Verdien av dyreeventyr

Dette essayet handlar om pragmatisk eventyrforståing: Det skal trekkjast praktiske, enkle lærdommar frå oldtidsfablar og norske eventyr ved ein praktisk retta tilnærmingsmåte.

Mange folkeeventyr handlar om å komme seg fram i verda og vinne lykka. Eventyrets hovudtema er heltens veg til framgang, seier kulturpsykolog Kurt Ranke (Bø 1982, 59). Her skal vi ta for oss draumar om vennlege, tenande og hjelpande dyr i denne livskampen i vanskeleg og ugjestmild natur og overfor slemme.

Nød lærer naken kvinne å spinne. Slikt skjer ofte i figurativ meining. Nokre idear kan kallast innfall når ingenting kjem ut av dei, eller dei kan gli inn i folkloren som myte-element når dei høver i dette underhaldningstilbodet. Særs vanskelege ferdselforhold fekk vel fram ei førestelling om ein åttefota mirakelhest, Sleipne. Den kunne endatil fare gjennom lufta.

Draumar inneheld førestellingar. Draumar kan vere noko fabulerte og visjonære som utslag av den biletdannande evna langt inni oss. Nokre draumar verkar vakre, vedunderlege, gledelege; og handlar kanskje om noko vi ønskjer oss sterkt, kanskje eit mål og føremål, noko som stettar eit ønske, noko vi svært gjerne vil nå. [Frå Merriam-Webster's Dictionary, s.v. "dream"]

Somme av "draumane" kan bli nedfelt som deler av mytologi og folklore, mellom anna om huldrekrøtter og mangt anna. Dessutan kan somme av draumane som sviv, bli opphav til vitskapelege oppdagingar. Den overlag kjøtfulle, genetisk manipulerte blåoksen frå Belgia og klona krøtter blei vel først uttenkte (konsiperte).

Ein kan venteleg hauste inn nyttige, bra konkrete lærdommar av folkeeventyra, plent som frå fablane i oldtida. Vi har laga til framlegg om slike pragmatiske lærdommar. Det er fullt mogeleg å trekkje meir enn berre ein lærdom av dei fleirtydig forteljingane som eventyra i regelen er. Ein får også vurdere dei som ei av inspirasjonskjeldene til moderne husdyrhald med meir.

Utbyttingstragediar for mange tamdyr; utryddingstruga arter, osv. krev forståingar og narrasjonar for å komme under kontroll som det kan vere gagn i. Eventyr kan vere med og hjelpe fram slike handteringsgrep på livet, trur mange. Blant nøkkelord som vil kunne hjelpe slike grep, tek BBCs David Attenborough med habitat; overhausting; fragmentering; omsorgsmangel; forureining og tilsvining. Dei kan hjelpe oss å sjå kva for problem som kan vere i ferd med å vekse ein over hovudet. Andre kjente snakkar om biologisk mangfald, skadelege miljø, og framtida som "ikkje ser så veldig lys ut" når sant skal seiast.

Det finst enno mange ulike måtar å utfalde seg på utan å tyne andre. Slike normer kan kommande narrasjonar mynte ut med alternative eventyrmotiv, alternative oppgangsvegar or unge og komande gründerar. Og for at ikkje forholda skal bli for ille, får ein hugse å spørje kor vegen går, og kva vegar det er som lèt til å bere framover.

Det er behov for mange nye kjenneteikn på å gjere det godt, som normalt er målet med eventyr. Det finst truleg rom for mange nye og gamle oppgangsvegar i framtida. Mange av grunnane til at ein kan ha godt av tilvekst av eventyrmotiv, former for eventyrheltar og oppgangstypar, ligg i at hovudforholda har endra seg sia norske eventyr blei traderte, mangt er under endring, og for hard utbytting dominerer.

Tungt økonomisk utbytte er navlestrengen der husdyr og fjørfe blir redusert til "kjøtgrøde" til oss. Mange fell vel etter kvart ifrå miljøvernstrid om korleis ein bør te seg på jorda, for ein vinn ikkje ved å syte, og jussen er ikkje alltid på sida til dei få som vil ta omsyn til svake partar: buskap, villdyr, fugl og mange små, og så finst det så altfor få ressursar til striden.

Når ressursane - forhold, råvarer, idear og utstyr - ikkje blir spreidd mellom mange, kan få vinne veldige fordelar og gamle bli oppfiska underlagt kontrollrutinar og framgang som er til gagn for mange, få, og kanskje ingen. Såkalla berekraftig utvikling er underlagt eit slikt hovudrenn. Kanskje slike tankebaner skremmer ifrå moderne eventyroppgang.

"Av skade blir ein klok", viser at somme hovudlærdommar kjem i etterkant av opplevingar. Mykje lærdom spring mellom anna ut frå bommertar og feil som er gjort før, og som ein ser det er eit gode å unngå for nye generasjonar. Det er neppe slik at dess meir skader ein får, dess klokare blir ein. Men somtid kan folk dra lærdom av kvestingar og åtvare mot dei. Lang tids fæle hendingar kan såleis "krystallisere" seg i form av såkalla narrasjonar, både eventyr, ordtak og anna. Og for mange hundre år sia hadde folk mykje tid til å ruge over opplevingar og kva som kunne gjørast mot dei, og som eitt av resultata blei det nedfelt narrasjonar som kunne åtvare i framkant for unge og uprøvde. Ein finn mykje klokskap av dette slaget mellom fablane, og også mellom eventyra.

Framgang i verda

NO KAN den som vil, freiste å omforme og skape eventyr for å atterspegle og moderere nye tider og forhold til gagn for slektsledd, for bilete kan forme merksemda til unge. Heller det enn at media blir brukt feil så dei utbytter veike ved former for motegalskap og fordruknes nid.

Helten i undereventyr kan bli hjelpt av dyr til framgang eller velstand, kanskje begge deler. Han kan bli hjelpt på vegen opp og fram så han vinn over vanskar, problem og følgjer av misfaringar mot seg, mellom anna. Somtid blir han og ho hjelpt fordi han er nyfiken, ikkje altfor konform, er hjertegod, osv. Helten får eit dyr til å hjelpe seg på ferda, og kan dra nytte av sterke sider hos dyra. Takk vere hjelp frå snakkande og handlande dyr vinn han framgang og trivsel, symbolisert ved slott og kongsdotter. Helten får hjelp så eventyret endar med glede i rikdom.

I botnen av mange undereventyr ligg greie lærdommar i fleng, og fleire av dei er med mellom viktige eventyrtema å sjå inn i, blant anna:

• Skaff deg gard å leve av.
• Dyra hjelper sine fram på ulike måtar.
• Ein må no og då slåss, og då kan ein trenge hjelp. Slik hjelp kunne somme dyr gi før, og somme kan det enno, så som gamle Trufast, vakthunden.

No om dagen blir teneste frå dyr bytt ut med hjelp frå maskiner. I Chuang Tzu kjem andre sider ved maskinhjelp opp i dagen i ei eldgammal soge der ein gartnar nektar å ta i bruk eit nyttig vatningsanlegg fordi det vil forandre han som menneske på ein måte han ville skamme seg over. [Chuang-tzu, kapittel 12, seksjon 11, i Watson 1968:134-6. Også: Lenkje]

Det er ikkje alt som blir kalla framgang som er bra. Mykje som blei kalla godt for hundre år sia, blir kalla leitt i dag. Om slike omvendingar held fram, kan mykje som blir kalla godt i vår tid, bli kalla både moralsk og juridisk kriminelt i løpet av femti år, sia ressursgrunnlaget på kloden held på å endre seg.

Før i tida - som på 1700-1800-talet - galdt det mest av alt å overleve og livberge seg. Då fabulerte folk i fattigdom og stor nød om å få framgang ved hjelp av dyr på ulike måtar. Somme av eventyra handlar om dyr som sparer ein for å måtte gå til fots og dermed bruke lang tid på å komme fram, og så vidare.

Til sist blei god hjelp utvikla. No ser ein skuggesider komme fram så vidt: Livsstilsjukdommar aukar ganske dramatisk i velstandslivet som maskiner har hjelpt oss opp og fram til. No er det ikkje fattigdom og svolt som er dei mest utbreidde vonda, men livstilar, feiting, og tap av lov og orden, ser det ut som. Kanskje også forkrøplande utdanning kan førast opp; det er sånn utdanning som tek vekk smilet . . . og så kjempar studentane med nevrosane til sist.

Ein får jo, no som før, gå inn for å få det godt så ein kan ha heim og få fram barna sine. Det blir mykje for farleg for manneætta på planeten om ikkje. Når ein vil gjere framsteg og komme seg opp, får ein passe på som ein smed og ikkje "sage av greina ein sit på": berekraftige, fornybare grunnlag.

Dette er venteleg - grovt sagt - livseventyret for mange ein og mang ei som ein ikkje taler om.

Platon fortel ein fabel om korleis ånder frå den andre verda kom attende for å finne kroppar og stader å arbeide. Ein tok ein diktarkropp og gjorde diktararbeid. Til sist kom Odyssevs og sa, "Alle dei fine kroppane har blitt tekne, og alt det gilde arbeidet gjort. Det finst ikkje noko for meg."

"Jo," sa ein stemme, "det beste er att til deg - kroppen til ein vanleg mann som gjer vanleg arbeid for vanleg lønn." (Fuller 1970)

Om folkeeventyr og ulike typar eventyrforståing

FOLKEEVENTYR utgjør ei mangslungen gruppe forteljingar, ei heterogen gruppe forteljingar, som bl.a. Irene Engelstad syner (1976, 9-10). Dei er brei, forteljande dikting etter mange ukjente opphavsmenn, og har vanlegvis blitt overlevert (tradert) ei tid før nedteikningar. Det er godt mogeleg å ringe inn kva eventyr er ved å dele dei inn i grupper og undergrupper og seie kva som særmerker dei ulike gruppene. Det er vegen som er valt i den internasjonale eventyrkatalogen etter Antti Aarne og Stith Thompson, der "vanlege eventyr" utgjør rundt halve katalogen.

Dyr finn ein i både dyreeventyr, undereventyr, og skjemteeventyr.

I dyresoger hjelper dyr menneske som veks opp, ved å syne og undervise - til avskrekking eller som god vising av korleis ein kan vere dugande med meir.

Dei fleste av undereventyra handlar om å vinne lykka. På vegen får ein blant anna hjelp av mirakeldyr. Særs glupe dyr hjelper helten og heltinna så han eller ho vinn over hindringane og blir godt gift og glad attpåtil.

I dei andre eventyrgruppene finn ein overnaturlege element langt sjeldnare, mens ope og grov skjemt finn innpass i heller stor monn. Den tredje store eventyrgruppa, vitsar og anekdotar (typane 1200-1999), er forholdet til dyr meir overflatisk enn i undereventyra.

Eksistensielle fenomen: ulike forståingar

PÅ VEGEN til å hauste inn nyttige, bra konkrete lærdommar av undereventyr og andre stubbar, plent som frå fablane i oldtida, har vi laga til mange framlegg med pragmatiske lærdommar å hente ut frå mange eventyr. Men slike lærdommar er ikkje eintydige, så det er fullt mogeleg å trekkje mange lærdommar av eitt eventyr. Det gjer ein ved å hekte maksimer og andre sluttsatsar til eventyret, slik det har blitt gjort for fablar frå gammalt. Ein får også vurdere haldningar som kjem fram i temmeleg mange eventyr som ei av inspirasjonskjeldene til moderne husdyrhald.

Ut frå bl.a. Ørnulf Hodnes katalog (1984) over norske folkeeventyr, jamført med skildringar i Stith Thompsons eventyrkatalog (Aarne 1961) og moderasjonane av den i D. L. Ashlimans nyare katalog over eventyrtypar (1987), har vi gjort eit nesten fulldekkjande utval av undereventyr der dyr opptrer.

Eg har valt enkel pragmatisme som hovudvinkling for eventyrforståinga her. Det finst andre vinklingar og forståingsmåtar, berre så det er sagt.

Britannica Student Encyclopaedia meiner at undereventyr representerer ein freistnad på å sleppe bort frå røyndommen" [s.v. "folklore" ◦Lenkje]. Dette reduksjonistiske synet på funksjonane til eventyr syner altså ei oppfatning blant mange. Som motvekt kan nemnast at folkeeventyr kan både deklamerast og framførast, blir fortalt og lest for tidtrøyte, gild underhalding og kanskje for å overlevere kostelege normer som har vore i hevd. Dei kan også gi uttrykk for glede over å leve. Eventyr har fleire andre aspekt i tillegg: Dei underviser i haldningar til medvesen, til kva for åtferdseiningar som kan vere bra og gi lykka med, og kanskje kva for utstyr som til sjuande og sist må til for å løyse heilt avgjørande problem.

Det er såleis mange måtar å tolke eventyr på, og ikkje så dumt som Britannica Student Encyclopaedia vil ha det til. Birgit Hertzberg Johnsen legg i så måte heilt andre mål på eventyr, med fokus på eventyr som overlevering: Folkeeventyr er "free ranging" og "imaginative" soger som har blitt overlevert frå forteljar til forteljar ifrå uminneleg tid. Dei syner forhold mellom folk uttrykt i fantastiske og symbolske former. Dei er basert på det verkelege livet, men ikkje avgrensa til det eller til det som folk held for sant og rimeleg. Dei har ofte i seg overnaturlege og uvanlege element, men slutten tek ein attende til den verkelege verda att. Johnsen seier også at folkeeventyr er med og formar identitet, og dessutan hører med blant dei finaste kulturskattane. Vi deler det synet

Egil Sundland meiner at dei er farga av grunnleggjande eksistensielle fenomen. Dei syner mellom anna gammal jakt på originale problemløysingar i eit tilvære fullt av under. Helten har det som skal til for å undre seg, og nettopp det er kjernen i mange Oskeladdeventyrs filosofi. Ei undrande innstilling fører Oskeladden til eit skapande forhold til røyndommen fordi det er eksistensielt tiltrengt, skriv Sundland (1995: 9, 40, 64, 65).

Og endeleg har nobelprisvinnarar sagt mangt til fordel for eventyr. Det er vel verdt å lytte til somme av dei, om ein hugsar sambandet mellom draum og eventyr, og ikkje stumpar drømmar til andre.

Einstein ser folkeeventyr i eit bra nytteperspektiv. Det finst ei sann soge om kva oppfatningar fysikaren husa om eventyr - som vel kan ha vore frå den tyske kulturkrinsen:

Ei omsorgsfull mor besøkte ein gong Albert Einstein for å få råd frå han om korleis ho skulle hjelpe sonen til å bli rett god i matematikk. Nøyaktig kva skulle ho lese for guten så han kunne utfalde seg til ein framståande vitskapsmann? "Eventyr," sa Einstein.

"Ja vel," sa mora, "og etter det?"

"Meir eventyr," sa Einstein.

"Og etter det?" spurte mora igjen.

"Enda meir eventyr," svara Einstein og veiva med pipa. [Lindø 1988, 11; Zipes 1992, 1.]

Forsking over korleis ulike hjernefunksjonar fordeler seg mellom høgre og venstre side hjelper oss å forstå verdien av desse fråsegnene. I offentleg skolegang er det hovudsakleg funksjonar som dominerande i høgre hjernehalvdel, som får trim. Funksjonar der venstresida har dominans, ligg etter, og t.d. visualiseringar, som mange eventyr og Einstein arbeidde med, kjem inn under desse (Gross 1991, 20-22). Samordna hjerne, der høgre og venstre halvdel gjer ein heil del arbeid i samvirke, gir betre hjernebruk og betre utputt. Sjå for eksempel Barry og Tony Buzan (1995) om det siste.

Ut frå kva ein veit om korleis mange verdifulle vitskapelege oppdagingar har funne stad ved inkubasjonar i hugen og forløysande bilete og innsikter, meiner vi Kekule seier noko bra og sentralt i talen for drøyming, og Einstein på si side for eventyrfabuleringar og liknande.

Vitskapsmenn som Albert Einstein og Richard P. Feynman skildrar dei metaforiske, biletrike tankeprosessane som dei hadde i somme av dei mest originale vitskapelege oppdagingane sine. Ein finn slikt biletliv også i draumar om natta. Vitskapelege nøtter og andre nøtter kan såleis løysast i drøymetilstand, og det kan skje for mellommenneskelege forhold også, som bl.a. Nytestamentet og moderne søvnforsking syner. "Matematikkoppgåver blir lettare løyst etter ei god natts søvn," heiter det såleis. [◦Lenkje] Mykje kjem elles an på kva meining(ar) ein legg i draumane som ein prøver å avkode og forstå. Draumar er ikkje alltid eintydige.

Nobelprisvinnaren i kjemi, August Kekule von Stradonitz, sa i 1890: "La oss lære å drøyme, mine herrar: då vil vi kanskje finne sanninga."

Albert Einstein streva i den leia: Han fann fram til den spesielle relativitetsteorien ein dag han låg og dagdrøymde i ein bakke ein sommardag. Han førestelte seg at han reid solstrålar til ytste ende av universet og så kom attende til overflata av sola. Frå dette slutta han seg til at universet måtte vere kurva, imot alt han hadde lært om det før. Han fekk rett.

"Creative achievements are instigated by dreams or forms of dreaming as the regular case. Spontaneous forms of consciousness try out in a groping manner possible solutions and present them to waking consciousness in sudden Eurekas." - Franz Strunz, Dreaming Abstracts. Vol 3, No. 4, Dec. 1994, p. 281.. ◦Lenkje]

Utvalet av eventyr

IRENE Engelstad gjorde i si tid ein strukturanalytisk studie av 23 eventyr ifrå serien Norsk eventyrbibliotek. Ho valde då usystematisk visse eventyr frå fire av banda i Norsk Eventyrbibliotek og tolka dei formalistisk med Vladimir Propps (1968) design som førebilete. Ho kunne ikkje seie om utvalet hennar var representativt, og slett ikkje i kva grad (1976, 30-31).

Dette essayet har ei anna vinkling. Det er pragmatisk, i og med at den ser etter i kva grad det er mogeleg å hente nyttige lærdommar rundt dyr og utstyr ifrå norske eventyr.

Definisjonsframlegg: 'Pragmatisk' - som kjem av greske pragma, kjensgjerning, verksemd, sak - er knytt til gjere og handle. Det som er pragmatisk, byggjer på kunnskap og held seg primært til sak og fakta og er konkret og praktisk i haldninga. (Jf. Caplex, s.v. "pragmatisk"). 'Pragmatisk' vil såleis seie ein legg vekt på å oppnå praktiske resultat, finne praktiske, tenlege, føremålstenlege løysingar på problem o.a. I pragmatisk historieskriving prøver ein såleis å klarleggje eller gjere greie for årsakene og verknadene til hendingar, og trekkje lærdommar for framtida av det. Historieskriving og folkloreskriving har ein heil del til felles.

Sia norske eventyr finst i mange variantar, og dyra kan variere innafor same eventyrtype, verkar det som beste vegen er å sjå gjennom alle eventyrtypane først, velje ut dei typane der dyr og utstyr spelar inn i handlinga og utfallet, og så har ein ikkje eit vilkårleg utval å vurdere ut frå, men snarare heile korpuset av norske eventyr. Det gir jo sikrare, breiare vurderingsgrunnlag, så ein kan vere tryggare på resultata, det vil seie funna. No kan vi ikkje seie dei gir mykje til fasit likevel, fordi nokre av eventyra som ikkje er med, kunne bli tekne med av ein annan, og tydingar av eventyr i ein viss grad kan bli utslag av subjektive kjensler og eigne røynsler. Peter Madsen meiner elles at det "er nødvendig at påbegynde det analytiske arbejde, selv om resultatet senere kan blive dementeret " (i Engelstad 1976, 31).

Grunngivinga for å gjere dette ligg først og fremst i dei ganske pragmatiske tydingane av esopsfablar som ein finn: Stutte lærdommar som folk har funne det føremålstenleg å kople til sogene, har verka inn på mellom anna europeisk kultur og styrt visse måtar å stelle seg i nokre tusen år, og i dette kan ein sjå hovudverdien av pragmatisk forståing av eventyr også. Til ein viss grad er slik tolking ad hoc, men store deler av dei pragmatiske tydingane synest bra allmenngyldige, ikkje ulikt dei ein finn for gamle fablar, skulle ein meine.

Den fenomenologiske eventyrkartlegginga som eg har gjort til no i dette arbeidet, tok utgangspunkt i Ørnulf Hodnes oversyn over norske eventyrtypar (1984). Der står handlingsgangen rissa opp heller forenkla. I tabellane er dei engelske namna på eventyrtypane tekne vekk mest alle stader.

Hjelp av dyr

I DYRESOGER syner dyra korleis folk ter seg. Somtid er lærdommar knytt til visinga. I undereventyr er dyr tenarar og hjelparar langs vegen for den som vil klare seg utan hjelp frå far og mor og setter av garde for å ende opp langt heimafrå til sist dersom tiltaket lykkast. Her i seksjonen skal vi gå inn i former for hjelp dyr gir i eventyrgruppa dyresoger.

Hjelpande dyr i heimlege eventyr

I DET gamle indiske heltediktet Ramayana får helten Rama hjelp av aper og bjørnar som snakkar, slåss med våpen og byggjer bru til Ceylon (Shastri 1959). Og i Bibelen finn ein eit talande esel som med eitt synte det visste betre enn profeteigaren om korleis ein skulle fare fram (4. Mosebok kap. 22). At ein ikkje skal tru alt ein hører, eller ta alt bokstaveleg, er også nyttig eventyrlærdom -

I Ørnulf Hodnes bok The Types of the Norwegian Folktale blir det synt at mange ulike dyr kan tene same føremålet i ein og same eventyrtype: "Den yngste [broren] lykkast best i søkingane [etter brud], jamvel om bruda hans er ei rotte, ein frosk eller ein liten alv. Han giftar seg med henne, og ho blir omskapt til ei ven jomfru". Ein finn også sytten norske variantar av eventyrtypen.

I somme eventyr bytta forteljarar ut dyra med andre dyr og kanskje underjordiske vesen også for å få forteljinga slik forteljar eller publikum helst ville ha den. Dei stod nokså fritt slik, og blant anna derfor endra mange eventyr seg etter kvart. Det blir såleis nokså lite fruktbart å sondere nøyaktig kva for dyr som hjelper kven i eventyra våre, i og med at mange dyr (og fuglar, m.m.) er utskiftelege, slik fleire av eventyrvariantane viser. I eventyrarv kjem det dessutan godt fram at i eventyr som er utbreidd over fleire land, overtek heimlege dyr og forhold eventyra i stor grad. Einhjørningane, drakane og andre fabeldyr kan vere unntak i dette, jamvel om ein kan mistenke nokre av dei for å ha vore nasehorn, krokodiller, øgler og kva det måtte vere av flotte dyr ifrå oldtida.

I staden for å søkje etter i Norsk Eventyrbibliotek kva for norske eventyr som har hjelpande dyr, og kva for dyr dei er, og nøyaktig korleis dei hjelper, har vi teke høgde for at (1) ulike variantar av same eventyrtypen kan la dyra skifte; (2) det finst ofte mange dusin variantar av same eventyrtype, (3) og det kan vere skilnad mellom meir opphavlege eventyrtypar og avleidde, gjendikta eventyr og eventyrparallellar også. Desse forholda førte meg til eventyrkatalogen, fordi arbeid med eventyrtypar gav meir handfaste resultat.

Mange av fabeldyra i heimlege eventyr kom til Europa og Skandinavia via soger i Tusen og ei natt , heiter det. Og Waldemar Brøgger kjem til at bak fleire av desse eventyra som har prega arabarverda, ligg gamle persiske og indiske forteljingar (1985, band 1, 5). Med andre ord kjem somme dyr, spesialvesen og ulike tema i mange folkeeventyr langt vekke frå. Somtid har desse elementa blitt inkorporert så godt at heimleg fauna har overteke, somtid endar ein opp med fabelvesen i eventyrroller i staden for dyr. Slike fremmende vesen er sjeldnare hjelparar enn dyr av det heimlege slaget. Fabelvesena kan ein kanskje ikkje lære så mykje av.

Dyr som normvisarar

Sanninga skal sigre når det ikkje lenger er så viktig at den gjer det, skriv Coventry Patmore (1823-96).

Magna Est Veritas (Great is the Truth)

For want of me the world's course will not fail:
When all its work is done, the lie shall rot;
The truth is great, and shall prevail,
When none cares whether it prevail or not.

Når det ikkje lenger er investert mykje imot sanninga, då kan den vinne og ikkje bli blokkert, lurt unna, og så vidare. I tråd med Patmore si fråsegn kan barn og unge bli hjelpte av dyr mot leie, og fram til innsikt i kva som kan vere sant og flott, for i fablar blir menneskelege forhold portrettert av dyr i stiliserte roller. Ofte kan dei snakke og undervise, og den psykologiske og eksistensielle avstanden ein oftast vinn ved å leggje kanskje bitre og vanskelege tilhøve til dyr og fuglar som oppfører seg som typifiserte menneske, tek vekk mangt fælt: "Det er ikkje så farleg, det er "berre" dyr", blir her eitt av mange middel til underhaldning og sikrare normbygging; det kan kanskje nedtone det farlege eller alvoret som ligg attom eller attved, og hindre massiv vekkskyving av nyttige lærdommar og anna med.

I dyretragedien "Kvar synest best om sine barn" (AT 247) naudber såleis ei myrsnipe ein jeger om å spare ungane hennar, dei venaste i skogen. Så skyt jegeren dei styggaste han finn, men det er nettopp myrsnipeungane. Morskjærleiken gjorde for blind. Lærdommen er at kvar synest særleg godt om sine eigne barn, og det kan bere gale av stad. At kvar synest best om sine egne barn, er dessutan overlevert gjennom ein gammal gresk fabel om ei apemor.

Alvoret under kan vere at ingen liker å ha stygge ungar - å bli kalla stygg eller uvedkommande blir mang ein gong farleg i svært konforme gruppesamanhengar. "Kall ein stakkar stygg og sjå ned på han" minner faktisk om kva tyskarar i Nazitida gjorde mot både polakkar og jødar. Når dette var etablert, kunne menneske som var ulik tyske lettare bli drepne. "Give a dog a bad name and hang him," heiter det frå engelsk. Funderingar kan ein såleis knyte til overleverte fablar. Det er eit godt pedagogisk tiltak. ¤

I dyresogene i eventyrkatalogen er det dyr som er hovudaktørar og som underviser. Det gjer dei på minst tre måtar: På enkle, skjematiserte måtar illustrerer dei kva som går an, kva som ber gale av, og korleis menneskelivet kan vere. Esopsfablar fell inn under dyresogene. Dei mest kjente dyra i norske dyresoger er ulv, rev og bjørn. Dei underviser oss til dels bra om livet:

Ein kan bli undervist av og ved dyr både direkte og indirekte. Når ein får innsjå korleis livet kan vere frå dyr som handlar og snakkar som i gamle fablar, haustar ein lærdommar ved hjelp av dyr, og blir såleis hjelpt av dei dyra. I fabelen "Heimemusa og fjellmusa" (AT 112) vitjar såleis to mus kvarandre, og fabelen blir runda av med at den eine vil heller ha fattigdom og tryggleik ute på landet enn farleg, stressfylt otte i byen. Også i det norske samfunnet held den lærdommen eit stykke på veg.

Ein kan spørje seg kva det kan vere som gjer dyresoger til fornuftig og storveges hjelp til unge før dei skjenar ut langs livsvegen. Ein finn grove og leie batar skildra med dyr i hovudrollene, og så blir kanskje nyttige lærdommar slått fast attåt dei. Kor nyttig ei dyresoge kan vere, kjem jo heilt an på kva den handlar om, både på overflata og mellom linjene; kva for maksime eller lærdommar som blir knytt til kvar soge; og kor relevant eller tidmessig soga kan vere. Mykje kjem også an på kor godt den passar inn i kulturen etter hundreår med spreiingar.

Fabelmoral syner korleis folk jenka seg under bl.a. slavehald som tente langt komne totalitære og ganske autoritære samfunn før. Fablane har påverka kulturane, men moralmaksimane som blir knytt til slike stubbar, kan ein diskutere nytta av mang ein gong, i og med at dei atterspeglar flåande harde utsyn som blant anna demokratar i vår tid nok ikkje kan seie ja og amen til.

Det finst mykje direkte undervisning i dyresogene, det vil seie den første eventyrgruppa. Direkte, forenkla og bramfrie opplegg av nett denne typen kan mindre barn kanskje forstå eitkvart av, ikkje minst fordi stubbane verkar konkrete og livnære. Men slike stubbar kan liggje høgt med omsyn til kunstnarleg nivå og påverknadskraft. Esopsfablane hører med til denne gruppa. Ein skal også nemne at somme meiner at dyrefablane som sjanger stammar frå gamle India. Ein kjenner til mange samlingar derifrå, mellom anna boka Panchatantra. Indiske fablar har elles mange særmerke som ein ikkje finn i gamle greske og romerske (jf. Rajan 1995, xi-xii)

Av tamdyr og fjørfe her på berget blir vi ofte rettleia og undervist av katt, geit og hund. Dei syner og fortel om kvarandre om det vonde og gode på enkle vilkår. Også høns kjem no og då med fine tankar. Ein kunne brette ut langt meir om den påståtte hjelpa som undervisande eventyrdyr gir. Men i vår samanheng kan det greie seg å framheve at den vegen finst, og at rett mange har gått den i historia, nasjonalt og internasjonalt (La Fontaine 2005).

Til sist

FINE FORTELJINGAR kan verke konserverande og feste kultur, slik indiske soger nok har gjort. Forteljingar om Rama og Krishna og mykje anna frå det indiske skattkammeret har fått ord på seg for det (sjå Kirk 1972). Ein heil del eventyr spring i vesentleg grad ut av forhold som folk levde under før, og forholda til ulike slags dyr som menneska var listige til å gjere til hjelparar og tenarar for seg i fordum. Eventyr og andre forteljingar med dyr i seg, speglar forhold og formar folk ved narrative verkemiddel.

Som fabulert og opplevd "tilsvar" til forholda kan menneske forme ønskeferd der dei blir enormt hjelpt av underfulle dyr: (a) Dyra blir som tenarar som gir råd, slåss og veit betre enn helten eller heltinna, og som ofrar seg heilt fram til å bli slakta som enden av hjelparvegen. Den lærer nok barn at "slik skal dei ha det, dyra," for å få lønn for strevet. Det er ei enkulturasjonsside ved folkeeventyr. Den glir inn i moralen langt inne, tør eg påstå.

Sagt på annan måte, og med utspring i tankar av Jerome Bruner: Eit kulturistisk utsyn krev at ein vurderer fenomen der dei finst i sin direkte kultursamanheng, fordi kulturen lett kan forme og modifisere hugen til individa. Og kulturen blir forma av forteljingar i stor grad (jf Bruner 1996, x, 130-50)

Vi treng vel likande hugbilete i eventyr og i andre kjelder til hjelp mot einsidig tenking, og som hjelp til kontroll over utviklinga før den øydelegg naturen på jorda og oss med den. Så det skulle løne seg å sjå pragmatisk på eventyra, sia denne synsmåten letter forståingar som barn og unge skulle bere fram i handling ein dag.