Tankekart, kognitive kart

14 › 2 › 1

Forord
Kapittel 1: Kunnskap om hjernen
Kapittel 2: Korleis ein formar tankekart
Kapittel 3: Det mest sentrale fram
Kapittel 4: Kartkunnskapar
Kapittel 5: Motverking av gløymsle
Kapittel 6: Kreative tiltak
Kapittel 7: Utfordringar
Kapittel 8: Kosthald kan også hjelpe
Kapittel 9: Presentering

Tankekart kan fremme oversyn og bra samvirke mellom dei to "hjernehalvfunksjonsgruppene", er bra eigna for memorisering - og kan ved alt dette gagne læring og kanskje gjere studie og arbeid langt meir vellykka. Tankekart høver frå enkeltpersonar, familiar, skolar og universitet til store konsern.
Eit døme på det siste: Ved Boeing Aircraft blei ein manual for ingeniørar korta ned til eit 7,6 meter langt tankekart som sette eit lag på 100 ingeniørar i stand til å lære på nokre veker det som før hadde teke nokre år. [Mmb 170-71]

Forord

Storbåra utafor Kanagawa, tresnitt av Katsushika Hokusai (1760-1849). Hjernebølgjer er noko annleis, men også dei kan "svelle", på sett og vis, viser hjerneforsking.

KUNNSKAP om tankekart (kreative hugsekart, minnekart, idékart, mind maps), bør bli til eigen vinst ved dugande læringsteknologi. Noko skulle også lærarar i det offentlege skuleverket forstå og kunne om slikt, for kunnskapen om slike representasjonar kan fremme lærelyst - og då kan innlæring gå nesten av seg sjølv, ein treng ikkje slite hardt for å la gode kunnskapar "gli inn".
Eit tankekart kan liknast med fleire nette kapitteloversyn som greinar seg ut frå same kjernefelt, eller med ein blome der kronblad strålar ut likeins. Hovudsaken står i midten ved slik organisk framstelling, ikkje på toppen, som i opplistingar nedetter, eller fremst, som i lineære opplistingar bortetter. Resultatet av midtfelt-sentrerte framstellingar er høgare grad av orden, enda om det ikkje alltid ser slik ut, og høgare grad av orden syner seg å kunne hjelpe læring, blant anna fordi hjernen prosesserar data nokså organisk til tider, ved aktiviserte nevron-nettverk.
Blomster er ganske typisk forma så dei gir menneske, pattedyr, fuglar og insekt velvære - kanskje ikkje alle. Frå desse nokså lette tipsa kan eg kanskje anse at tankekart blir hyggelege for læringsarbeid når dei er forma fint og hjelpande for menneskehugen i det heile. Men somme former for læring krev meir enn spatiale rutiner. Somme minner er hørselminne, til dømes, slik Dale Schunk nemner. Andre er forteljingsminne, minne om forteljingar, som Jerome Bruner fortel. Gode forteljingar hjelper oss å hugse, og blir mykje brukt. Eg trur altså ikkje at den beste hugsen er karta, at andre hugsemodusar finst, men at det er mykje å hente via spatiale arrangement, av di synet er langt de viktigaste sansen, og at det kan vere mykje å hente ved samordningane som hjernekart kan gi, først og fremst. [Ltp; Coe 39-40 and passim]
Som følgje av greitt oversyn får ein hjelp til å identifisere elementa å hugse, sjå kor dei står innordna og tilpassa i ein vidare heilskap, og bra hjelp til memorering. Og nettopp memorering burde eigentleg ta mykje av studietida. Francis P. Robinson har funne at 80 prosent av studietida bør gå med til memorering (Robinson 1970, i Ams). Det gir best utbytte. Her hjelper godt laga tankekart. Men så skal ein også "fylle på" nye kunnskapar kvar dag, lese nye sider i pensumet, og då blir det ganske fort klart at å studere er hardt hjernearbeid, at ein treng hyppige, mindre pausar på ti-femten minutt, og at ikkje alt er lagt til rette for godt læringsarbeid eller friminutt kvar halvtime rundt om, til dømes.
Det finst fleire typar tankekart. Dei mest kjente er utforma av den vidkjente psykologen Tony Buzan. Han forstod kva som kjenneteikna god nok læring, og forma mind maps for å hjelpe seg sjølv, og sia andre. Tankekarta hans består av ord og ordrekkjer som greiner seg ut frå eit midtfelt, om lag som spindelveven om midtpartiet sitt, om lag som kronblad omkring blomsterbotnen, eller kan hende klasar i vinranka.
Det er mange og individuelle måtar å skissere opp tankekart på. Somme er betre enn andre. Dei fremmer læring der begge hjernehalvdelane arbeider godt, heiter det. Visuell framstelling kan ha slik generell verknad.
Kognitive kart hjelper altså gjennomsyn og lettar repetisjonsarbeidet, og gjer det mykje enklare å bringe ting over i langtidsminnet, LTM, som eigentleg ikkje er kjapt, men tek inn ganske få moment per minutt - kanskje ti-tolv. Når læring har kome inn dit, kan ein tingen. Men den er ikkje fastna før ein har memorert og kanskje overlært aldri så lite. Då kan ein for mange år når lykka er god.

Brakkvalmue, Papaver dubium

Med tankekart kan ein notere kjekkare og sparer tid. Mykje kjem an på i kva grad ein greier å trekkje sambandslinjer mellom momenta (orda og nøkkelfrasane) eit rissar opp, og kor greie dei sambandslinjene er å tyde i ettertid.
Boka Bruk hovudet betre av Tony Buzan viser korfor tankekart kan vere nyttige, og grunnreglane for å lage dei. Det er ikkje mykje som skal til.
Å notere idear og assosiasjonar (ting ein kjem på) ved tankekart kan det bli utbytte av i framhaldet, for karta hjelper ein å ta vare på verdifulle tankar og gjer det ganske lett å hente ideane fram igjen ved gjennomsjåing (for memorering).
Det er lett å forme og bruke tankekart. Ein må kanskje halde på i noko tid for å merke utbytte.

Kapittel 1: Om dei øvste, midtre, nedste, høgre og venstre delane

A. Øvst, mellomst og nedst

Forskjellege hjernelappar (brain lobes) i tillegg til cerebellum og hjernestammen.

HJERNEN er ein overordna kommandosentral for mangt, og den kan også delast inn nedover (innover), slik Paul MacLean har gjort:

Øvste (ytste) del er storhjernen for finare funksjonar med meir.
Mellomhjernen for kjensler og fads med meir.
Nedst (inst) ligg delane som tek hand om livet og overlevingsfunksjonane for det meste.

Ny forsking syner at mellomhjernen går i spann med storhjernen i langt større grad enn ein før trudde når det gjeld å lære ting. Ulyst kan hindre og hemme læring.
Rundt ein firedel av elevane på ungdomsskolesteget hadde motvilje mot skolen, fortalde Harald Valås ein gong på 1990-talet på grunnlag av ei undersøkjing. At unge tek til å mislike skole og undervisning og blir blokkerte i forhold til å lære, kan faktisk motverkast. Den lempelege læringsmåten som kallast mastery learning, meistringslæring, etter Benjamin Bloom - og James H. Block som forfina metoden - kunne kanskje hjelpt langt dei fleste av dei også. Meistringslæring vil seie at ein får lære ting i si eiga fart og under laglege læringsforhold til ein kan det aller meste (helst over 90 prosent av kjernetilfanget); så høver det å gå vidare, steg for steg. Meistringslæring viser til innlæringsprosessering. Metoden høver for gruppeundervisning, programmert materiale, og elevar og studentar som elles har større behov for lærarhjelp. Det er altså ikkje berre tankekart og bra studiemetodar som gagnar læring og hjelper mot veksande ulyst og tilkortkoming. Også individuell tilpassing når det gjeld fart, gir hjelp. I staden for å presse elevane skal ein gi ei hjelpande hand, og det er det gagnleg studiemetodikk er. Tankekart hjelper dei fleste, trur eg. [Aoc; Tece]
Det gjeld å hindre ulyst og at ulyst veks. Det kan vere heilt avgjerande at læring og lyst går hand i hand. Det same overlag vesentlege poenget har også psykoanalysen funne fram til uavhengig av forskinga over hjernen. Ein snakkar då om assosiasjonar og koplingar ved assosiasjonsdanningar normalt skjer via id (libido, som er lystbetont). I psykoanalysen trener ein på å avdekkje unormale og like vellykka forhold innom hugen (sinnet) ved å gjere "detektivarbeid" ut frå blant anna assosiasjonar til ord. Det er ei side ved saka. Det viktigaste i vår samanheng er å gripe at også når det gjeld god innlæring, er det slik at "det er lysta som driv verket". Ein gjer vel i å starte positive læringserfaringar og ved det starte "positive keiereaksjonar" som kan gi varig lærelyst. Det går berre ikkje godt i langdrag å sjå vekk frå desse poenga.

Hjernedominans

STORHJERNEN har ein høgre og venstre halvdel. Dei er bundne saman med hjernestammen, corpus callosum.
Når det gjeld høgre og venstre halvdel, har hjernebølgeforsking og mykje anna forsking synt at hjernen fungerer mykje betre når dei to halvdelane samverkar godt (optimalt). Det er ikkje sikkert dei gjer dette i vanlig undervisning.
Det har seg også slik at enkelte ting som hjernen gjer (hjernefunksjonar) dominerer i den eine halvdelen - og skole-undervisning har ein lei tendens til å "svelte ut høgre hjernehalvdel", det vil seie underaktivisere slike funksjonar som normalt der høgre halvdel er den dominerande. Har ein ikkje god balanse i kroppen, blir ein halt. Hjernebruken kan godt bli "låghalt" den også.
Og hjertet kan også bli labert. Det gjeld å ha hjertet med, som ein seier. Elles kan litt av kvart bli for goldt.
Det er ikkje berre det at den eine halvdelen ikkje kjem til og får utfalde seg i noet like godt som den andre. Det er også slik at når ein del av hjernen ikkje blir stimulert, utviklar kanskje ikkje nervecellene seg godt og fullstendig i den delen. Det ligg føre forsking som indikerer dette vel.

Meir høgre og venstre

Dr Robert Sperry fekk Nobels medisinpris i 1981 for forsking over høgre og venstre hjernehalvdel. Dr Robert Ornstein kom til og avdekte langt meir av kva for funksjonar som normalt dominerer i dei to hjernehalvdelane.
Den venstre halvdelen blir kalla den akademiske hjernen. Den har arbeidet med lesing, skriving, enkel rekning, analyse, logikk, og årsaksforhold, med meir.
Den høgre halvdelen, som blir kalle den kunstnarlege hjernen, har arbeidet med identifisering, bilete, heilskaper, symbol, visualiseringar, dagdrømming, fantasi, og anna.
Hos enkelte er det ombytta; hos slike er den venstre kunstnarlig, og den høgre "akademisk". Begge halvdelane utfyller kvarandre likevel. Og anten hjernedominans og hjernefunksjonar er snudd slik er slik innvendig, bør dei to hjernehalvdelane bli samkjørt om dei ikkje er det. Det har også vist seg at kvar av hjernehalvdelane kan klare alle desse intellektuelle funksjonane. Dermed blir det minst ukorrekt å snakke om "akademiske funksjonar" og "kunstnarlege funksjonar" i hjernen, heller enn "høgre og venstre hjerne", kjem brørne Buzan til i The Mindmap Book.
I vår kultur kan ein prøve å fremme kunstnarsidene (normalt: høgre halvdel) sine for å kome i betre balanse - ikkje berre når det gjeld livslyst og glede, men hjerneprestasjonar også. Når det gjeld hjernen og dei funksjonane som oftast kjem litt til kort i vanlig læring, gjeld det å vere høgrevridd, rett forstått. Målet er noko så enkelt som vel balansert hjernebruk.

Hjernebruk er nokså vanskelig å talfeste

SOMME held fast på at moderne menneske bruker noko under 1 prosent av den teoretiske hjernekapasiteten. Men den trua får vi heller oppdatere, for saka er at det finst ikkje vitskapeleg prov på at ein brukar verken ein eller fem ti prosent - desse tala kan ein sjå hos ulike forfattarar. Men nyare hjerneforsking derimot, mellom anna magnetiske skanningar, MR-undersøkingar, og studier av hjerneskadde syner at det ikkje finst område "i dvale" i hjernen. Om ein skader ein ganske liten del av hjernen - mykje mindre enn ti prosent - kan ein til dømes bli ufør. Funna i dag viser at folk brukar mykje meir enn ti prosent av hjernene sine, konkluderer Rachel C. Vreeman og Aaron E. Carroll i ein artikkel, "Medisinske mytar", som blei trykt i British Medical Journal 22 desember 2007. [BMJ 2007;335:1288-1289]
På den lysare sida tyder vitskapelige funn i det siste tiåret på at cellene i dei hjerneområda som har med minne og læring å gjere, er i stand til å bli regenererte. Hjernen kan altså reparare seg sjølv meir eller mindre. Noko kjem an på kor skaden den er, kor omfattande og alvorlige skadane er, og så bortetter, men det gledelige er at hjerneceller kan regenererast. Det trudde ikkje legevitskapen før. No har den prov, som frå Neuroregeneration Laboratories, McLean Hospital, Program in Neuroscience, Harvard Medical School. [http://www.brainlightning.com/regen.html]
No er det fatta at hjernen kan utvikle nye ide-nettverk og synapsar ved tenking. Det er å tilrå. Studier av folk med hjerneskader. det vil helst seie dei ikkje har stimulert begge hjernehalvdelane godt nok, ikkje har lyst (nok) med i læringsarbeidet, og kanskje ikkje har lært nok teknikk til å ha respekt for tidsbruken sin mellom anna. Kanskje dei gjer andre feil også.
Glømsleforsking har synt at om ein ikkje går inn for læringa med interesse og nok teknikk - ein av delane kan gjere jobben, og begge i lag kan gjere "underverk", trur somme - kjem det ein har brukt tid, krefter og pengar på å lese gjennom til eksamen og slikt, til å bli glømt styggelig fort. I så fall har ikkje nok "godt stoff" nådd langtidsminnet (-hukomelsen).
For å få stoff inn i langtidsminnet, nyttast både overlæring og klokt utmåla (porsjonerte) gjentak (repetisjonar), og somtid overlæringsarbeid. Det kan vere ein kunst å kunne ting godt nok til å tole offentlig undervisning. og ikkje berre det: Ved likande arbeid med læringa kan ein bli glad i å lære att, og glad for å lære att, mykje som då ein var liten. Hørest det ut som eventyr?
Det finst metodar mot mykje goldt i kunsten å lære (innlære). Meininga med skolegang er ikkje først å fremst å undervise (vise, seie fram i aust og vest, nord og sør, men å sørgje for at innlæring går i orden. Det er innlæring, learning, og ikkje dum utlæring, teaching, som er nøkkelen og hovudsaka, eigentlig. Legg ein vel til rette for innlæring, og held på dei samgangs- og omgangsformene som lettar og ikkje hindrar den, drive ein god undervisning også. Det er ikkje noka normal motsetning mellom dei to, mellom å lære og bli undervist, det berre verkar slik i mykje offentlig undervisning som ikkje er god, og kan kveste og drepe lærelyst vidt og breitt.

Samandrag

Mest mind map - tankekartet gir samandrag av fargelagte hovudpunkt og samband.

TIL DETTE: Det er fleire givande måtar å arbeide seg gjennom tankekarta på. Ein av måtane er å følgje sambandsstrekar og få assosiasjonar attåt. Den måten er mest lik Buzans mind-map-forming og -bruk.
Ein annan måte kan vere å studere nøkkelord og nøkkelfrasar med same farge, og så tenkje etter i kva grad det kan vere samband mellom dei også.
Ein fasedelt og nivådelt måte å bruke tankekart på, er (berre) antyda (på engelsk) her: [LENKJE]

Kapittel 2: Karta

Fingerstarr, Carex digitata

DET LIGG vitskapelege arbeid bak råda under, men eg setter somme av dei til side i illustrasjonar til tider. Det er ikkje berre av tekniske grunner, men også for å gi tips om alternativ å tyggje på, og kanskje omsetje til eigna tankekart for seg. Plantefrøa er ved jamføring berande idéar, idéar å bere fram. Det er stor variasjon i korleis tinga blir organiserte og ordna i planteriket. Variasjon hjelper -

Det enkle utstyret

Solide, kvite (eller lyse) A4-ark på tvers klarer seg til å begynne med. A4-formatet er 297 x 210 mm. Litt tjukkare papirkvalitet er fint for di du skal teikne på det; prøv 110 gram kvalitet og så vidare. Tjukke teikneark kan vere herlig.
Somme pennar er falmeekte og vannfaste no til dags. "Pilot V-ball View extra fine" er av denne typen, for å nemne ei fin vare som høver. Tusj kan også høve flott.
Du bør ha helst over tre gode overstrykingspennar i ulike fargar ein kan sjå godt og som let seg kopiere i kopimaskin. Filtpennar, også kalla overstrykingspennar, som Staedtlers Topstar 364 kan vere greie. Dei og liknande er å få i bokhandelen.
Fargestiftar i plast er flott. Finn fram til eit halvt dusin likande fargar som høver deg. Oljefarger er ikkje gode å skrive oppå, så vel noko betre.

Tenk "blomster og kronblad med linjer og fargar"

Skogfiol, Viola riviniana

TANKEKARTA kan ein sjå på som blomster, kanskje litt ufullstendige til tider. Hovudsaka for planten står i sentrum av blomsten. Der er blomsterbegeret og meir. Slik som målet med blomsten er å få setje frø, er målet med kognitive kart om eit sentrum å nå langtidsminnet (LTM) og ved det setje hugsefrø utan tull og knep. Rundt det kjem kronblad på varierte måtar. Tankekart er slik: dei har slik ein grunnstruktur, men det finst ein vrimmel av måtar å "ordne" og forme blomen på i tillegg.
Ein kan godt hente inspirasjon i å sjå på blomster. Høgste nytingane kan vel kome ifrå å glede seg over blomster som dei er, rett og slett. Det skal vi ikkje sjå bort frå. Men det som er rikt og verdifullt—plantelivet er—kan vi kanskje tanke inn hovudlærdommar ifrå utan at det går galt for seg.

Krossved, Viburnum opulus

Deler av sambandslinjene i mange slags mind maps kan vere som fjørnerve-nett her og der. [Sjå Flo xviii] På enda høgre nivå for plantane greiner dei seg også - vi finn utgreiningsmåtar i blomsterstandar: der er tosidige kvastar, klasar, skjermar og halvskjermar. [Sjå t.d. Flo xxi]
Når det gjeld blome-fasongar, kan hjulkronefasong høve godt, iallfall i starten. [Sjå Flo xx] Vidt ulike og nyttige inspirasjonsformer til "blome-mønster" og planteorganiseringar kan ein få både i naturen og ved å bla i bøker om plantane.

Gåsemure, Potentilla anserina

Lat oss gjere det ganske enkelt: Nedafor er eit utval å sjå inn i for den som har lyst og høve. Dei ulike formdanningane i bladformer, stengel-ordningar, blomsterkroner og blomsterfasong. Eit framlegg til ting å sjå inn i for den som har lyst og høve:

Ask, Fraxinus excelsior
Bakkemynte, Satureja acinos
Bakkeveronika, Veronica arvensis
Bjørnekjeks, Heracleum sibiricum
Blåbringebær, Rubus caesius
Brakkvalmue, Papaver dubium
Brønnkarse, Rorippa islandica
Bøk, Fagus silvatica
Fingerstarr, Carex digitata
Flekkgrisøre, Hypochoeris maculata
Groblad, Plantago major
Gullris, Solidago virgaurea
Gåsemure, Potentilla anserina
Hagenøkleblom, Primula elatior
Kattehale, Lythrum salicaria
Klistersvineblom, Senecio viscosus
Krossved, Viburnum opulus
Kryp-jonsokkoll, Ajuga reptans
Kvitbladtistel, Cirsium heterophyllum
Lapprose, Rhododendron lapponicum
Marisko, Cypripedium calceolus
Mogop, Pulsatilla vernalis
Naverlønn, Acer campestre
Nikkesmelle, Silene nutans
Nyseryllik, Achillea ptarmica
Osp, Populus tremula
Ramsløk, Allium ursinum
Skogfiol, Viola riviniana
Skogkløver, Trifolium medium
Skogstorkenebb, sjuskjære, Geranium silvaticum
Slåpetorn, Prunus spinosa
Sumphaukeskjegg, Crepis paludosa
Svenskemarimjelle, Melampyrum nemorosum
Sverdlilje, Iris pseudacorus
Trollbær, Actaea spicata
Ugrasklokke, Campanula rapunculoides
Vanlig gullstjerne, Gagea lutea
Vassgro, Alisma plantago-aquatica
Vegsennep, Sisymbrium officinale
Villapal, Malus silvestris

Slik som Buzan-brørne gir bilete av ulike naturformer som kan ha ein heil del til felles med mind maps, gir plantane kloke vink om organisasjonsdanningar for den som vil ha variasjon i tankekarta sine heller enn å bli einsforma og einsretta.

Kritisk drøfting

No kjem eit kritisk avsnitt. Brørne Buzan meiner at tankekart (mind maps) av det slaget dei er talsmenn for, harmonerer særskilt bra med korleis hjernen fungerer. Det kan vere noko i det. Men éin grunn som dei gir for det, verkar noko bakvendt - dei baserer logikken rundt tankekart på formlikskap mellom nervecellene i hjernen og ulike organiske mønster. Deira mønster har ganske typisk ein noko lauselig punktsymmetri i flatene og også mykje romgeometrisk symmetri i seg. Det finst fleire flotte bilete som syner dette i The Mind Map Book.
I Mellomalderen var folk likeins opptatt av formlikskaper: Ein tenkte at ein plante med den og den fasongen, kunne lækje sjukdommar den den og den fasongen kunne høve inn som ein slags ide (signaturlæra). Den har ikkje mykje for seg.
No er det avgjerande: Er det form og fasong på hjernen som er utslagsgivande for kva geometriske og andre formdanningar menneskehugen (psyken) kan trivast best med eller fungere best med? I så fall, kva med fargen på hjernen? Skulle arka ein teiknar på vere lyseraude og grå som hjernebark og "dei små grå" då? Nei, korfor det? Sansande deler av hjernevev og hug er primært avstemt til naturlig, ytre verd og det ein finn der, ikkje til mykje til oppbygginga (fasong, mønster og måtar) av nokre av delane i hjernen. Det indre er ikkje alltid likt det ytre, og ikkje nokon naturgitt målestokk for kva som er bra ytre formgiving heller.
Eg held på at det Buzan-poenget - at fysiologiske hjernecelle-mønster også blir design-forankring for tankekarta - blir ei for tynn grunngiving. Heller gå til mentale funksjonar og spørje meir i gater som denne: Kva for former er det hugen naturlig gler seg til å sjå og ha omkring seg? Vakre blomster gler folk flest, barn, unge og gamle, og kan gle opptil veldig. Vi lever i samgang med plantevekster i naturen. Det er god grunn til å meine at heile hugen er naturlig tilpassa til vekster og anna som gir liv, tryggleik eller kvile.
Det finst elles mange andre "ting" i naturen som har punktsymmetri og andre fikse formdanningar. Buzan-brørne viser spindelvev og korallar, men ikkje isroser og snøflak, etter det eg kan hugse.
Meir om mentale formdanningar: I akupunktur-teorien kjem det fram at når ein vil tenkje styringssystem, altså systemtenkjing, kjem punktsymmetri fint til hjelp for danning og "kjøring" av tankebaner (ymse assosiasjonsnettverk). Norske dr Vilhelm Schelderup var inne på dette i boka Legekunsten på nye veier i si tid.

Pentagramfunderte sambandslinjer ifrå akupunkturteorien. Figuren syner berre det sk. byggjande kretsløpet. Omkrins-pilene vendt motsett veg, syner det såkalla skadande kretsløpet.

Det eg vil vise med ein figur frå den gjengse akupunkturlæra, er at når ein dannar punkt-symmetri med omkrins og sambandshøve (-vilkår) mellom dei fem elementa også via radiar og i femkant-fasong, får ein høve til å knyte tankesambanda mykje tettare og grundigare enn når ein setter opp momenta i gjengs lineær fasong, der punkta står opplista etter kvarandre eller under kvarandre, med mange ord - og dermed mellomledd - imellom siste og første lekk, for eksempel. Link-banene går mykje lettare sund når det er mange mellomledd - ein glømmer fortare og gjenkallar mindre - teoretisk tenkt, iallfall. Risikoen er der; det er poenget.
På element-figuren her står fem moment punktsymmetrisk omkring eit midtfelt. For di teikninga gir ein overflod av sambands-opningar, blir det langt lettare å knyte idesamband heilskapelig, og dermed hugse lettare (etter kvart). Figurar kan gi mykje hjelp slik.
Regel: Dess fleire vilkår for tankesamband som finst, dess betre går det å kome i hug etterpå, for di (a) mengden av mogelege samband betrar sjansane til å hugse ting ifrå figuren, og (b), enda viktigare, nettverket av (mogelige) assosiasjonar hjelper ventelig enda meir. Gestalt-prinsippet om heilskapen som blir meir enn summen av delene, gir også vink om korleis dette vel kan ha seg.
Døme: Blir elementet "metall" borte for deg og går i glømmeboka, kan du med dette indre "kartet" eller oversynet kunne gjenfinne "metall" via omkretslenkjer. Dei kan vere lange eller korte og gå begge vegar (sjå figuren).
Eller sambanda kan gå via femkant-banene. Då kan ein hugse utan mellomledd imellom ordet ein er ute etter og dei orda ein hugsar - i fall ein kan dette "akupunkturelement-grunnkartet".
I tillegg til å hugse frå kjerna (ikkje vist ved linjer på akupunkturelement-oversynet), har ein altså mange ulike sambandsvegar å kople til - å assosiere inn i oppgåva: å gjenkalle metall. Det biletlege oversynet gir også høve til å vinne systemisk oversyn, men det er noko som ligg høgre og trulig krev meir.
Her har vi synt og gitt klare, gode prov på at organiske kartformer liknar punktsymmetri i visse høve, og at slike organisasjonsformer hjelper oss å knyte, halde ved lag og kanskje hugse tankesambanda vi gjerne ville hugse.
Dette underminerer ikkje noko av Buzan-karta i og for seg. Men eg har våga å stelle ein fråge rundt verdien av nervecelle- og nervesamband-analogiar som blir brukt til dekning og halvt til legitimering for tankekarta: [Sjå The Mind Map Book] Det kan ikkje vere rette vegen å byggje opp argument. Eg har derimot og attåt dette teke feste i id; freudiansk teori omkring assosiasjonar ved id høver. Og ved å røkte etter (granske) kva for former i naturen som hugen (psyken) naturlig likar og held ut med i langdrag, har eg kanskje opna ei anna gate for nye moluleringar etter kvart. Det får vel vise seg.
Eit spørsmål til: I kva grad skal ein investere tid på å lage tankekart, og i kva grad bør ein bruke tida til å forme innvendige assosiasjonar - i "den mørke hugen" sin?

Eg vil seie svaret ligg i dette: Når blomen har gleda, fell den av. Men noko blir att: frø til neste giv. Ut frå dette resonnementet forsking gjeld det å ta opp i seg nøkkelord og nøkkelutsyn, så dei sit i langtidsminnet (LTM). Det er ikkje den ytre forma av tankekartet som er hovudsaka å hugse, men innhaldet. Det er krona på verket, det er "frøet til blomen" eller slikt noe.

Hugsing går over ifrå det ytre til det indre ved høvelig interesse, noteringar, fokuseringar, memoreringsverksemd (gjentak), hugseknaggar, lære-akronym og anna. Når det ein kjem i hug kjem fram att, har det vore gjennom nye eltingar (bearbeidingar)? Det kan hende. Høgre læring likefram krev det. Sjå Benjamin Blooms læringsnivå, for eksempel. [LENKJE]
Det er ikkje eit anten-eller. Først noterer ein ved tankekart og liknande, så bruker ein mykje meir tid på å lære det. Læring vil seie gjenkalling, recall, i denne samanhengen. Hovudtinga som blir lært utanboks, blir dei gjenkalla i tankekart-fasong, eller kjem ein eller fleire "lysstrålar" av biletlause minningselement opp ifrå "mørket"? Eller kjem hugseknaggane i dagen? Kanskje mest det siste? Folk er ulike. Og lærestoff skil seg: Akademisk stoff har mykje abstrakt tilfang i seg, og kan det ha noko for seg å hugse boksidene visuelt ut i eitt? Dette er nokre enkle spørsmål som kvar enkelt kan grunne over for seg sjølv inntil vidare. For dei som føretrekkjer akademisk utbretting av slikt, høver boka Learning Theories av Dale Schunk framifrå [sjå Lte]
Vi har her gitt vink om at hugseteknologi ikkje er heilt enkelt, og at meiningane er delte om enkelte emner.

Organisasjonsdanning

Hovudtingen du vil notere eller ordne tankar til, kjem i midten; det er "blomsterbegeret". Rundt den kjem "kronblad" - tankeslynger og tankegreiner i ulike fasongar og fargar.
Eller kanskje rotstengelen er i midten, med fleire stilkar ut frå seg, og blomar i enden av somme av dei. I utvida tankekart kan eit opplegg som det kanskje høve flott. [Sjå The Mind Map Book, om Boeing-flya]
Her skal du sjå korleis ein lagar dei i mind-mappingsgata etter Tony Buzan. Hovudsaka kjem i sentrum, og gjerne med eit fargeflott bilete til. Dernest, når du vel fram nøkkelord, vel du dei orda du kjenner på deg inneheld mest råd meining og er kortfatta.
La det gå strekar ifrå orda du skriv ned. Strekane kjem mellom orda og meininga er at dei skal vise høvelege samband mellom ord: dei skal altså hjelpe deg å assosiere, å lage tanke-assosiasjonar og halde dei lenge nok til å kunne tinga "inni hovudet" til sist.
Til støtte for nøkkelorda du noterer, kjem kan hende enkle strekteikningar (mest som kunst å rekne). Med trening kan slike sentrale hugseteikningar hjelpe.

Verdien av fargane

Skogkløver, Trifolium medium

ENKEL hugsing foregår lettare når ein nyttar fleire fargar. Marker ting med minst fire ulike fargar for å få hugsearbeidet til å gå lettare. [Sjå Khm 20]
Fargar er viktige for resultata, og like eins at det ligg eit grann skapande arbeid (verksemd) i karta.
Bruk fleire fargar du verkelig kan like.

Lat det vere lettlest og svært tydelig

SKRIV heller "litt for lite" enn litt for mykje, berre du i ettertid hugsar tankane og tankesambanda bak det som står skrive, og innarbeider dei så dei ikkje glir ut av hugen.
Skriv du tydelig og lettlest, iallfall for deg, kan du nytte skrifta di, men legg gjerne flid i å skrive særs tydelig, gjerne prydelig også. Det gjer det meir lystfylt å sjå gjennom tankekarta etterpå, og lyst og læring går gjerne hand i hand. Alle monnar drar, heiter det såleis. Når du skriv nøkkelord og nøkkelfrasar, kan du bruke trykte bokstavar også. Det kan vere like bra. Ein har lov å variere mellom STORE BOKSTAVAR for mykje viktige moment og vanlig trykkskrift (små bokstavar) for andre moment. Prøv og sjå, finn ut korleis du likar det i augeblikket og i langdrag, etter nokre månader kan det høve å gå gjennom karta med tanke på dette. Bruk tydelege bokstavar - kanskje trykte passar best. Trykte bokstavar - skriv gjerne ein bokstav om gongen - kan vere hovudregelen for den som skriv heller uleselig til vanlig.

Linjer inntil ord og bilete skal hjelpe

Slåpetorn, Prunus spinosa

ORDA DU tek med, kan gjerne stå attåt linjer for å hjelpe hugen (sinnet) å gjenkjenne sambanda som går der. Det er noko ulike meiningar om kva for design (måte å vise fram samband (forbindelser) på som er gode. Det viktige er at linjene viser den strukturen du har forma, og som ventelig då ligg bak kartet. Meininga med kartet er å sjå stikkord med samband til kvarandre, i sær til hovudsaka, hovudtingen. Det er det som står i sentrum - kvar gong.
Prøv å la linjene vise ein klar struktur - korleis du har tenkt og forgreina tankar etter kvart kan høve. Og den innebygde strukturen i eit felt kan også bli vist mykje likt - ved ord og linjer som greinar seg ut frå midtfeltet på arket ditt.
Det er vanlig å bruke berre eitt ord på (til) kvart linjestykke ved hjernestorming (brainstorming). Elles kan ein nytte eit, to og tre ord på kvart linjestykke, og med tida føle (kjenne) seg inn i kva som hjelper best i langdrag.

Øv til du likar denne noteringsmåten

BLI VAN med dei enkle grunnreglane og øv ofte.
Ofte kan ein merke at kartet hjelper fram stadig nye tankar (assosiasjonar). Tren i å få dei med og lat dei få kome fritt, med så lite sensur som det er råd. Tenk ikkje på "start" eller "slutt" når du formar tankekartet, for rekkefølgjer av momenta kan ein setje til etterpå, og det går greitt. Meininga med desse vinka er å gi deg instruksane som gir mest mogelig utteljing frå nøkkelord-notering.

Ordne stoffet kan du gjere etterpå

Når ein ikkje får fleire idéar (assosiasjonar), kan ein tenkje over korleis den endelege presentasjonen skal bli. Ein kan forme enkle temagrupper ved å binde saman eller ringe inn visse nøkkelord som heng saman (for deg). Ein kan nummerere både tema og nøkkelord attpåtil. Ved slike middel skaper ein trulig noko høgre orden over assosiasjonane.
Vil du forme eit nytt tankekart for å ha ein reinskriven versjon å halde tale og liknande ifrå, eller bruke til seinare gjennomsyn, er det flott. Å lage eit slikt tankekart tek ikkje mange femminutt - neppe over ti minutt. Helst ikkje over det.

Samandrag

SKISSE TIL tankekart
NB: I staden for linjer under orda, er det her nytta farga ellipser.

Kapittel 3: Opp med det sentrale

HALD DEG til det sentrale og lag nøkkelord og nøkkelfrasar for å kome det i hug betre.
No er det slik at det vi til vanlig hugsar frå innlæring, er helst (ting frå) starten, slutten, det mest sentrale innhaldsmessig (for nettopp oss sjølve), og ting som stikk seg fram eller utmerkjer seg (spesielle, særmerkte o.a.), ord som blir gjentatt, ting som kan assosiere med noko kjent. Det kan vere kjentfolk, kjente menneske, vidkjente hendingar og meir til i den gata.
Dei sentrale tinga og hovudsidene ved det du noterer, kan du skape nøkkelvendingar og nøkkelord for, i den grad du maktar å sjå det sentrale og formulere noko enkelt og tenlig for hugsing attåt det. Det er visse reglar for dette, men kjerna i dette er vel at når du ordnar nøkkelord inntil kvarandre og i forskjellege samanhengar, kjem tankesamband lettera i dagen (att).
Sagt meir pedagogisk: Gode nøkkelord framkallar sentral informasjon ifrå det du ville lagre i langtidsminnet, LTM.
Assosiasjonar med mild humor og noko uvanlege hendingar, kan ein hugse lettast, for dei verkar neppe trugande innover, i tillegg til å vere kjekke og ved det kalle opp lyst (id, libido). Det er nettopp id-assosiasjonar vi hugsar ved, og det gjeld å gjere "banene" for atterkalling lettast råd. Det går fram av denne resonneringa at ein gjer nokså godt i å halde seg unna djupe problem når ein formar nøkkelord.
Det kan også hjelpe om gode og blide kjensler er involvert. Og når ein blir dumma ut og gjort narr av - men det er ikkje kjekt. ¤
Kanskje nokre enkle, innarbeidde symbol kan hjelpe i kvardagsnotatane også.
Notatar er hjelp til å få innhald og forståing inn i "hovudet". Det er ikkje nok når det står på eit papir, enda så fint det verket kan vere. Det gjeld å bearbeide, lagre og kalle fram att informasjon innafrå, for då har ein det så ein kan bruke det rett som det er, når det høver.
Det kan vere ein kunst å lage gode notatar. Ein skal tenkje godt over kva ein vinn på å lære og ha god greie på.

FØRSTE vink: Skriv ned dei tankane du får i livet. Skriv dernest korte minneord og -vendingar som kallar fram tankane att, også når det har gått litt tid. Nøkkelord er med andre ord som lett hentast opp, og med dei kjem eit haleheng av tilknytte assosiasjonar, trulig. Det er meininga med bruken. Nøkkelord og nøkkelvendingar har meining i seg, iallfall for ein sjølv.
Å arbeide kreativt (skapande verksemd) hjelper idé-assosiasjonsflyt. ¤

PERSONlege assosiasjonar - ting som vedkjem deg som person, blir normalt betre hugsa enn generelle. mykje kjem an på kor (emosjonelt) lada dei blir, og noko kjem an på kor fikserte. Oppatt-tak hjelper det siste når det skjer i fikst memoreringsarbeid. Å memorere er å innprente i minnet, lære utanboks.
Eit godt nøkkelord er eit nøkkelord som kallar fram bruk av fleire sansar enn ein. Men uttrykk det sentrale momentet visuelt i den grad du evner og har tid til det, for bilete kan ein hugse påfallande godt, syner forsking på feltet. Dei orda som gir dei beste bileta mentalt kan høve for mange.
Mang slags tenking - ikkje berre reint kreativ tenking - går normalt lettare med tankekart når ein har innøvd det.

Kapittel 4: Kart-kunnskapar

TENK PÅ eit kart i eit atlas og kva som gjer det lett og likande å lese. Noe av det sentrale ifrå kartforming kan du overføre til tankekart også: Bruk bilete, omriss, symbol og kodar som forenklar for kartlagar og kartlesar.
Ein gjer til vanlig vel i å gi hovudorda i kartet noko luft rundt seg - ein centimeter klarer seg vel, men dette er ikkje nokon hovudregel. Det er viktigare at piler og strekar som ein trekkjer, ikkje øydelegger for inntrykket av hovudorda. Piler formast så dei helst ikkje kryssar kvarandre. Det blir mykje meir innvikla å lese kartet om dei kryssar kvarandre. Det sinkar og kjem lett i vegen for læring.
Når ting liknar kvarandre, kan vi lettare hugse dei. Når dei kjem nær kvarandre i tid og rom (situasjonar), kan vi lettare assosiere dei saman. Piler og blide fargar kan også hjelpe.
Mange småord ein normalt skriv ned, kuttar ein ut - nesten som i modernistisk poesi til tider - berre ein bevarer samanhengen og overblikk. I så fall blir det vekk med mange "i, så, på, av", osv.
Når "begge hjernehalvdelane" (fleire hjernefunksjonar) blir stimulert, lærer ein kjekkare og kan hugse betre. Det gjer også godt å gå gjennom tankekart med noko ein kallar lesestøtte. Ein penn kan nyttast. ¤
Når ein formar kart gjeld noko til: Assosiasjonar eller nøkkelord som ein ikkje trur ein kjem til å bruke, kan ei setje ein tollig klar strek gjennom. Somme av dei kan kome til nytte seinare; det er ikkje godt å vite. Men når ein reinskriv tankekart, klarer ein seg normalt bra utan overstrykingar.

SKRIV alle nøkkelord på linjer for å skipe oversikt og vise kva for strukturar som ligg i kartet. Ei linje skal i slike tilfelle stå under heile ordet, ikkje berre ein del av det.
Det skal vere mogelig å lese nøkkelorda kjapt. Dermed er tydelig skrift tingen.
Kva hendingar blir best gjenkalla? Det kan det også lønne seg å leite i for å forme kart med "pang" og snert.
Kart gir hugsehjelp, av di dei gir overblikk. Når ein memorerer, og brukar tankekarta sine, kan ein "normalt" trenge 5-6 vel tilmåta (porsjonerte) repetisjonar over dagar og månader for å bringe kunnskap inn i langtidsminnet - det vil seie lære og/eller overlære til tinga sit og kan kallast fram att. Det er ein "cirka-regel" att. [45] ¤
Ein hendelig tommelregel er å gå attende til tankekartet etter rundt ti minutts pause for å sjekke om nøkkelorda dine er gode nok. Utan slik sjekking kan ein notere så tankelaust og dumt at ein ikkje klarer å gjenkalle hovudidéane bakom når det har gått meir tid. Derfor: juster tankekarta så du hugsar dei godt, og ikkje fall ifrå å justere dei til du klarer den "biffen".

KUNSTEN å forme sambandslinjer: Sjølv om ein finn det tiltrengt å byrje dei loddrett (vertikalt), kan ein sikkert bøye dei til venstre eller høgre for å skrive vassrett (horisontalt) bortetter. Det vil ikkje seie noko særlig om slik ei linje blir nokså lang. Den skal hjelpe oversyn, og ikkje hindre at kartet og hovudtinga skal vere tydelege og lett leselige. Dermed eit råd som dette. Og minnet verker ved at ein assosierer - ved assosiasjonsbaner. Det er grunn til å minne om det titt og ofte.
Så ein god grunn til å teikne linjer frå eit nøkkelord til andre, er å skape hjelp til å sjå samanhengar. Og god oversikt - som ifrå geografikart - hjelper lett læring det også.
Det som er klar og tydelig hjelper også eit grann. Ting som gjer det kognitive kartet uklart og vanskelig å lese, må ein unngå. Eit oversiktlig kart er heilt nødvendig. Av den grunn er det betre å ha det enkelt enn så fullt av informasjon at det blir vanskelig å tyde det. Karta kan likevel formast så dei inneheld svære informasjonsmengder. Det gjeld å gjere lesinga behagelig og greilig. Fargar hjelper godt til det. [7.3 T+]

Kapittel 5: Behagelig motverking av glømsle

DET HAR blitt hevda at god meistring av kognitive kart, effektiv tekstlesing og mangt som hjelper minnet, kan minske studietida med minst ein halvdel. Det kjem vel an på. Studietid er også ei modningstid, og store tre treng lang tid for å vekse ut. Det kan i somme tilfelle gjelde store tankebaner også.
Det som det gjeld, er å få mykje utbytte av studiet. Ikkje bruke kart så ein forserer ting og mistar mykje verdifullt ved slikt, men ta dei i bruk så ein kan gjere studiet lettare og likande for seg - det er det meining i. Det kan kognitive kart hjelpe til med på mange måtar, i sær ved å gjere nyttig stoff lett tilgjengelig for oversyn og memoreringar. Trulig kan ein likevel vinne fælande mykje ved å ta nok omsyn til korleis hugen og hjernen organiserer og prosesserer informasjonar.
Det kan ta litt for lang tid før nye ting vinn innpass i det skoleverket. Tankekart har vore til i over eit kvart hundreår no.

Tekstlesing

NÅR DU les gjennom ein tekst i ei lærebok eller noko anna nyttelig, merker du ventelig av viktige ord og vendingar med filtpenn. Kanskje ein tidel av teksten kan vere verdt overfarging. Kanskje ein femdel av den teksten du har farga, kjem fram til sentrale og vesentlege ting, til hovudord. Slike ord er normalt verdt å bite merke i og hugse godt. Dei kan vere fagord, vendingar som ringar inn heilt sentrale forhold for deg, og så bortetter.
Når du ser gjennom alle orda du har understreka eller dekt med farge, kjem du kanskje også på kjekke og likande hugseord for enkelte frasar. Somme av dei hugseorda kan vere prima nøkkelord i lag med fleire andre - til hjelp for nettopp deg.
Det vil ofte vere lurt å teikne hugsekart (tankekart) først etter andre gjennomlesing av teksten. Når ein då lagar tankekart, tek ein slike sentrale ord og vendingar og grupperer dei så liketil ein klarer. Slik redigering kan ta nokre femminutt.
Blant fordelane med å bruke tankekart av denne typen i læringsarbeidet, er at dei hjelper oversikt når dei er rett laga, og oversikt hjelper kontroll over fagfeltet. Oversikt blir fremma ved at heilt unødvendige ord for hugsing blir fjerna frå det ein arbeider ut frå i repetisjonsarbeidet. Noe mellom 70 og 90 prosent av orda i ein tekst kan vere overflødige for det hugsearbeidet, og kan seinke jobbinga og læringa i same grad.
Gode nøkkelord er hugseord. Dei verkar om lag som knaggar - pegs heiter det på engelsk. Hugseknaggen får fram lange assosiasjonsbaner når ein har repetert og memorert godt nok. Når lange assosiasjonsrekkjer kjem "rullande", betyr det at ein hugsar fint, og kartoversikta tener til å sameine og samkjøre dei på mykje likande vis. Det kan kome mykje fikst ut av det. Det kan gå lettare å bitte saman gamal og ny kunnskap ved tankekart.

Opplegg for repetering

Etter ti minutts tid.
Same kveld før ein legg seg til å sove.
Etter ei halv veke
Etter ei veke
Etter tre veker
Etter to-tre månader
Etter eit år.

For di ein normalt glømmer mest like etter ein har lært noe, er det vesentlig å memorere ifrå karta kort etter for å berge mest mogelig når det er mest å hente opp. Når ein så porsjonerer ut med aukande intervall, har ein nytta tida og forholda best råd og kan ha mykje att for strevet, også nokre veker etter eksamen.
Når ein har memorert tinga passe, kan deler hamne i langtidsminnet som ein seier, etter knapt ein månad. Det er mange ein gong mogelig å hugse noko sterkt utan memoreringsarbeid, men slikt blir halde utafor her, like eins diskusjonen om det finst noko særskilt langtidsminne inni oss. John Andersen er ein som har lufta tvil om det.
No hører det også med å vise til glømslekurver for å sjå kor verdifullt utmåta repetisjonar og memoreringsarbeid kan vere: ein gjengs gjennomsnittskurve for glømming syner at noko rundt 80 prosent av detaljane ifrå ei forelesning er gått i glømmeboka etter 24 timar.
Ei anna glømslekurve viser kor forsvinnande lite som ein hugsar etter fjorten dagar - det er mest ingenting. Føresetnaden er at ein ikkje arbeider meir med stoffet i dei vekene. Men i fall ein gjer det, hjelper ein minnet på mange måtar, og hindrar løynd glømming som gjer studia til svært mange til loffing og kanskje forsoffent parodiaktig - slikt kan koste mange hundre tusen kroner for kvar enkelt, og mykje meir for samfunnet. Men det er ei anna soge.

Enkle ord om overlæring

LAT OSS seie du kjempar med ti franske gloser: Når du har lest dei ti gongar, kan du hugse dei frå fransk til norsk og andre vegen i tillegg, om du altså lærer gloser slik. Det var vanlig før.
Når du held fram å pugge frå den gongen du hugsar alle heilt godt, og jobbar rundt 25 prosent gongar meir enn det tiltrengte i augeblikket, driv du overlæringsarbeid. Altså: Når du hugsar tinga etter ti repetisjonar og les dei tre gongar til på toppen av dette, driv du overlæring. Slikt kan vere å rå til for fag som krev kunnskap om ord og litt av kvart anna. Språk krev at ord blir lært. Det finst andre måtar å lære språk på, men det er ikkje meininga å kome inn på anna enn overlæring med dette.
Noe nær 25 prosent overlæring kan løne seg godt.
Når ein ser gjennom tankekarta i lys av dette, kjem sikkert tanken fram: "Lærer eg godt i starten, utan at lysta til å lære blir laber, er det mogelig å korte ned læringstida og somme av repetisjonane." Kanskje. Ein får sjå etter i kva grad det hjelper og tek dampen ifrå ein, for seg sjølv. Læring treng å vere lyst-betona. Når ein tvingar seg imot naturlege lyster i staden for å leike seg, blir ein fortare lei. Når ein blir lei, treng ein kanskje å kvile. Heller det enn å bli stamgjest i kroa. Ein kjempar altså imot å bli forsoffen.

Verdien av nøkkelord

Her er nokre gode råd mot å gjere studiearbeidet til makkverk: Pugg løyser ikkje alt. Det ein les med stor motvilje og uhygge og uvilje, vil ein ha vekk, og kan bruke fortreninging (som omfattar gløymsle) for det. Så det gjeld å hyggje seg når ein kan. Dessutan hjelper noterings-kunne. Dr. Gordon Howe og medarbeidarar ved Exeter Universitet i Storbritannia har studert kva for notat-måtar som hjelper best.

Best er nøkkelord notert av den som lærer.
Nest best er nøkkelord gitt av forelesar/lærar.
Så kjem samandragssetningar laga av den som lærer.
Dernest samandrags-setningar forfatta av forelesar/lærer.
Tredje dårligst er at den som lærer, skriv ned alt, rubb og rake.
Nest dårligst er at lærar/undervisar deler ut utskrift av heile forelesninga.
Verst: Ingen notatar.

Eit par merknader: Desse funna får ein kople saman med glømselskurva og memorerings-arbeidet (gjentak og overlæring kjem inn). Om ein ikkje jobbar for å få hovudpoeng og sentrale moment inn i minnet ved å arbeide med dei, kan ein vel tvile på kva som hjelper mest etter lang tid: Fyldige notatar eller knappe. Men i store drag kan lista etter Howe nok vere hjelpsam.
Når ein skal lære noko ifrå bøker, kavar ein for å finne og merke av nøkkelord etter å ha forstått sånn nokolunde. Nøkkelord kan kort definerast som (1) dei som inneheld sentral meining og helst kortfatta - og godarta - og (2) slike ord som fremmer gjenkalling ved testing, nemner Tony Buzan.
Ein får altså vere på utkik etter ord som betyr mykje, har mykje innebörd, innhald [sjå Mum 113-14].
Psyken hugsar ikkje nødvendigvis i setningar, men ved nøkkelord og tanke-bilete. Nøkkelord kan ein setje saman til nøkkel-frasar. Det kjem i tillegg - Og det visuelle minnet er ganske storarta. Vi hugsar bilete veldig godt, har det blitt vist ved mange eksperiment.

Noter berre "eitt eller to av ti" når det høver

HER KJEM vel rosinen i pølsa: Av dei orda vi hører, les og bruker, er det kanskje berre eitt eller to av ti som er nøkkelord - heilt vesentlege meiningsberande ord (og frasar). Dei skulle vi bite best merke i, for di dei vi hugsar, kan hjelpe gjenkalling av dei hine også. Det har synt seg at studentar hugsar større tilfang lettare på desse måtane.
Å ordne hugse-orda (nøkkelorda og nøkkelfrasane i lange rekkjer bortetter eller nedetter, kallast lineær organisering av dei. Det er neppe godt nok for langtidslæring i det store og heile, enda om unnatak sikkert finst. Det bør verke betre å bruke fine tanke-bilete og nøkkelord (jamfør forsking over kor fint vi hugsar bilete og Gordon Howe sine funn over noteringsmåtar).
For å bruke hjernen storarta, skulle vi alliere oss med og dra behagelig nytte av korleis den verkar best. Nøkkelord kan ein altså stelle i figurar og i skjema og i skjema som også tillet figurar inni seg (dei kallast kugekart og tankekart om kvarandre). Av desse momenta finn ein teoretisk bakgrunn for korfor tankekart av ulike slag hjelper. Godt forma tankekart kan også fremme meir samordna hjernebruk, som igjen gir merkbar vinst [jf. også Mum 114].

Memoringsarbeid mot gløymslehegren

ORDET 'gløymslehegren' er ein metafor som er brukt i Håvamål, vers 13.
Inntil 80 prosent av studeringstida bør brukast til memorering. Då blir utbyttet best, syner amerikanske studiar. Det blir ikkje langt frå 50 minutt av kvar time - men om ein hugsar å "bake inn" passe utporsjonert kvile i læringstida ein har, kan ein seie det betre: Frå ein har gjennomsett og skumlest og sett godt gjennom tekstane det gjeld, høver det å bruke mesteparten av tida til memoreringsarbeid til ein kan stoffet. Då er det overført til LTM (langtidsminnet) og kan dermed gjennkallast "utan mageknip". [sjå Ams, eit appendix]
Ein får kome gjennom lærebøkene og notere ned ting å memorere i dei, og så legge hovudinnsatsen der det er lønnsamt. Studering er hard og tung jobbing i hovudet. Det finst heldigvis kjekke måtar å få til desse tinga på. Men tid tek dei. Human og grundig studieteknologi og kvile hand i hand kan få ein frametter.
Metodane og karta kan kanskje hjelpe også den som er litt makelig av seg, like fullt. Og takk for det.

Kapittel 6: Kreative byks

EIN FÅR tenkje positivt om seg sjølv, det er ikkje sikkert nokon annan vil det, sa mannen.
Tankesprang kjem i stand ved id-assosiasjonar. Når poeng ifrå ulike felt blir kopla saman, kjem fusjonar i stand, nye mønster, nye måtar å sjå på. I fall slike koplingar går seg til, blir brukt om att og om att, blir dei fikserte. Og når mange koplar likt i lengre tid, kostar det nesten ingenting å konstatere i tråd med slike koplingar.
Mange normer kan ha vore radikale i si eiga tid, før dei glei ned i "folkedjupet" i form av ordtak og sentensar. Vi ser av skrifter ifrå Mo Tzu, Mencius og mange andre at i oldtids-Kina streva mange med å finne normer å leve etter. Confucius ifrå den tida var noko som minnar om radikalar - i samtida si. Kanskje ingen hadde fare fram og dosert like eins som han før. Han knefesta normer og kutymer. Til sist blei dei statseige - mange følgjer dei.
Der alle tenkjer likt, tenkjer ingen godt nok, er elles kjerna i eit norsk ordtak mot for mykje underdanig felles-tenking. Individ er unike, altså ulike. Individ vinn altså fram til eigne utsyn - derfor.
Når ein tenkjer, aktivisast nerveceller rundt om i hjernen. Ulike utladdingar skaper ulike mønster. Når ein har tenkt om lag det same mange gonger, går det "sport" i det - ein glir inn i liknande tankebaner mykje lettare. Somme klarer å nå over det utvendige og konforme i form av eiga, sjølvstending tenking - meir eller mindre. Det er ikkje så lett som det ser ut til. Men det finst mange guruar til å gi metodar, om ikkje Kjell Magne Bondevik tolererer alt dei kjempar for.
Attende til korleis innlæring kan gå for seg: Ein får med seg mykje meir - også meir av seg sjølv - ved lagleg studiemetodikk, som tankekart er fine deler av. Læring kan gi mykje, også mange, nyttige tankar, når prosessane går vel for seg. Nervecellene i hjernen blir utlada på noko ulikt vis. Dei skaper bølgjer når dei bli utlada. Slike bølgjer kan ein måle ved EEG, elektroencefalogram.
Når hjerneceller blir utladda og ladda igjen, blir det målt i svingingar per sekund (Hertz, korta ned til Hz) Ein ser også at slike utladdingar av spenningane i hjernebarken former ulike hjernebølgjer, og at desse igjen kan forme mønster. Hjernebølgjer har fire tydelig ulike fasar. Dei er:

Betabølgjer (15 Hz og meir) ved intens merksemd. Ein finn dei oftast i fremre regionar av hjernen, og nokre gongar i bakre også.
Alfabølgjer (8 - 12 Hz) ved kvile. Ein finn dei bak i hjernen, nærare bestemt: i occipital-parietal-området -
Thetabølgjer (4 - 7 Hz) ved drømmesøvn. Ein finn dei mest i tinninglappane (the temporal lobes), men det kan variere.
Deltabølgjer (3 Hz eller mindre) i djup søvn. Det varierer kor ein finn dei.

Bølgjene blir først og fremst målt ved svingingar per sekund (Hertz). Dernest kan det vere overlag interessant å sjå på amplituden til bølgjene - kanskje utslagsvidde dekkjer meininga her. Meditasjon kan hjelpe til med å sameine hjernebølgjer. Det kjem an på metodane ein brukar og korleis ein går fram. Somme klarer også å kveste seg med slikt, men det er det ikkje god nok meining i.
Dei mest akademiske hjernefunksjonane kjem lettare til kort med omsyn til kreative løysingar, innovasjon, å sjå muligheiter. Dei artistiske hjernefunksjonane har mest styrke i det.
Det finst mange døme på at kunstnarar og forskarar kom i drømmetilstandar og med eitt såg løysingar i drømme. Albert Einstein sa sjølv at mange av oppdagingane hans ikkje ville vore mogelig utan dagdrømming (artistiske hjernefunksjonar). Niels Bohr sin atomteori kom til med liknande hjelp, og så vidare. Det finst mange andre døme.
Ein får gjere eit poeng av å lære og kvile på ein overordna integrert måte i framhaldet. Tony Buzan har kome til at ein kan korte ned ei studerings-økt til ned i 18 - 20 - 25 - 30 - 35 minutt eller så for å alliere seg best mogelig med hugsefenomena som gir langvarig læring.
Det har seg slik: Å forstå og hugse er ulikt. Ein kan godt lese i tre timar og skjøne tinga godt, men hugsing er noko heilt alla: Utmatting kjem snøggare i den "leiren".
Derfor er det kjekt å korte ned læringsøkene til halvparten av ein skoletime (til under 20 minutt kan vere bra). Og så skal det vere korte pausar imellom. Ein av grunnane til "pause-arbeidet" er at mykje ubevisst integreringsarbeid finn stad i lag med bevisst jobbing med stoffet, og det kan gjere godt å la den delen av prosessen vere uforstyrra av tankar utafrå om att og om att. I tillegg er det også slik at regelmessig kviling av den typen eg nemner, kan hende hjelper det meir mekaniske minnet også. Ein hugsar gjerne meir når ein kviler imellom ganske korte innlæringsøkter. Glømslekurva syner også at ein normalt hugsar mest nokre fem-minutt eller så etter innlæringsøkta, ikke direkte etter den. Slik er det.
I tråd med dette blir altså samordna kviling skarpt tilrådd som haleheng til mest kvar læringsøkt. Behagelig kan det også vere, berre det går godt i hugen.
Det som er tilrådd: Lese og ta pause, lese og ta pause, gjerne korte leseøkter med fem-ti minutts pausar åt seg. Det kan gå mykje betre enn "alt anna. Deretter kan ein ta ein kvil. Så kjem kanskje nye jobbeøkter med kvilepausane mellom, og så tek ein til å kjenne om det er tungt å studere, kva?
Det finst mykje meir å leggje fram om kunsten å studere med pausebruk, men vinka ovafor kan ventelig hjelpe overlag mange.
Regelmessig kvile hjelper hugen (psyken) å arbeide på materialet, og djupt innvendig til tider. Dessutan regenererer det hug og kropp så ein ikkje blir tussete. Når ein får lite søvn i mange veker om senn, kan ein elles gå frå vitet. Det er ikkje det beste.
Noe rundt halvparten av dei som bur i større byar har søvnproblem, heiter det. Ein kan sove for lite eller for dårlig eller begge deler. Det siste er verst. [Sjå Søvn; Khm 70]

Hjernestorming (brainstorming) kan ein få til for seg sjølv og i grupper. Det siste kan vere best. Dyrk og hegn (plei) ei positiv innstilling til både deg sjølv og oppgåva. Det hører med.
Koselege tankekart høver framifrå i det arbeidet. Dei er flotte å ha ved planleggingar, førebuingar, løysingar av problem og visse knutar, og idéskapingar.

Kapittel 7: Utfordringar eller -

BETRE oversikt kan omforme problem til noko ein tener pengar på, eller til noko anna som er tenlig for ein sjølv. Maktar ein å omforme eit problem til ei utfordring i lys av dette, kan ein godt bli gjæv av det, iallfall å sjå til, og for ei tid. Den tida kan vare heile livet.
Tankekart kan hjelpe hjernestorming når ein vil klare av problem betre, utvikle mental fridom (det er å tilrå), og kome med assosiasjonane ein kanskje kan vinne framgang ved. Somme av dei kan bli blokkert innafrå (ved det som blir kalla sensur i Freudianismen) og mange utafrå, frå andre. Godt sosialt klima ryddar unna negative tilbakemeldingar på idéar (assosiasjonar) ein kastar fram i ei gruppe der ein skal tenkje oppfinnsamt, nytt og skapande.
Nøkkelord—ikkje nordlyset— kan fjerne somme av problema. idéane du får under dagdrømming og nattesøvn (i alfa- og theta-tilstandar) kan kanskje hjelpe deg. [Sjå Khm 67] Blir dei generelle, blir det mange måtar å sjå på dei. Ved desse to midla kan ein makte å liste seg omkring problemet med indre og ytre sensur innan visse grenser.
Dei beste kreative nøkkelorda er altså generelle ord. Dei fleste av dei skaper ikkje konkrete bilete i hugen. Med dette kjem heller ikkje vanlig sensur med fotfeste i meir primitive (arkaiske) deler av hjernen opp og fram så lett som når ein tenkjer om lag som en primat og bruker runde, biletord. Sjå også på barna. Det er mykje å lære av dei.
Tankekart-teknikkane bør du venne deg til så du nyttar dei det du er god for. Det er normalt viktig å fremme forståing, og det kan kognitive kart hjelpe til med.
Elles: Kanskje naturfargar kan hjelpe deg, trening, og kunnskap om hug og hjerne under eitt. Buzan sine bøker hjelper fint om ein vil vere driftig og få meir utbytte av mange slag.

TIL FRÅSEGNA "Dêt var eit kort kapittel."
Arne Næss nemnde ein stad ein svenske som blei tilsett som professor i filosofi. Det som svensken hadde produsert og som blei grunnlaget for tilsetjinga, var åtte sider.
Har ofte undra over kva som stod på dei sidene.
"Kan man, så kan man," heiter det også.

Kapittel 8: Enkle kosthaldråd

Nokre gode råd til oppvarming

ET DEG friskare og tren mykje om du kan:

Kutt ned stimulantane og kvil i staden.
Et mindre dyrefeitt og mindre plantefeitt
Fiskolje-feitt og litt av kvart grøntfôr kan høve deg. Korn, frukt og bær og mange slags frø går nok også an.

Kvile framfor kunstig stimulering - av biologiske grunnar

HJERNEN bruker rundt ein firedel av oksygenet ein pustar inn i blodet, også når den er i kvile. Den er ein storforbrukar av oksygen, altså. Forbrenninga i hjernen krev nokre tilsetjingsstoff - ikkje berre glukose ifrå sukker og stive (stivelse), men også nokre mineralar og vitaminer. I læringssituasjonar krev nokså lett litt ekstra mat, men ikkje kva som helst slags mat.
Når du treng kvile, så kvil. I somme tilfelle kan det hjelpe om du strekkjer deg og badar - i andre tilfelle krevst søvn. Sjå berre:

Nåla i symaskinen

Den som fann opp symaskinen i si tid, heitte Elias Howe. Men så lenge holet i nåla var i toppen av nåla, fekk han ikkje maskinen til å verke godt nok. Så ein dag fekk han melding frå oppdragsgivaren sin om at dersom han ikkje fekk nåla til å verke innan klokka ni neste morgon, ville prosjektet bli lagt vekk.
Howe jobba heile natta utan å få hol på problemet. Om morgonen var han utslitt, og på veg inn i drømmeland. Då drømte han at han blei tatt til fange av kannibalar som stakk han i ryggen med spyd. Spyda hadde hol i spissen, såg han.
Løysinga var klar. Holet i symaskinnåla kunne vere i spissen, altså nede på nåla. Slik fekk han det til.

Koffein eller urtetear? Valet er ditt

Stimulantar kan utsette at trøttleiken kjem, men kan krevje opptil det dobbelte med kvile etterpå, og etter kvart. Kaffi og mange leskedrikkar inneheld koffein. Det er ein stimulans å gå vekk ifrå for dei hundre tusen som slit med helge-abstinensar ifrå større mengder koffein. Te er litt mildare. Mange urtetear kan hjelpe deg.
Kanskje du kan sjå over dette før du kasserer slike milde vink:
Ved hjelp av erfarent kosthold kan du kanskje styrke hugsen, auke kreativiteten, førebyggje depresjonar og bremse aldringa. Leskedrikkar er det ikkje så mykje om å gjere å ha i seg når kranvatnet ikkje er for ille.
Forsking viser at kva hjernen kan utrette også kjem an på kva den har å forbrenne, og kva som blir "putta" inn i den elles gjennom blodet. Dette vil seie ein trulig kan betre hjernen sin gjennom kosthaldet. Det kjem fram av ei bok av den amerikanske helsejournalisten Jean Carper (69). Boka vil heite Din mirakelhjerne når den kjem ut på norsk noko etter dette er skrive. "Kosthaldet hjelper deg å utnytte hjernekapasiteten best mogelig," kunngjer Carper.

Det ulødige kosthaldet kan gå utover hjernen

CARPER hevdar at "steinalderkosthald" er det beste for hjernen. Med det meiner ho vekstar, fisk, og kanskje kjøt - og først dernest korn og husdyrprodukt. Det kan ho meine som ho vil om. Noe kan det nok vere i det. Sjå berre:
I våre dagar får hjernen til somme nøye seg med næringa i burgarar og cola og slik junk food. "Kampen om hjernen" foregår mellom dei frie radikalane og antioksidantane. "Dei frie radikalane går til åtak på og øydelegg hjerneceller. Antioksidantane kjemper mot desse frie radikalane. Forskarar flest meiner vel at antioksidantane er med til å styrke hjernekapasiteten og utsette aldringsprosessen. Desse "gode hjelparane" finst det mykje av i frukt og grønt, og særlig i svisker, blåbær, kvitløk, jordbær og spinat."
Dyreforsøk viser at mykje spinat, jordbær og blåbær er med på å avverje den svekkinga av hjernefunksjon og minne (hugs) som kjem med alderen, seier Carper. Jamvel om ein ikkje er dyr, kan ein vel få seg til å ete jordbær og blåbær. Det skulle eg meine.

Feit fisk før den blir radioaktiv

Noe av det viktigaste ein kan gjere for hjernen—ved sida av å kvile og få frisk luft, regelbunden mosjon og ha lite mas—er å ete feit fisk, til dømes ansjos, aure (ørret), laks, makrell, sardinar, sik, sild og tunfisk. Feit fisk inneheld blant anna fiskeolje av typen omega-3. Dyreforsøk viser at slike oljer betrar læringsevna - men folk er ikkje dyr. Kanskje ein ikkje får overføre resultat frå dyr til menneske utan vidare.
Men Carper seier at feittet vi får i oss er noko av det mest avgjerande for om hjernen fungerer godt eller dårlig. Undersøkingar syner at dess meir metta feitt dyr får i seg, dess meir bli hjernen og minnet deira svekka. Dyr som får fôr med mykje metta feitt, lærer seinare. Det er slikt feitt i heilmjølk og smør, med meir.
Einumeitta feittsyrer, som blant anna finst i olivenolje og mange andre planteoljar, er derimot med på å hindre minnetap og svekte åndsevner når vi blir eldre, viser ein italiensk studie. Kan det vere motstykket til "Ei svale gjer ingen sommar"?
Ein stor nederlandsk studie blant 1300 eldre menn viser at dei som fekk i seg mest omega-6-feittsyrer, som hovedsaklig finnes i margarin og sausar, var 75 prosent meir utsett for kognitiv svekking (også minnesvekking) enn dei som hadde i seg minst omega-6, seier Carper vidare.
"Når eg skal kose meg, tek eg gjerne litt . . . sjokolade. I moderate mengder er det bra for hjernen . . . inneheld antioksidantar som er bra for hjernecellene," seier ho.
Kanskje det høver å kome med litt meir her:

Lecitin er god hjernemat. Den finst i eggegule også, ikkje berre i soya og sjokolade, og kan kjøpast i kapslar.
Fosfor og anna ifrå blomkål og anna er noko hjernen har behov for til tider.
Nokre av B-vitaminane i lag med C-vitamin og nokre av dei sporstoffa (minerala) som ein lett brenn ekstra i stress, kan høve like eins.
Frisk luft er godt for hjernen i tillegg, og å røre seg - bevege seg omkring.
Eit godt liv kan også kome godt med . . .

Nokre fleire vink

Kvitløk, peparmynte, pepar, søt, raud paprika, ingefær, tomatar, urter, krydder og tilmed melasse kan stogge og hindre nedsløvingar av ulike grunnar. Lite feitt, svært lite kvitt sukker, Demerara rørsukker bli betre. Minst råd vanlig salt. Urtesalt kan gå. Noe sitron i lag med feit mat skulle gjere godt, det også.
Dette kan ein prøve, sa naturlegen.

Ei kjelde: Dagbladet, måndag 13. august 2001. [Heile artikkelen] [Alternativ]
Ei anna kjelde med mat-vink er boka Best når det gjelder.

Kapittel 9: Presentasjonar

Kurs og seminar er ofte sløsing med tid og pengar om ein ikkje følgjer opp. Med eller utan oppfølgjingsprogram får ein nok kome i hug at ansvaret for læringa kan vere læraren (kurshaldaren) sitt. Han og ho skal kunne om læring og leggje vel til rette for det.
Humor har ofte ein brei plass i somme kurs. Humor kan løyse litt på bindingane og knuse litt is mellom folk, når ingen er pøbel.
Truverdig kursleiar er eit gode, og kjem attåt oppfølgjing.
Gruppearbeid er nokså vanlig no om dagen.

Det er like eins vanlig med nokre visuelle (biletlige) presentasjonar. Overhead (prosjektør) kan bli brukt med hell. Ein kan teikne transparentar mens ein underviser, og gjerne kombinere med ferdiglaga materiale i tillegg. Hugsekart og ferdige transparentar kan kombinerast.
Noe kjem an på korleis ein underviser. Klar og tydelig skal talen vere, og det visuelle materialet skal vere like eins: klart og tydelig, ikkje for innvikla - heller noko enklare - og så skal ein ikkje sjokke tilhørarane.
Nok eit råd til kursleiar og kven som helst: "Never expect, inspect."

Litteratur
Meir om tankekart og læring på engelsk

Ams: Atkinson, Richard, et al. Introduction to Psychology. 9th ed. San Diego: Harcourt, Brace, Jovanovich, 1987.
Bhb: Buzan, Tony. Bruk hodet bedre. Oslo: Hjemmet-Fagpresse, 1977.
Bhe: Buzan, Tony. Bruk hodet enda bedre! Du har 10 forskjellige intelligenser - lær å bruke alle sammen. Oslo: Hilt og Hansteen, 2001.
Bs: Buzan, Tony, and Richard Israel. Brain Sell. Aldershot: Gower, 1995.
Coe: Bruner, Jerome. The Culture of Education. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1996.
Cpi: Anderson, John R.: Cognitive Psychology and its Implications. 4th ed. New York: Freeman, 1995. - Lærebok for studentar
Cto: Hunt, Rikki, with Tony Buzan. Creating a Thinking Organization: Groundrules for Success. Aldershot: Gower, 1999.
Eh: Buzan, Tony. Et hode foran: Mental styrke er veien til fysisk helse. Oslo: Hilt og Hansteen, 2002.
Ehb: Malone, Samuel A. Et hode bedre. Oslo: Egmont Hjemmet Bokforlag, 1997. [Interessant bok basert på leseteknikkar med hugsetriks]
Eh: Buzan, Tony. Et hode foran: Mental styrke er veien til fysisk helse. Oslo: Hilt og Hansteen, 2002.
Khm: Ringom, Bjørn: Kreative hukomelseskart (mind-maps). Lillehammer: IML, 1987.
Laj: Michael J Gelb, and Tony Buzan. Lessons from the Art of Juggling. London: Aurum Press, 1995.
Ltp: Schunk, Dale. Learning Theories. An Educational Perspective. 4th ed. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education, 2004. [Grunnsolid. Lærebok for studentar]
Lte: Schunk, Dale. Learning Theories. An Educational Perspective. 2nd ed. Englewood Cliffs, NJ: Merrill/Prentice-Hall, 1996. [Nyare opplag har kome]
Mmb: Buzan, Tony, med Barry Buzan. The Mind Map Book. Rev. ed. London: BBC Books, 1995. [All right]
Mum: Buzan, Tony. Make the Most of Your Mind. Rev. ed. London: Pan, 1988. [Kjekk]
Pl: Gross, Ronald. Peak Learning: A Master Course in Learning How to Learn. New York: J. Tarcher/Putnam, 1991. [Positiv]
Prt: Rotondo, Jennifer og Mike Rotondo jr. Presentasjonsteknikk. Tr. Poul Henrik Poulsson. Oslo: Damm, 2002.
Sg: Buzan, Tony, and Richard Israel. Sales Genius: A Master Class in Successful Selling. Aldershot: Gower, 2000.
Tor: Buzan, Tony. Speed Reading. Rev. ed. London: David and Charles, 1988. [Svært nyttig]
Uy: Buzan, Tony. Use Your Head. New, rev. ed. London: BBC Books, 1989. [Oppdatert engelsk utgåve av Bruk hodet bedre (over)]
Zwm: Herrigel, Eugen. Zen i bueskytingens kunst. (Zen in der Kunst des Bogenschiessens) Oslo: Hilt og Hansteen, 1995. (Også Oslo: Gyldendal, 1971) - [Varmt tilrådd]

BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
© 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]