Kulturhistorie med segner og omgrep

• Det nye faget: kulturhistorie
  • Vandresegnkatalogen
  • Profilen
  • Ymse gestaltar ein finn:

Presten Fanden Svarteboka Heksa, trollkona Linnormen Kvitormen

Huldra Nøkken Fossegrimen Draken Hamlauparen Bytingen

Utburden Mara Deildegasten Sjøormen Nissen Trollet

Det nye faget: kulturhistorie

Kulturhistorie er eit samlenamn for ulike forskingsfelt og kunnskapsgreiner som tek opp kulturelle drag og fenomen i historisk perspektiv. Blant dei mange spesialfelta i søkjelyset er kunsthistorie og folkloristikk.

Sveitsaren Jacob Burckhardt (1818-97) hjelpte til å forme fundament for kulturhistorie som fag. Faget voks fram merkbart i utlandet frå 1970-talet, sånn omtrent. Mange kulturhistorie-studier i utlandet vurderer tilpassingar av tradisjonell kultur til massemedia-og konsumentkulturen av i dag, eller andre kjenneteikn ved livet no for tida. Kulturhistorie overlappar nokre andre fagfelt, og i USA er feltet nært knytt til "American studies".

Kulturstudier er blitt populære ved universitet og høgskolar rundt om. Ved NTNU, universitetet i Trondheim, har ein ein seksjon for arkeologi og kunsthistorie; ved universitetet i Bergen, kunst- og kulturhistorie, med fokus på vestlandskunst. Det blir også undervist i kulturhistorie ved universitet i Agder.

Ved universitetet i Oslo blir omgrepet 'kulturhistorie' nytta som samlenemning for dei tidlegare faga folkloristikk (folkeminneforsking) og etnologi. Dei to faga blei slått saman til eit felles fag hausten 2002. I folkloristikken ser ein på folklore med forteljingar, folketru og andre kulturutslag, og får vite meir om korleis menneske opplevde og organiserte verda før i tida - kva for idear og fantasiar dei hadde og spreidde mellom seg, ofte på sida av offisiell kristendom. Folk hadde då som no ei fasettert og sjeldan heilskapeleg oppfatning av korleis verda var. Ei slik oppfatning fungerte som ei vid fortolkingsramme for mange. Fantasiane og ytringane deira utfalda og utvikla seg ein heil del opp imot den. Ganske låst tru førte til forteljingar om hulder og nøkk tidlegare, der vi i dag har nokså gåtefulle UFOar å hanskast med omgrepsmessig.

Folkloristen Ørnulf Hodne skriv at

ingen trudde på alt, somme førestellingar hadde større livskraft og tilpasningsevner enn andre, somme personer var "spesialistar" på visse felt (synske, kloke og såkalla trollfolk), andre avviste alt som hadde med slik overtru å gjere og motarbeidde dette etter beste evne med folkeopplysning og rettsapparat. [Nft 11]

Emne som kulturhistorikarar undersøkjer kan vere dagligdagse forhold, kunst, arkitektur, religiøse førestellingar og andre åndelege forhold og mykje anna. Ein studerer gjengse kulturtradisjonar og tolkar dei. Ein undersøkjer vitnesbyrd - blant anna forteljingar - som gir innblikk i levemåtar, kunnskaper, skikkar og kunst frå tidlegare tider. Ein ser etter kva spor folk sette, kva livsgrunnlag dei hadde før i forhold til no, korleis dei kommuniserte og kva slags kommunikasjonar som var, og sambandet i det heile. Bilete og foto er viktige dokumentasjonar. Det nye feltet har rom for folkelege ytringar og tilhøve, for eksempel lokalhistorie, blomsterengar, beitedyr og gardshald eller dekorativ rosemåling påverka frå Nederland - i samla utsyn. Det er rom for mangt.

Vandresegnkatalogen

Same slags forteljingar går att frå eine staden til den andre her i landet i at ein heil del av innhaldet er nokså likt i dei, men med ulike lokale forankringar. Slike forteljingar blir kalla vandresegner, som på engelsk heiter migratory legends. Mange slike har blitt skrivne ned av samlarar, og oppskriftene (= nedskrivingane) finst i Norsk Folkeminnesamlings arkiv, Norsk folkeminnelags skrifter, og som avisutklipp. Dei er katalogførte i den norske vandresegnkatalogen som blei utarbeidd av Reidar Th. Christiansen. Det er rom for tillegg i den. "ML" i katalogen står altå for migratory legends:

Naturmytiske segner

ML3000 - ML3025 Svartebokprestar. Fanden

ML3000 Wittenbergskolen - 27 variantar

ML3005 Prest manar "spøkjelse" i jord - 13

ML3010 Fanden som karjolhjul - 18

ML3015 Fanden i kortlaget - 42

ML3020 Ukunnig løyser Fanden - 57

ML3025 Skyss med Fanden - 23

ML3030 - ML3080 Trolldom

ML3030 Kvitormen (Visormen) - 18

ML3035 Trollkjerringdottera - 16

ML3040 Trollkjerring kinnar smør - 14

ML3045 Trollkjerringa og tenesteguten - 12

ML3050 Trollkjerringstemne - 5

ML3055 Trollkjerring blir skadd -2

ML3060 Ormemanaren - 21

ML3065 Padda og ormen - 2

ML3070 Fanden i danselaget - 11

ML3075 Fanden tek utru brud - 2

ML3080 Finneferd - 9

ML4000 - ML4050 Menneskesjela. Hamløyparar. Gjengangarar

ML4000 Sjela på vandring

ML4005 Hamløyparar (mannbjørn, varulv)

ML4010 Gift med mara

ML4015 Daudingmessa

ML4020 Død utan tilgiving

ML4025 Utburden får namn

ML4030 Død mor går att

ML4050 - ML4090 Vetter i vatn

ML4050 Rop frå vatnet

ML4055 Sjøvetter varslar storm

ML4060 Sjøvetter gir råd

ML4065 Sjødraugane og landdraugane

ML4070 Draugen prøver rom

ML4075 Utrøst

ML4080 Jenta i kobbeham

ML4085 Havhest og sjøorm i kamp

ML4090 Fossegrimen (nøkken), læremeister i felespel

ML5000 - ML5050 Troll

ML5000 Troll liker ikkje uro

ML5005 Skyss med troll (Blessomsagnet)

ML5010 Møte med troll - ta i handa

ML5015 Troll finn "leiketøy"

ML5020 Å ferje troll

ML5050 - ML6070 Huldrefolk (underjordisk folk)

ML5050 Håp om å bli salig

ML5055 Huldreprest

ML5060 Jaga hulder

ML5070 Jordmor hos dei underjordiske

ML5075 Flytte fjøset

ML5080 Be huldrefolk om mat

ML5085 Bytingen

ML5090 Kone av huldreætt

ML5095 Nærgåande hulder

ML6000 Nærgåande huldrekar

ML6005 Huldrebryllaup på setra

ML6010 Fanga huldreunge

ML6015 Huldrefolk på julegjesting

ML6015A Jul i Halten

ML6020 Takknemleg huldrekone

ML6025 Vekkjer folk

ML6030 Varslar om tida

ML6035 Skjere åkeren

ML6040 Huldresoldatar

ML6045 Huldrehornet

ML6050 Huldrehatten

ML6055 Huldrekrøtter

ML6060 Huldrestuten

ML6065 Huldretjern

ML6070 Bodberar for dei underjordiske

ML7000 - ML7020 Nissen

ML7000 Nissar slåst

ML7005 Den vesle børa

ML7010 Hemnar seg

ML7015 Nye klede

ML7020 Nissen på flyttelasset

ML7050 - ML8025 Historiske segner

ML7050 Ringen i fisken

ML7060 Strid om kyrkjetomt, byggemateriale flytta

ML7065 Kyrkjebyggjaren

ML7070 Kyrkjeklokker

ML7080 Pesta med lime og rive

ML7085 Pesta og ferjemannen

ML7090 Attlevande etter pesten

ML7095 Aude hus og kyrkjer etter pesten

ML8000 Utfor stupet

ML8005 Heim til konas bryllaup

ML8010 Skattegraving

ML8025 Røvarar på setra

Tillegg

ML4035 Deildegasten

ML4095 Nøkken som hest

Profilen oa.

Korleis forteljingane blei til. Forteljingar frå vandresegnkatalogen er her gjendikta og omskapte. (1) Alle har blitt overført til lett nynorsk. (2) Somme har blitt ispedd fine fragment frå andre forteljingar av same segntypen, så ein får forteljingar som femner betre over segntypen under eitt. (3) Somme forteljingar er dessutan sette saman "frå scratch", der gilde bitar frå ulike, nedteikna og skisseaktige forteljingar er sydde saman. Eg har lagt mest vinn på at forteljingane som er med, dekkjer kvar type vandresegn, og elles er bra representative for innhaldet i kvar type.

Profilen er "underhaldning meir enn arkivtale". Dette vil seie at vekta her er lagt på underhaldande historier. Det er det same som Asbjørnsen og Moe gjorde i si tid. Dei valde ut variantar og same type forteljing og sydde dei saman til eventyr og segner, i lag med forteljingar dei gav ut slik dei blei fortalde. Ein av fordelane ved slik forteljings- og attforteljingskunst er at ein slepp nokre dusin gjentakingar av same typen forteljing.

Gammalt underhaldingsrepertoar. Når vi tenkjer gjennom kva dei gamle var opptekna av å fortelje, og kva roller dei gav aktantane i segnene - fanden, huldra, nøkken, og vidare - sansar vi kanskje at her har fantasien fått utfalde seg eit stykke fordi det var ganske felles grobotn for nett slike historier og førestellingar i folket i form av kustus, reguleringar, fortrengingar, projiseringar og anna som synte vanskar. Visse lyster blei assosierte med fanden: drikk, kortspel, og fælande stor fart til sjøs og i lufta. Dei underjordiske var som vrengebilete under jorda, og dei levde ganske likt folk på overflata. Hekser eller "troll til koner" flaug i lufta og dansa utafor grensene som var sette blant folk.

Underhaldande skremselshistorier har til dels fungert åtvarande, i likskap med til dømes eventyret om Raudhette. Somme segner har oppfordrande vink i seg: Gjer opp gjeld og anna uhumsk før du dør, for etter det kan det vere for seint å ordne opp i ting, og ein blir ille plaga.

For å tyde segner godt, lyt ein lese mellom linjene - tolke, som det heiter. Det finst mange innfallsvinklar, så som den psykoanalytiske. Kva representerer dei ulike sjablong-figurane? Kva fortel dei om kva som truleg stod på spel for folk før? Svara ein får, kjem an på kven ein spør. Eg vil ikkje gå mykje inn på slikt, men gjengi forteljingar som kan glede mang ein.

Inga særleg målgruppe. Stubbane her skulle kanskje høve for 16-åringar og oppover. Avgjer det sjølv.

Ymse gestaltar ein finn

Presten

Prestane i Noreg blei haldne som ganske lærde menn; dei hadde lært latin. Før 1811 blei dei utdanna i København, og slik kom dei inn i overklassa, litt over og utanfor lokalsamfunnet. Mange segner om prestar fortel dei hadde fått seg Svarteboka. I den står det korleis ein kan "mane", "binde og løyse" fanden, og bruke overnaturlege krefter. Segner ville ha det til at visse prestar kunne bruke fanden til å frakte dei.

Segntrua syner at prest og djevel høyrer saman på enkelte måtar, mykje som i "Like barn leikar best". Når presten setter fanden i teneste, har han fanden som alliert, tenar, køyrereiskap - han blir altså kopla saman med det vonde. Om han ikkje klarer å ha overtaket, tek fanden han. Då blir rollene snudde.

Sogene om prestar tente til å skape otte - liksom-respekt - for prestar: Kanskje fanden var i teneste for vedkommande, kanskje han hadde gøymt unna ei Svartebok for visse høve.

Fanden

Fanden er eit folkeleg, ofte litt spøkjefullt namn i skandinaviske språk på "den vonde" eller eit vondt vesen som tilsvarer djevelen i kristendommen. Omgrepet blir ikkje brukt i høgtidsame, religiøse og bibelske samanhengar, men er vanleg i folketru og folkedikting, for eksempel i eventyr og segn, der fanden ofte er ute for å fange sjeler. Denne skapnaden blir framstilt noko mindre farleg og mektig enn Satan i Bibelen, og fleire folkeeventyr handlar om korleis folk lurer fanden.

Ordet fanden kan stamme frå gammalnorske fjandi, "fiende", som i mellomalderen også blei brukt om djevelen. Ei anna forklaring seier at ordet opphavleg kjem frå det gamle tyske eller frisiske ordet fannen, som vil seie å "freiste".

Fanden (skrive med liten forbokstav) har også blitt vanleg i banning. På svensk er hovudforma fan. Den er også vanleg i Noreg.

I folketrua var det slik at "Når ein snakkar om fanden, så kjem han," "Når ein snakkar om sola, så kjem ho". Med andre ord, mykje ladde ord unngjekk folk ved å erstatte dei med nøytrale ord og meir spøkjefulle omskrivingar og forskjønningar. Fanden er ei slik formildande omskriving av djevelen. Gamle-Eirik, Gamle-Sjur, Styggen, Styggen sjølv, den vonde, puken i somme dialektar, og så bortetter. Det er ikkje berre kjært barn som har mange namn.

I folketrua har fanden hestefot på det eine beinet og haltar. Han har horn i panna eller bulande utvekstar der, i somme forteljingar. Dette gjer han til ein skapning som nærmar seg drøvtyggjar.

Apropos det siste:

Baron Georges Leopold Cuvier (1769-1832) var ein fransk zoolog som la grunnvollen for komparativ anatomi og paleontologi. Han kunne rekonstruere heile skjelett frå bitar.

Ein gong braut ei gruppe studentar seg inn i romma hans midt på natta for å gjere ein fantestrek. Ein av dei var kledd som djevel, med horn, hale og klauvføter, gjekk bort til senga der Cuvier låg, og messa, "Cuvier, eg har kome for å ete deg!"

Cuvier vakna, såg litt på han og sa, "Alle dyr med horn og hovar er planteetarar. Du kjem ikkje til å ete meg." Så la han seg til å sove att med det same. [Fa]

Svarteboka

Norsk kulturhistorie har fleire segner om Svarteboka, også kalla Cyprianus etter kyrkjefaren Cyprianus (død 258). I folketrua er Svarteboka skriven av denne Kartagobispen. I Mellomalderen trudde folk han var ein stor trollmann. Trua på Svarteboka hang saman med ei gammal tru på ein fullstendig bibel med 5. og 6. Mosebok der det står egyptiske trolldomsformlar. I kjellaren i domkyrkja i Wittenberg skulle det vere en slik fullstendig Bibel låst fast med lenkjer til ei kvit marmorkiste. Elles fanst det i folketrua ein sjuårig vidaregåande Nedgangsskole i svartekunst i Wittenberg for teologane.

Somme prestar blei oppfatta som svarteboksprester. Dei nordiske svartebøkene står i samband med dei kontinental-europeiske, og særleg dei tyske svartebøkene. Dei fleste kjente norske svartebøkene blei til mellom 1760 og 1840. Etter den tida blei det trykt billege hefte med trollformlar. I segnene er boka gjerne stor og innbunden. I røynda var det mest små, enkle, handskrivne skrift med medisinske råd og magiske formlar. I bøker frå bondemiljø dominerer folkemedisinske råd for folk og fe. Ritual og tiltak mot påtrolla sjukdom på husdyr er største delen av tilfanget her. Ei anna stor gruppe er dei militære svartebøkene med formlar om korleis ein skal tole sverd og børser eller bli usårleg så verken hogg, stikk eller kuler skal bite på ein. Her finn ein også oppskrifter på korleis skal få kvinner til å bli forelska i ein, og vinne i spel.

Andre svartebokformlar seier korleis ein blir av med tannverk, opnar låser, ser fjeset til tjuven i eit vasskar, merker tjuven så han blir halt eller ståande fast.

Formlane for demonsverjingar og svartekunstar der ein løyser og bitt djevelen eller spør ut daudingånder, er det ganske få av i svartebøkene. Men det finst mange segner som fortel om prestar som hadde og brukte Svarteboka, og om folk som fann den utan å meistre trolldomskunstane, og slumpa til å slå opp og lese korleis ein løyser fanden. Fanden kunne då få umogelege oppgåver, som å lage tau av sand, telje sandkorna på stranda, rette ut eit krøllete kjønnshår eller ause ein fjordarm tom for vatn. Slik kunne ein halde djevelen oppteken til ein kunnig person kom og fekk han vekk.

Dei einaste måtane å bli kvitt Svarteboka si på, var å selje den for mindre enn den var kjøpt for eller å leggje den inn kyrkja, heitte det. Ei rekke svartebøker er såleis funne i bordkledningen eller under kyrkjebygg, slik som med den såkalla Vinjeboka frå rundt 1520 (Vinjeboka: den eldste svartebok fra norsk middelalder, ved Oskar Garstein. Oslo: Solum, 1993). Den er mellom dei eldste svartebøkene som er funne i Noreg - under eit kyrkjegolv - og er skriven på ei blanding av norsk, dansk og latin. Boka er ikkje større enn ei førstikkeske. Dei fleste andre norske svartebøkene er frå 1800-tallet.

[Hovudkjelde: Wikipedia]

Heksa, trollkjerringa

Heks er det ein kallar ein utøvar av trolldom, også kalla skademagi. Ordet blir også brukt om ei stygg, vond kjerring, kanskje også ei intrigant og lunefull kvinne. I Noreg kom nemninga 'heks' i bruk mellom lærde rundt 1700, etter at hekseprosessane var over. Det vanlege var å seie trollfolk, trollkvinne, trollkjerring, trollkone, trollmann, heksemeister og trollkar.

Først avfeia den katolske kyrkja førestellingar om trollfolk og hekser som overtru. Men i 1484 sende pave Innocens 8 ut ein heksebulle. Kyrkja kunngjorde no at somme hadde overnaturlege evner og kunne gjere godt eller vondt med dei. Mange blei skulda for hekseri i dei neste to hundre åra og vel så det, og rundt halvparten av dei blei avretta i hekseprosessar. Dei fleste som fekk heksestempelet var gamle, gifte og svært fattige. Rundt 80% var kvinner. Det blei eit syndig spel omkring syndebukkar.

På 1500-talet kom reformasjonen til Noreg, og den styrka intoleransen. Noreg var under dansk lovgiving då. Folk som fekk kasta mistankar om hekseri på seg, kunne det bli slått hardt ned på. Etter 1617 var alle typar magisk verksemd kriminalisert. Christian 5 si lov av 1687 sa at kvar ein trollmann eller kvar ei trollkvinne "bør kastast levande på elden og brennast opp". Formelt stod denne paragrafen ved makt i Noreg fram til 1866. I alt blei 280 personar og vel så det avretta for trolldom her i landet etter det ein kjenner til. Tek ein omsyn til at mange dokument er gått tapt, var det truleg godt over 1000 slike saker for norske domstolar, med kanskje 350 dødsdommar.

I Finnmark i sær var heksejakta intens. Ein kjenner til at 137 personer blei dømte for trolldomskriminalitet i Finnmark på 1600-tallet. Noko over 90 menneske fekk dødsstraff eller døydde i fengsel mens dei venta på dom.

Eit av dei mytiske innslaga i heksetrua er den store rituelle fråssefesten der heksene slenger seg på sopelimen og flyg av stad for blant anna å ha seksuell omgang med fanden. Fleire høge fjell kom til å bli rekna som stader for slike sydande feiringar, for eksempel Hornelen i Nordfjord.

Heksene representerer drifter som samfunnet har bannlyst. Folk blei skremte av hekseavrettingane frå å skilje seg mykje frå grannane, for dei ville ikkje blir stempla som hekser og trollfolk.

I vår tid blir 'heks' også nytta om og av medlemmer av moderne hekserørsler, og nokre av dei kan vere knytte til ikkje-kristen og ikkje-jødisk naturnær religion og livsåskoding.

Linnormen (lindormen)

Den skremmande linnormen blei i norsk folketradisjon oppfatta som ein overherre over alle ormar. I ei oppteikning frå Møre blir den skildra slik: "Linnormen er ein fæl skapnad. Han er mykje større og villare enn vanlege ormar. I fjeset har han ein aning av likskap med eit menneske. Auga er som tinntallerkenar, og den kløyvde tunga heng langt ut av kjeften mens han strupar eiter i stride straumar."

Det var ikkje kven som helst som kunne hanskast med linnormen. Det gjerne ein trollkyndig same eller finne ein finn i rolla som ormemanar. I slike høve blei orm bydd å gå på bålet og la elden drepe seg. Men om ein ikkje vann over ormen, fekk manaren bøte med livet sjølv, blant anna ved at ormen tok han.

Folk kunne gjere avtale med reisande fremmende og finnar om å mane vekk ormen i frå gard og bygd, for god løn. Så gjorde dei opp eit stort bål, og finnen mana ormen fram og til å krype på bålet. Det finst mange vandresegner rundt om i landet over slik leist.

Tradisjonen om linnormen og dragen overlappar kvarandre delvis. Både dragen og linnormen vaktar skattar.

Kva tyder så ordet 'linnorm'? Frå norrønt har ein linnormr, kvelarslange. 'Linde' betyr "vikle omkring". I norrøne soger er linnormen utan venger. I norsk heraldikk har også sjøormen rolla som linnorm. I europeisk mytologi og folklore finst linnormer med og utan venter, fire føter, to føter og ingen føter. Det gir variasjon i trua.

Kvitormen

I folketradisjonen blei kvitormen skildra som ein orm i sentrum for dei andre ormane. Folk trudde kvitormen hadde makt over andre ormar, nest etter den store, skremmande linnormen. Kvitormen var om lag som ein hoggorm, kvit og med ein raud ring om halsen, trudde mange.

Kvitormen skulle ha magiske eigenskapar. Asbjørnsen skreiv at å få makt over kvitormen var viktig, for om ein kokar suppe på kjøtet og et det, blir ein vis, forstår fuglesang og dyreskrik, kan kjenne fortida og føreseie det som kjem.

Fleire segner fortel om ungjenter som slumpa til å smake på ormesuppa og blei synske etterpå.

Huldra

Huldra er ei kvinneleg vette. I Noreg er ho ei innhol, fager kvinne med kurumpe ho helst vil dekkje til, og som ein heller ikkje bør nemne for henne. Svensk hulder kan også ha revehale. I Nord-Sveriga kan halen mangle. I Finland har ikkje huldra hol rygg; der er ho tynn som ein syl.

Norske huldar kan vere som gilde budeier å sjå til. Mange huldrer blir knytt til livet på setra og stølen og å vere aleine slike stader. I somme forteljingar lokkar ho menn i skogen til å ha samleie med seg, lønner dei som gler henne, og tek livet av dei ugreie. At ein kunne bli bergteken av hulder, var ei utbreidd føreestelling også. Folk trudde også at huldrefolket kunne bytte menneskebarn med sine eigne barn. Slike bytinger - barn med sjukdommar av ulike slag, og som folk ikkje hadde boteråd mot eller gode forklaringar på - blei sjeldan godt behandla av folk.

Somme huldrer giftar seg med gardsgutar, og det går bra i nokre av forteljingane, og mindre bra i andre, dersom mannen tek til å vere lei og uhøfleg mot henne. Dei som svik huldrekona si, kan dessutan bli hardt straffa.

Somme bergfolk blei oppfatta som dei snillasta grannar ein kunne få. Og det var vanleg å tru at ein blei rikt løna om ein hjelpte dei underjordiske.

Nøkken

Ordet nøkk kjem frå norrønt og tyder elvehest. I folketrua var nøkken ei mannleg vette som heldt til i elvar, tjern og innsjøar. I fleire forteljingar er han meister på fele, andre spelar han harpe. Han er også ein meister i å skape seg om for å lokke folk med seg ned i djupet. Han kan gjere seg om seg til ein mann for å lokke unge kvinner til seg, eller ein hest som beitar i vasskanten og innbyr særleg barn til ein ridetur. Men den som rir den, blir dregen med ned i vatnet.

Nøkken høyrer med blant ferskvannvetter og overlappar den felespillende fossegrimen og den gapende kvernknarren. Dei to siste er nyare enn nøkken.

Nøkken representerer det farlege ved vatnet for den som ikkje kan handtere det. Dei som er uvettige og dei som ikkje kan symje, bør vere varsame nær vatn. Dei uhyggelege forteljingane om nøkken som "pedagogisk fiksjonsvesen" tener til å halde barn og unge vekke frå farlege vatn og fremmende dyr og fremmende menneske. Nøkken og slektningane hans blei populære i Romantikken (frå sist på 1700-talet og gjennom første halvdel av 1800-talet, og noko lenger i somme land). Men i dei siste 150 åra har nøkken neppe vore del av aktiv folketru.

Fossegrimen

Fossegrimen eller kvernknurren var ei vette som heldt til i fossar eller i kvernhus. Ordet 'grim' tyder det same som maske på norrønt, og minner om at Fossegrimen var hamskiftar, og ein skulle ikkje leggje seg ut med han . . . Førestellingane om nøkken og fossegrimen glei over i kvarandre. Begge kunne fungere som læremeistrar for spelemenn. For eit godt kjøtstykke var dei villige til å lære vekk kunstar sine. Den segngjetne Myllarguten, som heitte Torgeir Augundsson (1801-1872), var frå Sauherad i Telemark og blei venn med Ole Bull, hadde ord på seg for å ha lært av Grimen. Det var midt i Nasjonalromantikken.

Det blei også hevda og venteleg trudd at den som lærde å spele av Fossegrimen, selde sjela si til den vonde. Dette er eit velkjent motiv i spelemannstradisjonar. Ein finn det også i blues og rock.

Draken

Draken er eit krypdyr-liknande fabeldyr.

I norske stavkyrkjer finst mykje drakedekor. Forteljinga om drakedreparen Sigurd Fåvnesbane var vidkjent i Norden i norrøn tid og mellomalder. Sigurd drap draken Fåvne og fekk skatten og kongsdottera den vakta, Løna for å overmanne ein drake er ofte den skatten eller den kongsdottera draken vakter over.

St. Georg (på norsk også St. Jørgen, født ca. 275/280, død 23. april 303) er ein enda eldre drakedrepar som har blitt vernehelgen for gutespeidarane verda over, og dessutan for England og Moskva. Etter helgenlegenda skal Georg skal ha redda en by frå ein drake som åt sauer og jomfruer. Sankt Georg kom og redda ei kongsdotter som var sett ut til drakemat. Han drap draken med ein lansestøyt, fekk pengar av kongen i løn, og delte dei ut til dei fattige i byen før han rei vidare som ein Lucky Luke.

Det finst drakesegner frå dei fleste landsdelane. I tradisjonen blir gjerne draken blanda saman med ormar.

I våpenskjold har draken gjerne flaggermusvenger, tunge, og hale som endar i pilspissar, og føter med ørneklør. Den kan også få små horn på hovudet og en kveil eller krøll på halen. Har den berre to føter, blir den kalla linnorm (lindorm), som i folketrua er eit kjempestort drake- eller slangeliknande fabeldyr. Drake og linnorm finst i våpenskjold frå dei fleste europeiske landa. I Noreg er dei i skjolda til kommunene Skiptvet, Seljord og Stjørdal.

Hamlauparen

I vid meining er hamlauparen ein som kan skifte fysisk form - alder, kjønn, utsjånad, age. Hamlauparen kan omdanne seg til eit dyr eller ein gjenstand. Varulven er også nokon som skiftar ham, frå menneske til ulv.

I mange forteljingar blir det elles "kasta ham på" menneske, som så blir omgjort til dyr. I mange eventyr er hjelpardyret eit fortrolla menneske, nokon det har blitt kasta ham på. I mange eventyr lyt heltinna forelske seg i eit dyr for å berge den fortrolla, eller gifte seg. I Odysseen omskapte Kirke mannskapet til Odyssevs til svin, og romaren Ovid skreiv boka Metamorfosar over temaet omdanningar. Det gylne eselet av Lucius Apuleius er ein latinsk roman over det same.

I norrøn tru kunne Odin skifte ham, skriv Snorre i Heimskringa. "Når han sat mellom vennene sine, var han så fager og verdig å sjå på at alle måtte glede seg; men når han var i hæren, då såg han fæl ut for uvennene sine. Det kom av at han kunne slike kunstar at han kunne skifte let og skapnad på alle vis som han ville." "Odin skifta ofte ham; då låg kroppen som sovande eller død, men han var då fugl eller dyr, fisk eller orm, og fór i eitt no til fjerne land, i eigne eller andre menns ærend." (Ynglingesoga 6 og 7). I Lokasenna blir det nemnt at både Odin og Loke hadde skapt seg om til kvinner, født barn og oppseda dei. Loke hadde også forvandla seg til ei merr som fekk folen Sleipner, hesten til Odin. Det heitte også at berserkar kunne bli til ulvar og bjørnar for å slåss betre.

Bytingen

Martin Luther nemner i ein av bordtalane sine at han såg ein byting i Dessau. Han rådde då foreldra til å drukne barnet, som han meinte var av djevelen. Då foreldra ikkje ville følgje rådet, tilrådde han at det blei bedt i kyrkja om at det måtte takast bort.

I folketrua var ein byting eit barn av underjordiske som var bytt ut med det rette barnet i vogga. Førestellingane gjekk ut på at ein underjordisk hadde snike seg inn i huset, stole spedbarnet frå vogga og lagt ein fleire hundre år gammal huldrekall der i staden. Bytingen lærer ikkje å gå, men ligg i vogga og skrik og er umetteleg. Han ser stygg ut, og kan ha stort hovud og deformerte lemmar. Det var oftast gutebarn som var slik.

For at ikkje rette barnet skulle bli ombytt, hadde ein mellom anna lys tent om natta og treiv til magi, og for å få tilbake det rette barnet, var det vanleg tru at ein kunne plage bytingen tragisk - til dømes dengje han kvar torsdagskveld - så dei underjordiske tok han tilbake.

Segner om bytingar er kjente frå heile landet.

Forskarar har peikt på at visse barnesjukdommar kan gi symptom som svarer til skildringar av byting. Rakitt, psykisk utviklingshemming, og skjoldbruskkjertel som ikkje fungerer eller ikkje fungerer godt nok, er lanserte som rimelege forklaringar.

Utburden

Ein utburd er eit særleg slags gjenferd etter eit barn som er blitt sett ut i utmarka for å døy utan å få namn.

I segner om utburdar blir det fortalt det ofte gir seg til kjenne ved å rope - eit nake, lite barn som skrik og jamrar. Det var vanlegast å møte utburdar i skumringa og om natta. Overtrua gjekk på at utburden ikkje kunne kome til himmelen fordi den ikkje hadde fått eige namn. Men ved å få namn, fekk den fred. Nøddåpsformelen for å gi den namn mens den jamra og bar seg, er vanlegvis slik: "Eg døyper deg på ei von - til Kari (Sigrid) eller Jon."

Bak segna om utburden ligg ofte ei ung, ugift jente som fekk barn i løynd. Det var ei stor skam i det gamle bonde- og fiskarsamfunnet, og etter Christian 5.s norske lov, skulle slike brotsverk straffast med avretting. På 1600-, 1700- og 1800-talet var likevel spebarnsdrap blant dei vanlegaste brotsverka. Og å føde barn utanfor ekteskap blei stempla som kriminelt, og straffa med bøter, pisking eller fengsel. I tillegg kom kyrkjas bannlysing, utestenging frå nattverd, med meir. Ei kvinne hadde født i dulsmål, hadde ikkje berre stat, kyrkje og det sosiale fellesskapet mot seg. Også utburden var ute etter å hemne seg på mora ved å kviskre namnet hennar når folk gjekk forbi, eller avsløre kven ho var på annan måte - eller ta livet av henne direkte og gåtefullt.

Det var altså ei tragedie å bli gravid utan å vere gift. Forteljingar om utburden åtvara unge jenter om følgjene av sex utanfor ekteskap.

Mara

Mara ei ei plagsam vette som rir overskrevs over den sovande om natta. Då lir ein under mareritt, ein vond draum, der ein kanskje kjenner seg lamma, kanskje ikkje. Mara kunne også ri hestar om natta så dei blei dekte av sveitte, heiter det.

Ordet 'mare' kjem frå norrønt. ein finn Mara i 16. kapittel av Ynglingesoga frå 1200-talet, til dømes, men maretrua er eldre.

Vandresegntypen "Gift med mara" (ML4010) finst frå fleire deler av landet.

Deildegasten

Deildegast er sett saman av deild og gast. Ein deild er ein bytestein, ein skiljestein mellom to eigedommar, ein delestein til å markere grensa mellom to eigedommer.

Gast kjem av tyske geist, ånd. Ein deildegast er såleis ein attergangar - eit gjenferd - etter nokon som prøvde å stele landområde - ein som juksa med ei eller fleire eigedomsgrenser for å sko seg ulovleg, ein deildetjuv.

Deildegasten blir rekna som ein lokal Sisyfos. Sisyfos var ein konge i gresk mytologi. Han var dømt til å rulle ein stein oppover bakke, utan nokon gong å få steinen heilt opp til toppen. Nesten oppe rulla steinen ned bakken att, og Sisifos laut ta til att frå botnen, om og om att Dette er opphavet til uttrykket sisyfosarbeid.

Det å fjerne eller flytte grensemerker var sett på som eit stort brotsverk, og skulle føre til streng straff etter døden, om ikkje før. Ofte var det øvrigheitspersonar som lensmenn og dommarar som blei tekne i denne typen lovbrott. Sia det var vanskeleg å få dømt slike personar, kom straffa etter døden, trudde folk gjerne. Då laut desse falne slave med å flytte tilbake grensesteinane til rett plass, utan å klare det, og lide med skrik og stynjing. Men om eit levande menneske flyttar merkesteinen tilbake på plass, kunne deildegasten få fred og spøkeriet ta slutt, heitte det også.

Deildegastane i norsk folketru er altså attergongarar eller gjenferd (spøkjelser) etter person som i levande live flytta grensemerke (deilder) mellom gardar for å gjere eigen eigedom eller slektseigendom større. Ei eigedomsgrense kunne bestå av fleire slike merkesteinar som til saman utgjorde ei lengre grenselinje.

Minne om deildegasten stå mellom anna i middelalderballaden Draumkvedet, vers 40.

Sjøormen

Sjøorm eller sjøslange er eit fabeldyr som har form som ein kjempeslange som lever i innsjøar eller i havet. Sjøormen i Loch Ness og Seljordsormen er sjøormar. Det er mange soger om møter med sjøormen:

Ein sjøorm sperret innseglinga til Hjørungavågen. Den hadde tolv buktningar. Biskop Gudmund Arason (1161-1237) skal ha mana vekk sjøormen med bøner og vievatn. Dette er sameleis som den keltiske munken Columba (521-97) skal ha gjort i 565 då han mana vekk eit uhyre i elva som renn ut av Loch Ness.

Den 2. juni 1999 gjekk Arnt Helge Molvær fra Sula ved Ålesund tur langs fjorden. Då såg han eit ukjent dyr som sumde to hundre meter frå land. Dyret var 25 - 30 meter langt og 1,5 meter tjukt og var smalare i begge endar.

Erkebiskop Erik Walkendorf (1465 - 1522) i Trondheim skreiv eit brev til pave Leo 10 i 1520, og fortel om sjøorm slik: "Den minste av dei er 30 alen lange og 5 alen tjukke. Det firkanta hovudet er lengre enn kroppen . . ."

Hans Egede var misjonær og prest på Grønland. Boka "Det gamle Groenlands nye Perlustration eller Natural Historie" blei gitt ut i 1746. Der skildrar han eit "forferdeleg stort havdyr . . . eit overmåte stort beist . . . Kroppen var like tjukk som skipet og var 3 - 4 gonger så lang [osv.]."

Erik Pontoppidan (1698-1764) var biskop i Bergen. Han skreiv tobindsverket "Det første Forsøg til Norges naturlege Historie" (1752 - 54). Pontoppidan bygde på vitnefråsegner, også vitner med eidsvorne fråsegner. Han skriv mellom anna: "Blandt vårt lands dyktigste sjømenn og fiskere finnes mange hundre som selv har vært øyenvitne til sjøormen . . . deres beskrivelser av dyret stemmer overens . . ."

Ein prest på Sunnmøre. Hans Straum (1726 - 1797), sende teikningar som Pontoppidan brukte som grunnlag for illustrasjonane i boka si.

[MEIR] [MEIR] [MEIR]

Nissen

Ein nisse er eit mytologisk vesen. Det er mange slags nissar i folketrua. Nokre slags nissar vernar gardar og heimar i bytte mot at bøndene setter ut mat til dei. Og i moderne populærkultur blir nissen knytt til "tradisjonell" julefeiring i Skandinavia.

Den gamle norske gardsnissen kan bli blanda saman med julenissen. Gardsnissen skil seg elles frå fjøsnissen ved å bu i alle bygningane på garden, og ikkje berre i fjøset. I folketrua held han særleg til i uthusa på bondegarden, og hadde erstatta den norrøne gardvorden, et vette som passa på garden. Gardsnissen kunne vere lunefull og uberekneleg og bli rasande harm der han ikkje blei behandle bra. Det var dermed skikken fleire stader å setje ut graut til nissen julenatta.

Gardsnissen blei rekna som viktig i drifta av garden. Han kunne roe dyra, passe på så det ikkje blei brann, og så bortetter. Denne nissen skulle ha langt skjegg og grå klede, gjerne nikkers, og med raud nissehue, slik bønder flest gjekk kledde i gammal tid. Hua var grå innvendig. I fall han vrengde hua så det grå kom ut, blei han usynleg.

'Gardsnisse' og 'fjøsnisse' blei jamt brukt om kvarandre. I tillegg til "fjøsnissen" fanst "skipsnissen", "kyrkjenissen" og meir til.

Trollet

Troll er i regelen stygge, farlege og dumme vesen som i nordisk folkedikting liknar menneske. Troll kan vere store eller små eller noko imellom.

Opphavet til ordet troll (på dialekt også trull og trøll) er uvisst. Trolla har mykje til felles med jotnane i norrøn mytologi, og eit digert troll kallast jætte eller jätte på dansk og svensk - det er avleidd frå jotun.

Historiene om troll er mange. Alt i Edda frå rundt 1220 står det om troll med mange hovud. Det er trekt linjer frå troll tilbake til einøygde, svære kyklopar i greske segner. Kyklopar kasta store steinar etter Odyssevs og mannskapet hans, og i svensk og norsk folklore hender det ofte at troll kastar digre steinar etter kyrkjer for å gjere ende på den irriterande klokkekiminga, og av andre grunner i tillegg.

Mindre troll og dvergane i norrøn mytologi har også somt til felles. I gammal tid trudde mange også at troll blei til stein om sola skin på dei.

Litteratur  

Fa: Fadiman, Clifton, ed. The Faber Book of Anecdotes. London: Faber and Faber, 1985.

Nft: Hodne, Ørnulf. Norsk folketro. Oslo: Cappelen, 1999.



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2008–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]