Tyske eventyr og segner

• Dei mørke munkane
• Dei tre nymfene

Dei mørke munkane

I Andernach var det eit blomstrande nonnekloster på den eine sida av Rhinen, og på den andre sida ein ruin som blei kalla Hinmannhuset. Seint ein haustdag kom ein fremmendkar bort til ferjemannen som budde ved elvebreidda på Andernach-sida. Det var nett mens ferjemannen var i ferd med å dra opp båten sin for dagen. Den fremmende som ville setjast over, lét til å vere munk, for han hadde hette over hovudet, og den lange, mørke kappa hans gjekk frå topp til tå.

"Hallo! Ferje," ropte han høgt då han nærma seg elvebreidda, "Hallo!"

"Her, ohoy! Her, far!" svara dei fattige ferjemannen. "Kva vil De meg?"

"Eg vil ferjast over Rhinen til den andre sida, for eg har ei vektig oppgåve," svara mannen. "Gode venn, kan du ro meg over?"

"Gjerne," sa ferjemannen. "Svært gjerne. Stig om bord, så skal eg setje deg over på ein blunk."

Den mørke munken gjekk om bord, og ferjemannen dytta båten frå breidda. Snart var dei ved den andre breidda. Men ferjemannen fekk knapt nok sagt "god kveld" til mannen, før han forsvann i retning av Hinmannhuset.

Ferjekaren rodde sakte tilbake over elva, og kjende seg noko snytt. "Den mørke munken kunne godt ha betalt for seg, eller i det minste teke farvel før han forsvann så brått," tenkte han.

"Hallo! Ferje," kom det frå elvebreidda då han kom attende til plassen sin, "Hallo!"

"Her, ohoy!" svara ferjemannen, men kjente redsle sige over seg. "Kva vil du?"

Han rodde mot land, men såg ingen, for det var mørkt no. Men då han nærma seg landingsplassen, blei han var to munkar som stod der i skuggen av nokre ruinar. Dei var kledde heilt som den førre passasjeren hans.

"Her, her!" ropte dei. "Ver gild og ferj oss over til den andre sida," sa den eine. "Vi er i vektig ærend, og vi må vidare i kveld. Så ver raks, og frakt oss over fort."

Stig om bord, då," sa ferjemannen. Han var ikkje veldig høfleg no, for pusset som dan første munken hadde spela han, var ferskt i minnet.

Dei gjekk om bord, og ferjemannen støytte frå land. Nett som baugen nådde elvebreidda på hi sida, sprang begge munkane i land og forsvann, slik som han hadde blitt frakta før dei.

"Å no," sa ferjemannen, "Kallar de dette å gjere godt eller te seg ærleg? Å lure ein stakkar for lønn, ein som lyt arbeide hardt for føda? Eg veit ikkje kva dårleg kan vere, eller korleis ein kjeltring er, om det skal vere slik som dette."

Han venta ei lita stund for å sjå om dei kom tilbake for å betale han noko, men det gjorde dei ikkje. Til slutt rodde han heimetter over elva mot Andernach. "Hallo, ferje!" kom det frå land igjen, "Hallo!"

Ferjemannen svara ikkje, men skauv båten sin vekk frå landingsplassen, for no var han bestemt på å ikkje ha noko meir å gjere med fleire slike menneske den kvelden.

"Hallo, ferje!" sa det igjen, og mykje strengare. "Er du død eller søv du?"

"Her. Ohoy!" ropte ferjemannen til sist. "Kva vil de?" Han funderte samtidig på om han skulle la båten drive nedover mot andre kanten av byen, og fortøye båten sin der, for å sleppe meir gratisferjing for munkar på denne tida av døgnet. Men han blei for sein, for no stod tre mørke munkar i side klede ved breidda og vinka han til seg. Og den runde månen braut fram frå den tjukke skyene og lyste opp scena i tillegg. Dei tre munkane fortalde det same som dei andre tre munkane, og ferjemannen skjøna at han ikkje kunne sleppe frå fraktinga, og sa bøst: "Kom om bord, herrar. Kom om bord."

Dei gjekk i båten, og igjen skudde ferjekaren frå land. Dei hadde komme midtveges i elva då han kom til å tenkje at no var tida god for å avtala kva løn han skulle ha for bryet.

"Kva har de tenkt å gi meg for strevet?" spurde han. "Ingenting for ingenting, veit de."

"Vi skal gi deg alt vi har å gi,» svara ein av munkane. "Er ikkje det nok?"

"Kva er det?" spurde ferjemannen.

"Ikkje noko," sa munken som hadde svara han først.

"- anna enn velsigninga vår," la den andre munken til.

"Velsigning? Pøh. Det strekk ikkje til. Eg kan ikkje ete velsigningar," brumma ferjemannen.

"Himmelen vil betale deg," sa den tredje munken.

«Det er heller ikkje godt nok," svara ferjemannen rasande. "No snur eg og ror til Andernach att!"

"Det kan så vere," sa munkane.

Ferjekaren tok no til å ro heimover mot Andernach, men han hadde knept nok teke tre åretak før det kom ei vindkule som fekk bølgjer til skumme og gå høgt. Uvêret blei så fælt at han aldri hadde opplevd maken på elva gjennom førti år. Han såg at alt håp om berging var ute og kasta seg på kne i båten, og bad Gud om nåde.

I det same greip to av munkane årene som han hadde kasta frå seg i båten, mens den tredje laus reiv ei av toftene der han sat midt i båten. Alle tre gav seg til å slå ferjemannen av all makt. Til sist låg han fortumla og ør og utan å røre seg i botnen av båten. Båten blei snudd, og snart bar det mot stranda under Hinmannhuset, dit dei hadde villa at han skulle ro.

Det einaste som blei sagt var eit rop frå ein av munkane som hadde slege han. "Styr rett, venn," ropte han, "dersom du setter pris på livet, og prat mindre."

Då den fattige ferjemannen kom heilt til sans og samling att, hadde dagen grydd, og han låg aleine i botnen av båten. Han fann ut at han hadde drive nesten ei mil nedover elva, og såg ingen spor av munkane. Med store problem rodde han opp elva, og nådde landingsplassen sin.

Han fekk vite av ein nabo som hadde vore ute seint same natta som munkane blei rodde, at dei dukka opp frå Hinmannhuset i ei stor svart vogn med tre svære hjul. Den blei trekt av fire hovudlause hestar. I vogna sat seks munkar ansikt til ansikt, og det såg ut til at dei naut morgonturen. Kusken såg underleg ut, med uvanleg lang nase. Kusken køyrde langs elvebreidda i ofseleg fart, sa naboen, men så gjorde vogna ein skarp sving, og deretter såg han dei ikkje meir.

❖ Skal eitkvart gjerast for ingenting, så gjer det for deg sjølv (Amerikansk).

❖ Gode gjerningar ber vonleg velsigna frukter.

Dei tre nymfene

Dei vide slettene nord for Harzfjella [1] har ikkje alltid vore den smilande, fruktbare trakta ein ser i dag. Ein stor innsjø dekte ein stor del av terrenget, og områda rundt innsjøen var myrlendte og ufruktbare, og tette skogar stengde for sollyset.

Men det var likevel nokon som budde i dei djupe skuggane i skoglandskapet der menneske sjeldan ferdast, denne heilage stilla som aldri blei forstyrra av støy og mas frå menneske. Delikat forma og uvanleg vakre skapningar, ikkje heilt som luft og ikkje så grove som menneske, dansa så lett gjennom skogane sine som om dei blei borne av brisen. Feene var nært samanvovne med skogane, for dei voks saman med trea dei budde i, og visna og døydde med dei.

Når månen stod opp på den blå nattehimmelen og såg med sølvfarga blikk over tagale og noble skogar, var det som om skjelvande lys fall over trea, som om dei blei levande og forma seg til alvejenter som hoppa omkring i på fjella et bleike lyset, eller tok seg ned til sjøen eller elva Bode for å vitje havfruenaboane sine. Dei var stille og uskuldige som dei sjølve der dei sumde i det strålande, smilande måneskinet.

Men som tida gjekk blei desse hyggelege samkoma avbrotne av menneskerasa som trong skogane, kutta nådelaust ned alt som stod i vegen for dei sjølviske måla sine, og gjorde om desse fredelege områda dei stirde på, så dei passa til dei forfengelege ambisjonane sine. Lite kunne dei fatte at for kvart tre som blei hogd ned, blei eit reinare og vakrare liv enn deira eige øydelagt.

Snart blei gleda ved desse nattlege samkoma til sorg, og når måneskinet kalla alveformene til trenymfer og havfruer til live, gret dei saman over systrer og venner som var borte, og ikkje éin var viss på at dei sjølve fekk overleve morgondagen.

Ein mektig keisar var komen inn i distriktet med stort følgje og ein hær. Han hadde bygt seg eit slott ved Bode-breidda og gav land på tilhengarane sine. Dei skulle hogge tre, tørrleggje myrar, og gjere villniset til ei fruktbar slette.

Skogane laut raskt vike for ei berr trakt, og krinsen av jomfruer blei stadig mindre. Der, på fjellet vest for Thale, der digre dyreskjelett frå før Syndfloda var funne i bakken, hadde ein gammal krigar fått løyve frå keisaren til å rydde land. Han sleit utan å bli lei,, grov jord, felte tre, det eine etter det andre, til det var att berre tre tre av den heilage lunden der på fjellet.

"No er det berre tre av desse trea igjen," tenkte han med seg sjølv, strekte seg trøytt i graset for å kvile eit minutt og styrke seg sjølv til dei siste trea, men trøyttleiken seg over han slik at han fall i djup søvn og først vakna då månen og stjernene skein på himmelen.

Då såg han tre jenter sitje under det grøne taket av eit lønnetre, stille og sørgmodige. Auga deira blei våte som om doggdropar hang i augevippene. Dei klaga så mjukt som raslinga av lauvet i nattevinden.

"La oss ta far vel med kvarandre," kviskra ei av dei sakte. Vår tid er komen. Når den rosaraude morgonen vaknar, kjem han som hogg ned systrene våre. Slik som dei har falle, lyt vi også. Staden der vi så ofte kom saman i glede, kjem til å bli aude, og måneskinet som skein over dansen vår, vil ikkje finne oss her meir. Nymfene i innsjøane og elvane vil leite etter oss og lengte etter at vi kjem, og spørje, "Kor er våre venner frå fjellet? Korfor kjem dei ikkje ned til oss når himmeldronninga [månen] lyser opp slottet vårt? Glade systrer, de er førebels trygge for same sørgjelege lagnad som oss, for de er trygt langt vekke frå dei barbariske! "

"Gråt ikkje, syster!" sa ei anna alvejente med eit lett stønn, "gråt ikkje over lagnaden som ikkje er til å unngå. Å sjå at vi lyt døy gir meg ikkje sorg, for alle vi har kjær er farne før oss. Men å vite at vi er dei siste av vår rase og at slekta vår blir utsletta med oss, det fyller hjertet med smerte.

"For at rasen vår skulle halde fram ville eg levd vidare, og dersom eg kunne syne meg for den som kjem i morgon med øksa for å drepe oss, ville eg trygle han om å la oss leve det velsigna livet vårt, og han ville ikkje seie nei til bøna, han som kjem med øks i morgon for å gjere ende på oss. Då ville eg trygle han om å få leve, og han ville ikkje seie nei til bønna mi.

"Men det er berre natta som gjer oss forståelege for menneske; dagen avgrensar oss så vi lyt vere stive og stille og utan eiga form i dei tronge husa våre [trea]."

"Ja, om vi berre kunne syne oss for han!" la den tredje til. "Om vi berre kunne syne oss og be for livet, då skulle vi ikkje be til inga nytta. For eg har sett han sørgje, han også, har høyrt han klage over den vakre skogen.

"Og kva nytte vil han ha av å øydeleggje oss også? Kva nytte har han hatt av å øydeleggje systrene våre? Vil mat og andre produkt frå denne jorda vere verdt alt arbeidet med å pløye og dyrke den? Men vi ville gjerne hjelpe han usynleg med dyrke jorda i løpet av dei timane vi har form dersom han ville få medynk og spare dei siste av ein stor rase. "

Den gamle soldaten hadde lytta undrande til denne spesielle samtalen. No kunne han ikkje styre seg lenger. "Ved keisarsverdet!" ropte han og sprang på beina. "Forbanna vere den handa som skadar dykk. De uskyldige vesen, eg vil ikkje øydeleggje dykk, men verne og forsvare dykk med det eg eig, med blod og liv.

"Men kven er de? Ein drøm som fortrylla sansane mine?"

Livredde hadde alvejentene forsvunne straks han sa noko. No kom røystene deira frå trea mens dei svara på spørsmålet hans.

"Ingen drøm har narra deg. Du har sett dei siste trenymfene som pryder dette fjellet. Dersom du ønskjer å verje oss, så spar dei trea som enno er att av skogen. Det vil dei takke deg for."

Daggry braut over fjellet, stemmene blei stille, dei sukka i morgonvinden, men soldaten kunne ikkje skjøne tonane. Først var han tilbøyeleg til å tru at alt hadde vore ein drøm, men det han hadde høyrt, stod så klart for han at han til sist ikkje tvilte lenger, og ivrig forsvara dei tre trea.

Då han låg på sitt siste, overl&eeacute;t han trea til sønene sine og kravde av dei at dei aldri skulle selje jorda.

I lang tid trivest markene ved trea framfor alle andre, og om nettene kunne ein sjå dei tre jomfruene bak plogen i måneskinet.

Men dessverre! Trea og jorda kom i hendene på ein eigar som rekna soga om skogalvane som eventyr, og han hogg ned trea.

Sia har fjellet vore goldt og ufruktbart, og ingen har sett dei tre systrene med plogen lenger.

Note

1. Harz er et fjellområde i Tyskland, 180 km langt og 30 km vidt. Den høgaste toppen, Brocken (1141 m.o.h.), av granitt, er det høgaste fjellet i Nord-Tyskland. Harz kjem frå harth, eit gammalt ord for skog. Mellom anna Hordaland er oppkalla etter stammar som drog nordetter herifrå.

Harz nasjonalpark er eit naturreservat i Niedersachsen og Sachsen-Anhalt. Det dekkjer store deler av den vestlige Harz-fjellkjeda frå Herzberg og Bad Lauterberg heilt sør til Bad Harzburg og Ilsenburg på nordsida. 95 % av arealet er dekt med skog, mest gran- og bøkeskogar, og det finst fleire myrer, granittsteinar og bekker. Parken er del av Natura 2000-nettverket i EU.

Blant sjeldne dyr i Harz nasjonalpark finn vi mellom anna vandrefalk, europeisk villkatt og den eurasiske gaupa.

Litteratur  

Trautmann, Franz. Legends and Tales of Old Munich. München: Lentner, 1912.



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2009, Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]