Ein vestlandsk skogdal

Landet mellom Boknafjorden og Hardangerfjorden dannar ei stor halvøy. Den er full av fjordar, fjordarmar, innskjeringar, dalstrok og fjell. Over den indre delen kvelver Folgefonna eit fast dekke av brear og jøklar.

Når ein kjem nokre mil inn frå havet og den ytste øygarden, er det enno att nokre skogar og skogdalar på denne halvøya. Somme viser seg i fjelliene nedfrå sjøen av, men fleire, til dels dei beste og rikaste, ligg avsides oppe i dalar og søkk i terrenget, løynde mellom berg og fjell som verjar dei mot havstormen. Nede ved vatnet veks tre så rikt og yppig på sine stader at ein jamvel finn eiketre som truleg er nokre av dei største i Noreg.

Ein sommardag for ikkje lenge sia var eg saman med eigaren og ein av husmennene hans på vandring i ein av desse skogdalane som gjekk djupt innetter. Ein har neppe aning om at dei er til og kor store dei er, før ein er midt inne i dei. Etter ei bra oppstigning gjekk vi ei tid gjennom bråtar og lysningar, uthogde strok med mektige stubbar og kua rester av eldre skogvekst. Overalt sprang ungskog og småfurer fram; der borte var der eit og anna holt med smått hustømmer; her stridde furebuskene enno for livet. Lenger opp, der jordbotnen var skrinnare, hadde eineren breidd seg i tette klynger. Her stod vekstskogen som ei børste, for det væpna, verjande einerkrattet hadde freda den mot fetann og nepe.

Men etter som vi kom fram, endra skogen og scenene seg. Der dalen snart vida seg ut, snart blei pressa saman, stod furene høgvaksne i jamnare, tettare samstand. Ranke, glatte stammar skaut høgt opp i vêret med ein liten bardusk i toppen. Slik såg det i det minste ut nedafrå. Her var dugelege spirer og emne til mastetre om dei fekk tid og fred til å vekse vidare saman med frendane sine.

Kvervlande hammarslag frå jektebyggarane og skurdlarmen frå saga på odden nede ved fjorden lydde for litt sia i øyra våre. No høyrde vi den ikkje lenger. I skogen rådde ro og stille. Det lette vindsuset i tretoppane og elvebruset i dalen gjorde det berre enno tydelegare; det dempa lyset mellom dei tette, raudlege furestammane gav det heile eit eige høgtidspreg.

Endeleg lysna det mellom stammane og dalen låg open framfor oss. Den gjekk i sørlig retning med ein bøygning mot aust. I det klare solskinet låg myrstrekningar med store tuer og småfurer som vantrivest, avbrote ved lysningar på fastare jordbotn og enkelte grupper av tre som raka høgt opp. Her var skoglufta frisk og søt å puste, metta med krydra lukt. Mot vest og sør oppover den nedste lågare skråninga av lia fortetta høgskogen seg. Den er vel av yngre alder enn den vi nyss forlèt, men den er så regelmessig og alderslik. Det skriv seg frå at jordbotnen tilfeldigvis blei førebudd til å ta imot eit rikt frøfall ved ein skogbrann for mange år sia. På austsida er det brattare; steile lier og høge veggar skuggar for sola og kastar inn imellom mektige slagskuggar utover dalen. Men opp over desse bratte skråningane klatrar fure og bjørk, rogn, hegg og andre lauvvekstar overalt dei finn rotfeste, til dei ikkje lenger klarer å stå imot vêrlaget i høgda.

Men oppe i høgdene både her og i dei andre stroka, der jordbotnen var knappare og kampen mot stormane tok ein større del av kreftene til vekstane, arta trea seg også på ulike måtar: Snart tok dei plass på hyller og framspring, klyngja seg inn til veggen og stod der med greinene på vindsida som kjemper ingen våga å nærme seg. Snart stod dei fritt på knausar eller oppi det opnare skogbrynet med korte, undersetsige stammar og breidde ut dei knudrete, vinkla greinene sine til alle kantar mens dei med mektige, trugande armar trassa vêr og vind til like mykje glede for dei som elska måleriske treformer som til næring for jektebyggarens praktiske sans. For her er like god utsikt til studiar og skisser for målaren som til emne for skipskne og krumholt, spant og kjøltre.

Vi vandra gjennom desse vestlege og sørlege skogliene og følgde dalbotnen attende.

Slik som skogen under vandringa vår veksla mellom trongskog og lysningar med ulike alders- og vekstforhold, såleis skifta også det dempa lyset inne i dei tette samstandane med solskinet på dei friske, opne grasflekkane, den klare dagen oppi liene med slagskuggane i dalen, dei grøne lauvteppa utover brattene med dei svarte, drypande bergveggane og dei grå fjelltoppane i høgda.

Ei tid høyrde vi berre sus og brus frå elva; sia følgde den oss lett og brunleg klar, snart strauk den forbi i hopp og dans, snart underheldt den med eit regnbogeskimt der den sette ut over stupet i ein foss, og endeleg ilte den av stad gjennom lundar av bjørk og or, mellom grasvollar og fuktige moseflater som danna rammer om steinar og klipper på spreidde stader.

Fjellbekken oppe i høgda ser ikkje så liten ut; den vil også vere lystig og gjere det betre enn elva, derfor setter den dristig av stad utover tett ved den høgaste fjellkammen, men den blir borte på vegen, oppløyst til skodde drys den forfriskande ut over skogen som det finaste støvregn.

Som motsetning til denne opplivande skognaturen stod heile tida bileta frå den nakne, ville øygarden, frå dei lyngdekte jordflekkane mellom klippane som havet bruste rundt, frå dei vêrslitte, skogberre kyststroka, der eg for kort sida ferdast med alle dei sakn som manglande skog og tre førte med seg for åkerbruk, fedrift, og dei fleste praktiske gjeremåla for menneske. Eg vil ikkje at eg heilt mangla sansen for den utjamnande innverknaden til havet, for krafta det har til å opplive og stålsetje folk. Men det syntest som eg aldri hadde kjent kva skogen er for mennesket som her, ikkje berre for utvendig, fysisk velvære, men for heile det indre livet. Den oppkvikkinga som skognaturen gir, er som ein opplivande vin, og den kan vel trengast. Treng ein ikkje lenger til det tørre treet så trengst det så mykje meir til det grøne, som det står der i saft og kraft, til å varme det innvendige ved. Eit folk utan skogland er nesten likså ille stelt som ein nasjon utan kyst; dei store skogviddene er ikkje aleine ei fornyingskjelde for jordbotnen, men også for folkeånda og openberringane til den.

Skogen bør såleis haldast i akt og ære ikkje berre for kakkelomnsvarmens skuld, eller for åkerbrukets og fedriftas, eller for handelens og sjøfartens skuld. Kort sagt, ikkje berre for folket sitt kroppslege velvære, men også for den åndelege velgangens skuld, for at pulsen til folkelivet kan banke med fulle og friske slag.

Alt ved fleire høve hadde eg merka at folket her i trakta ikkje hadde blitt urørte av skog- og fjellnaturen, men til no hadde skogen sjølv, tilstanden og vekstforholda til den, med tømmer og tømmerslag, frakting og avsetnad oppteke tankane og talen vår.

Utpå ettermiddagen kom vi fram til ein fjellvegg og sette oss for å kvile under veggen i skuggen av den tette, høgstamma skogen som støytte like opptil ura. Nett no skal eg ikkje kunne seie for visst om vandringsfellene mine naut kvilen som eg og let fantasien fare fritt, eller om ikkje skogeigaren kvikka seg opp med ei snadde etter skikk og bruk, og husmannen gjorde det ved på ny å oppføre eit etterspel på den spekebogfela som vi tidlegare hadde skore på til klunk av lommeflaska.

Sikkert er det at fjellveggen fengsla meg heilt og fullt. Det skulle ikkje mykje til å finne eit viss likskap med eit stort gotisk bygningsverk i rissa og kløftene, framspringa og fordjupingane. Spissbogar, portalar, uthoggingar og allslags fantastiske prydingar som gjekk inn i stilen, var det nok av, og den næraste førestellinga var at fjellveggen var utsida av ei borg eller eit slott for troll og underjordiske.

Oppliva av dette sa eg til skogeigaren, den rolege, sindige vennen min som truleg tenkte på alt anna enn trollskap: "Sei meg, dette er vel Trollåsen, kan eg tenkje? Eg har så ofte høyrt den nemnt, men aldri fått vite noko nærare om den, og noko må det vel vere."

"Ja visst er det så," svara skogeigaren og kasta blikket opp over veggen. "Eg høyrde sant nok både mangt og mykje i gamle dagar; men eg har ikkje godt minne for slike ting. John, tenkjer eg, hugsar det betre, og derfor meiner eg nok at du fortel kva du veit om Trollåsen og "hinfolket", som dei seier budde her ein gong i gamle dagar," sa han oppfordrande til husmannen.

"Ja, det var så det," sa John som var ein aldrande mann. Auga hans låg djupt og fjeset var mørkt. "Eg kjem ikkje i hug anna enn det eg har høyrt frå før meg i gammal tid. Og eg ville tykkje det var ille om husbond hadde gløymt det, for hugsar eg ikkje feil, så har eg høyrt det slik at det alltid har vore det same folkeslaget som har budd her på garden."

"Ja, det var så det," sa han att, tok imot den skjenken som blei bydd han med "velkommen til." Då han etter fornya nødinger hadde late den smake seg til siste drope, gav han tomlingen frå seg med: "takk for skjenken; det var overlag god vin."

Drengen gjekk inn gjennom bergveggen

"Det var i svært gamle tider, garden var mykje mindre inngjerda enn no; det var ikkje meir dyrkingsjord der enn mellom begge elvene, og husa stod på midtbøen straks nedafor vegen. Det var berre éin mann som åtte heile garden den tida, og det var ingen husmann under den. Han var lauskar og heldt berre tenestedreng og tenestejente. Sjølv stod han på saga når det var tømmer å skjere, men det gjekk nok ikkje så ofte på i dei tidene, for det var ikkje så lett å føre tømmeret fram den gongen som no; saga stod i den nordre elva; den søre var ikkje større enn ein bekk, for det var enno ikkje demma opp for vatna i Valefjella.

Ein ting hadde tenarane lagt merke til, og det var at mannen gjekk vekk nesten kvar laurdagskveld og kom først att ved middagstid om søndagen, og iblant ikkje før måndagen. Dei undrast på kva dette kunne vere og var nysgjerrige etter å vite kor han var. Men ikkje torde dei spørje, og enda mindre torde dei gå etter og lure, for han var ein barsk og kvass mann. Ein laurdag treffte det seg slik at han tog drengen med på saga, for han ville gjerne bli tidleg ferdig med skurden. Drengen skjøna vel at husbonden var i godlunet, og så var han så forviten at han våga seg til å spørje: "Kor går husbond kvar laurdagskveld; skal tru om han går på frieri ein stad?"

"Nei," sa husbonden, "det gjer eg ikkje, men har du lyst til å vere med meg i kveld, så skal du få sjå der eg ferdast og kva folk eg er i lag med."

Dei dreiv på alt dei orka, og då det lei utpå ettermiddagen, var dei ferdige med tømmerskurden. Så gjekk dei heim, vaska seg og tog helgekleda på, og då dei hadde ete, gjekk dei austover den søre elva og over brattestølen og tømmerflata - den same vegen vi skal gå ned no - og like hit til åsen. Her stogga dei.

"No er vi framme," sa husbonden; "når dei lét opp døra, må du gå inn like etter meg."

Drengen blei reint fælen då han høyrde han skulle inn her, for han såg ikkje noko hus. Men mannen banka på, og opp gjekk døra med eitt som ein stor port i bergveggen, så dei kom like inn i storstua. Der var det ikkje så folketomt som på garden, der var nok av "hine". Dei sat om langbordet, og det var tillaga som til gjestebod. Husbonden gjekk omkring og helste på dei som på anna kjentfolk og bad dei ikkje måtte vere arge fordi han hadde teke drengen sin med denne gongen. Så steig han over bordet, som skikken er til bryllaups og gjestebods, og sette seg i høgsetet på sida av gamlekallen og nokre andre underjordiske. Drengen sette seg på framsida framfor bordet.

Ingen skulle svelte på grunn av maten, for der var nok av alle slag, og store ølbollar gjekk rundt både tidt og jamt, og husbonden åt godt og drakk enda betre; han treivst vel i laget. Men drengen syntest alt dette var så underleg at han ikkje torde røre det minste av alle dei gilda rettane som stod på bordet. Ikkje torde han tale til nokon heller, og han ønskte berre han var vel derfrå. Då husbonden skjøna korleis det var med han, sa han at han skulle følgje han på heimvegen om han ikkje hadde hug til å vere der. Ja, det ville drengen meir enn gjerne. Så godsnakka husbonden litt med gamlingen og følgde drengen ned på tømmerflata der han kunne sjå heim til husa på garden.

Kniven

Så lenge den mannen levde, hadde han samlag med dei underjordiske i Trollåsen; men den som kom etter han, heldt ikkje noko vennskap og kjennskap med dei, enda han ferdast i marka både seint og tidleg, for den tida var det ikkje så knapt med vilt og dyr. Han la seg også på jakt og var ein dugeleg skyttar. Ein gong gjekk han lenge etter ein stor hjort. Til sist kom han inn på den og fanga den så den fall her under Trollåsen. Men det var ikkje noko dødsskott. Derfor stakk han tollekniven i nakken på den og gav seg til å flå. Mens han heldt på med det, sette han kniven frå seg i ei fure som stod ved sia av, men då han ville ta den att, var den vekk. Alt han leitte, fann han den ikkje. Då han kom heim, sende han drengen etter hjorten. Dei leita også etter kniven, men borte var den og borte blei den.

Om hausten reiste mannen inn til Bergen; han skulle hente korn for skinn og feitevarer, og til helga blei han bedt til kjøpmannen for å ete, så som skikken er. Der kom han til å sitje til bords ved sida av ein mann som han ikkje kjende. Den tida låg det ikkje kniv og gaffel på bordet som no, men kvar mann skar av steika med tollekniven sin. Det gjorde også den fremmende mannen som sat ved sida av skyttaren, og då han la den frå seg på bordet, så var det den same kniven han hadde sett frå seg i fura. Den var ikkje vanskeleg å kjenne, for den var sølvholka og namnet hans stod også på.

Då dei hadde ete, var han ute ei stund, denne fremmende, og så spurde skyttaren kva det var for ein mann. Kjøpmannen undrast på dette og sa: "Kjenner du ikkje han? Han er jo næraste naboen din; han kallar seg Børge Børgesen, og den mannen kjem ikkje til byen med skinn i dusinvis eller båtlastar: Eg trur ikkje eg lyg om eg seier han har halve jekta full."

Då den andre kom inn att, spurde mannen frå Valen kor han hadde den kniven frå, for den var hans, sa han, og namnet hans stod på den.

"Nei, den er min," sa mannen, "den blei min då du sette den i husveggen min, den gongen du karva livet av storoksen. Den hadde du aldri fått om eg ikkje hadde unnt deg den. Men det kan no vere for det det er. Kniven skal no vere din og ein fagna mann skal du vere om du kjem til gjestebods til meg og smaker på ølet mitt den første søndagen du er heime."

"Du får seie meg kor du bur då," sa mannen frå Valen.

"I Trollåsen," sa den andre.

Då var det ikkje vanskeleg å vite kva han var, han var husbond for "hinfolket".

Sia kom det igjen ein mann på garden; men hinfolket likte ikkje grannelaget med han, for folket levde altfor vel saman og trudde ikkje på dei underjordiske meir.

Ein dag som ein av Opsangermennene låg og kvilte middag borti marka si, kom det ein til han og sa: "No er det så gale med det Valefolket; du må la oss få lov til å flytte frå Trollåsen og slå oss til i Vigefjellet i marka di."

Mannen var tung og ør av søvnen og sansa ikkje heilt, så han sa: "Ja, du får det."

Sia var det ikkje sjeldan å sjå dei i marka der. No seier folk dei har flytta derfrå også, men det er ikkje nokon som kan seie kor dei har flytta hen."

Vi gjekk nedover langs elva, og då vi kom ut på tømmerflata, låg fjorden vid og blank framfor oss. Den gjenspegla glansen frå kveldshimmelen, og bileta av elvar og åsar, fjell og jekter vogga seg i dei lange dønningane eit dampskip hadde etterlete. Under oss låg åkrane, lundane og skogen med bjørk og lønn og gamle eiketre. Der låg dei kvite og nette gardshusa; over det næraste teglstein-taket raga kjempe-eika høgt opp i lufta. Den mektige trekrona hadde kanskje gitt menneska le og skugge i meir enn ei halvt tusen år. Ved det skogkrona neset der ute stod saga, og lenger utafor den, tett ved den ytste flate stranda, kunne vi sjå jekteskroget på stabelen mot den blanke vassflata. Men hamrane kvilte og arbeidet og all larm med dei. Berre suset frå elva og sagrenna lydde gjennom kveldsstilla.