, heiter det.

Ordet 'mare' kjem frå norrønt. ein finn Mara i 16. kapittel av Ynglingesoga frå 1200-talet, til dømes, men maretrua er eldre.

Vandresegntypen "Gift med mara" (ML4010) finst frå fleire delar av landet.

Nissen

Ein nisse er eit mytologisk vesen. Det er mange slags nissar i folketrua. Somme nissar, gardvordar, vernar gardar og heimar i byte mot at bøndene set ut mat til dei. Og i moderne populærkultur blir nissen knytt til "tradisjonell" julefeiring i Skandinavia.

Den gamle norske gardsnissen kan bli blanda saman med julenissen. 'Gardsnisse' og 'fjøsnisse' blir somtid brukt om kvarandre. Men gardsnissen skil seg frå fjøsnissen ved å bu i alle bygningane på garden, og ikkje berre i fjøset. I folketrua held han særleg til i uthusa på bondegarden, og har erstatta den norrøne gardvorden, eit vette som passa på garden. Gardsnissen kunne vere lunefull og uberekneleg og bli rasande harm der han ikkje blei behandla bra. Det var dermed skikken fleire stadar å sette ut graut til nissen julenatta.

Gardsnissen blei rekna som viktig i drifta av garden. Han kunne roe dyra, passe på så det ikkje blei brann, og så bortetter. Denne nissen skulle ha langt skjegg og grå klede, og gjerne gå i nikkers og med raud nissehue slik bønder flest gjekk kledde i gammal tid. Hua var grå innvendig. I fall han vrengde hua så det grå kom ut, blei han usynleg.

I tillegg til gardsnissen og fjøsnissen finst også "skipsnissen", "kyrkjenissen" i folketrua.

Nøkken

Ordet nøkk kjem frå norrønt og tyder elvehest. I folketrua var nøkken eit mannleg vette som heldt til i elver, tjern og innsjøar. I fleire forteljingar er han meister på fele, i andre spelar han harpe. Han er også ein meister i å skape seg om for å lokke folk med seg ned i djupet. Han kan gjere seg om seg til ein mann for å lokke unge kvinner til seg, eller ein hest som beitar i vasskanten og innbyr særleg barn til ein ridetur. Men den som rir han, blir dratt med ned i vatnet.

Nøkken høyrer med blant ferskvassvetter, og gjengse ørestellingar om nøkken overlappar førestellingar om den felespelande fossegrimen og den gapande kvernknarren. Dei to siste er nyare enn nøkken.

Nøkken representerer det farlege ved vatnet for den som ikkje kan handtere det. Dei som er uvettige og dei som ikkje kan svømme, bør vere varsame nær vatn. Dei uhyggelege forteljingane om nøkken som "pedagogisk fiksjonsvesen" tener til å halde barn og unge vekke frå farlege vatn og framande dyr og framande menneske. Nøkken og slektningane hans blei populære i Romantikken (frå sist på 1700-talet og gjennom første halvdel av 1800-talet, og noko lenger i somme land). Men i dei siste 150 åra har nøkken neppe vore del av aktiv folketru.

Presten

Prestane i Noreg blei haldne for opptil lærde menn; dei hadde lært latin. Før 1811 blei dei utdanna i København, og slik kom dei inn i overklassa, litt over og utanfor lokalsamfunnet. Mange segner om prestar fortel at nokre av dei hadde fått seg Svarteboka. I ho står det korleis ein kan "mane", "binde og løyse" fanden, og bruke overnaturlege krefter. Segner ville ha det til at visse prestar kunne bruke fanden til å frakte dei ved maningar.

Segntrua syner at prest og djevel høyrer saman med ulike roller i same leiken eller rennet. Når presten set fanden i teneste, har han fanden som alliert, tenar, køyrereiskap – presten blir altså kopla saman med det vonde. Om han ikkje klarer å ha overtaket, tar fanden han og lykka snur seg.

Sogene om prestar tente til å skape otte – liksomrespekt – for prestar: Kanskje fanden var i teneste for vedkommande, kanskje han hadde gøymt unna ei Svartebok for visse høve. Eller kanskje presten hadde samkvem med nokon andre overnaturlege vesen som kunne straffe. Elles fekk han overtak som "øvrigheit".

Sjøormen

Sjøorm eller sjøslange er eit fabeldyr som har form som ein kjempeslange. Det blir sagt det lever i innsjøar eller i havet. I den skotske innsjøen Loch Ness og i det heimlege Seljordsvatnet skal det vere sett sjøormar, men gode prov på det er mangelvare.

Før såg ikkje folk sjøorm mest for virak og turisme, men dei drakk alkohol og åt kanskje sopp eller mygla kornmat som gav dei hallusinasjonar. Dette er verken forklaring eller bortforklaring, men ei påpeiking av eit fenomen som har plaga europearane: Rug, kveite, bygg og andre matvarer som blir lagra fuktig og nokså varmt gir gode veksttilhøve for mikrosoppen mjølauke (Claviceps purpurea) som produserer mykotoksinar, som gir hallusinasjonar og enda verre følger, som kaldbrann og daude.

Det er nok av soger om møte med sjøormen:

Ein sjøorm med tolv buktningar sperra innseglinga til Hjørungavågen på Sunnmøre. Biskop Gudmund Arason (1161-1237) skal ha mana vekk sjøormen med bønner og vievatn. Dette er sameleis som den keltiske munken Columba (521-97) skal ha gjort i 565 då han mana vekk eit uhyre i elva som renn ut av Loch Ness.

Erkebiskop Erik Walkendorf (1465 – 1522) i Trondheim skreiv eit brev til pave Leo 10 i 1520, og fortel om sjøorm slik: "Den minste av dei er 30 alen lange og 5 alen tjukke. Det firkanta hovudet er lengre enn kroppen . . ."

Hans Egede var misjonær og prest på Grønland. Boka "Det gamle Groenlands nye Perlustration eller Natural Historie" blei gitt ut i 1746. Der skildrar han eit "forferdeleg stort havdyr . . . eit overmåte stort beist . . . Kroppen var like tjukk som skipet og var 3 – 4 gongar så lang [osv.]."

Erik Pontoppidan (1698-1764) var biskop i Bergen. Han skreiv tobindsverket "Det første Forsøg til Norges naturlege Historie" (1752 – 54). Pontoppidan bygde på vitnefråsegner, også vitner med eidsvorne fråsegner. Han skriv mellom anna: "Blandt vårt lands dyktigste sjømenn og fiskere finnes mange hundre som selv har vært øyenvitne til sjøormen . . . deres beskrivelser av dyret stemmer overens . . ."

Ein prest på Sunnmøre. Hans Straum (1726 – 1797), sende teikningar som Pontoppidan brukte som grunnlag for illustrasjonane i boka si.

Og den 2. juni 1999 gjekk Arnt Helge Molvær fra Sula ved Ålesund tur langs fjorden. Då såg han eit ukjent dyr som svømte to hundre meter frå land. Dyret var 25 – 30 meter langt og 1,5 meter tjukt og var smalare i begge endar, etter det han kunne bedømme.

[Meir] [Meir] [Meir]

Svarteboka

Norsk kulturhistorie har fleire segner om Svarteboka, også kalla Cyprianus etter kyrkjefaren Cyprianus (daud 258). I folketrua er Svarteboka skriven av denne Kartagobispen. I Mellomalderen trudde folk han var ein stor trollmann.

Trua på Svarteboka hang saman med ei gammal tru på ein fullstendig bibel med 5. og 6. Mosebok der det står egyptiske trolldomsformlar. I kjellaren i domkyrkja i Wittenberg skulle det vere en slik fullstendig Bibel låst fast med lenker til ei kvit marmorkiste. Elles fanst det i folketrua ein sjuårig vidaregåande Nedgangsskole i svartekunst i Wittenberg for teologane.

Somme prestar blei oppfatta som svartebok-prester. Dei nordiske svartebøkene står i samband med dei kontinental-europeiske, og særleg dei tyske svartebøkene. Dei fleste kjente norske svartebøkene blei til mellom 1760 og 1840. Etter den tida blei det trykt billege hefte med trollformlar. I segnene er boka gjerne stor og innbunden. I røynda var det mest små, enkle, handskrivne skrift med medisinske råd og magiske formlar. I bøker frå bondemiljø dominerer folkemedisinske råd for folk og fe. Ritual og tiltak mot påtrolla sjukdom på husdyr er største delen av tilfanget her. Ei anna stor gruppe er dei militære svartebøkene med formlar om korleis ein skal tole sverd og børser eller bli usårleg så verken hogg, stikk eller kuler skal bite på ein. Her finn ein også oppskrifter på korleis ein skal få kvinner til å bli forelska i ein, og å vinne i spel. Andre svartebokformlar seier korleis ein blir av med tannverk, opnar låsar, ser fjeset til tjuven i eit vasskar, og merker tjuven så han blir halt eller ståande fast.

Formlane for demonsverjingar og svartekunstar der ein løyser og bitt djevelen eller spør ut daudingånder, er det ganske få av i svartebøkene. Men det finst mange segner som fortel om prestar som hadde og brukte Svarteboka, og om folk som fann ho utan å meistre trolldomskunstane, og slumpa til å slå opp og lese korleis ein løyser fanden, slepp han laus. Fanden kunne då få umogelege oppgåver, som å lage tau av sand, telje sandkorna på stranda, rette ut eit krøllete kjønnshår eller ause ein fjordarm tom for vatn. Slik kunne ein halde djevelen opptatt til ein kunnig person kom og fekk han vekk.

Dei einaste måtane å bli kvitt Svarteboka si på, var å selje ho for mindre enn ho var kjøpt for, eller å legge ho i kyrkja, heitte det. Ei rekke svartebøker er såleis funne i bordkledningen eller under kyrkjebygg, slik som med den såkalla Vinjeboka frå rundt 1520 (Vinjeboka: den eldste svartebok fra norsk middelalder, ved Oskar Garstein. Oslo: Solum, 1993). Ho er mellom dei eldste svartebøkene som er funne i Noreg – under eit kyrkjegolv – og er skriven på ei blanding av norsk, dansk og latin. Boka er ikkje større enn ei fyrstikkeske. Dei fleste andre norske svartebøkene er frå 1800-talet.

[Hovudkjelde: Wikipedia]

Trollet

Troll er i regelen stygge, farlege og dumme vesen som i nordisk folkedikting liknar menneske. Troll kan vere store eller små eller noko imellom.

Opphavet til ordet troll (på dialekt også trull og trøll) er uvisst. Trolla har mykje til felles med jotnane i norrøn mytologi, og eit digert troll kallast jætte eller jätte på dansk og svensk – det er avleidd frå jotun.

Historiene om troll er mange. Alt i Edda frå rundt 1220 står det om troll med mange hovud. Det er trekt linjer frå troll tilbake til einøygde, svære kyklopar i greske segner. Kyklopar kasta store steinar etter Odyssevs og mannskapet hans, og i svensk og norsk folklore hender det at troll kastar digre steinar etter kyrkjer for å gjere ende på den irriterande klokkekiminga, og av andre grunner i tillegg.

Mindre troll og dvergane i norrøn mytologi har også somt til felles. I gammal tid trudde mange også at troll blei til stein om sola skin på dei.

Det står meir om troll her: [Lenke] - [Lenke]

Utburden

Ein utburd er eit særleg slags gjenferd etter eit barn som er blitt sett ut i utmarka for å døy utan å få namn.

I segner om utburdar blir det fortalt det ofte gir seg til kjenne ved å rope – eit nake, lite barn som skrik og jamrar som ein harepus. Det var vanlegast å møte utburdar i skumringa og om natta. Overtrua gjekk på at utburden ikkje kunne komme til himmelen fordi han ikkje hadde fått eige namn. Men ved å få namn, fekk han fred. Nøddåpsformelen for å gi utburden namn mens han jamra og bar seg, var vanlegvis slik: "Eg døyper deg på ei von – til Kari (Sigrid) eller Jon."

Bakom segna om utburden ligg ofte forteljingar om unge, ugifte jenter som fekk barn i løynd. Slikt var ei stor skam i det gamle bonde- og fiskarsamfunnet, og etter Christian 5.s norske lov, skulle slike brotsverk straffast med avretting. Trass i dødsstraffa var likevel spedbarnsdrap blant dei vanlegaste brotsverka på 1600-, 1700- og 1800-talet.

Å føde barn utanfor ekteskap blei "berre" stempla som kriminelt, og straffa med bøter, pisking eller fengsel. I tillegg kom kyrkjas bannlysing, utestenging frå nattverd, med meir.

Ei kvinne som hadde født i dulsmål, hadde ikkje berre stat, kyrkje og det sosiale fellesskapet mot seg: I folketrua kunne også utburden klare å hemne seg på mora ved å kviskre namnet hennar når folk gjekk forbi, eller avsløre kven ho var på annan måte – eller ta livet av ho direkte og gåtefullt.

Det var altså ei tragedie å bli gravid utan å vere gift. Forteljingar om utburden åtvara unge jenter om følger av seksuell aktivitet utanfor ekteskap.

Innhald


Kulturhistorie, norske segner, soger, sagn, litteratur  

Dsi: Hobson, John Allan. Dreaming: A Very Short Introduction. Paperback. Oxford: Oxford University Press, 2005.

EB: Encyclopaedia Britannica Online.

Eff: Haase, Donald, red. The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales. Band 1–3. Westport, CT: Greenwood Press, 2008.

Ey: Snowden, Ruth. Exploring Your Dreams: How to use dreams for personal growth and creative inspiration. Begbroke, Oxford: How To Books, 2011.

Fa: Fadiman, Clifton, ed. The Faber Book of Anecdotes. London: Faber and Faber, 1985.

Grf: Anderson, Graham. Greek and Roman Folklore: A Handbook. Westport, CT: Greenwood Press, 2006.

Nfs: Faye, Andreas. Norske Folke-Sagn. 3. opplag. Oslo: Norsk Folkeminnelags Forlag, 1948.

Nft: Hodne, Ørnulf. Norsk folketro. Oslo: Cappelen, 1999.

Ocf: Zipes, Jack, ed. The Oxford Companion to Fairy Tales. Paperback ed. Oxford: Oxford University Press, 2002.

Sae: Sherman, Josepha, ed. Storytelling: An Encyclopedia of Mythology and Folklore. Vols 1-3. Armonk, NY: Sharpe Reference, 2008.

Scaf: Kvideland, Reimund, and Henning K. Sehmsdorf, redr. Scandinavian Folk Beliefs. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 1988.

Ti: Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284-86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

WP: Wikipedia encyclopaedia.

Kulturhistorie, norske segner, soger, sagn, opp Seksjon Sett Neste

Kulturhistorie, norske segner, soger, sagn BRUKARGAID: [Lenke]
© 2009–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]