Norske eventyr og segner

• Vaktmannen
• Svartedauden ved Sengeset
• Ubedne bryllaupsgjestar
• Då Petter Dass fekk vaska seg

Vaktmannen

"No får det jammen vere nok med slikt følgje."

Han trudde helst det var folk som ville drive ap med han.

Natta etter, då han kom og skulle over demninga, låg det eit bord tvers over gangvegen. Han tok bordet og kasta det unna, men då var det noko som kniste like ved han. Vaktmannen brydde seg ikkje stort om det, men gjekk runden sin vidare.

Då han kom tilbake og skulle over demninga, låg bordet der igjen, og no snåva han i det så han heldt på å falle på hovudet i elva. Han sto der litt, reint fortumla, og igjen hørte han ein som kniste og lo.

Då blei vaktmannen redd og bad at dette her skulle halde seg vekke. Og kva det no var, fekk han gå i fred for nissen sia.

Svartedauden ved Sengeset

FØR SVARTEDAUDEN [1] låg sjølve Sengeset heller ubygd og var for det meste ikkje anna enn ein framifrå seterdal. Folk flest hadde då gardane sine andre stader, nærare salt sjø.

Svartedauden herja så i området at det levde att berre eit par ektefolk i Sengeset-dalen, Gorm og Gula Mapitiv. Desse to blei verande, men etter kvart kom det folk til frå andre kantar og busette seg innover i Sengesetdalen. Gorm og Gula ville ikkje fare frå den gamle heimen sin. Dei klaga ikkje over anna enn at det var vanskeleg å halde rekning med dagane til kvar ei tid.

Ein gong då dagane var på det stuttaste, la Gula i veg til Sildevika og skulle høre etter kor lenge det var til jul. På vegen sette ho seg innmed ein bergvegg og kvilde. Då hørte ho at dei tala vennleg inne i berget.

Dikke dikke Gula,
bak du brød til jula.
Ei natt og to dagar,
så lenge er det til jula.

Då snudde Gula og drog heim med det same. Der baka ho brød og stelte i stand til jul.

Ord

1. Svartedauden var ein svært smittsam sjukdom, ein pandemi, ein farang som herja Europa i godt over 250 år. Den kom til Noreg i 1349 gjennom Bergen, den største handelsstaden i Norden på den tida og fram til 1700-talet. Det blir sagt at folk ikkje levde meir enn eit par dagar etter å ha blitt smitta, men nyare forsking seier tida mellom smitte og død var 37 døger. Mot slutten av den tida fekk dei som var smitta, lungebrann og svollar, mest i armholene og i lyska. Dersom det gjekk kaldbrann i huda over byllane, blei huda svart.

   Svartedauden har blitt kalla ein byllepest som blei spreidd med rotter. Nyare forsking syner rottene ikkje spreidde den, men var uskuldige, og det er fleire fine prov på det. Svartedauden spreidde seg dessutan mange hundre gonger fortare enn byllepest gjør i vår tid, så fleire steller spørjeteikn til om Svartedauden var ein slik pest. Slikt som dette kjem opp i dagen i eit dansk-laga Svartedaud-program i Discovery Channel frå 4. oktober 2004.

   Svartedauden utrydda noko rundt 2/3 av folket, men Island blei spart for svartedauden: Mannskapet på båtane som skulle dit, døydde før dei kom fram.

Ubedne bryllaupsgjestar

EIN BONDE i Balshus heldt ein gong bryllaup for dotter si. Bordet blei dekt og maten boren inn, men før gjestane hadde fått setje seg, var alt oppete. Då verten kom inn og fekk sjå dette, sa han,

"No har Fole vore her og ete opp all maten."

Han såg til at annan mat blei bore inn, og gjestane tok til å ete. Men det gjekk med meir mat enn dei åt.

Ved døra sto ein gammal ryttar som visste meir enn dei andre. Då han hørte korleis det blei smatta ved bordet som om det var grisar til stades, steig han opp på hesten sin og rei til Jomfruberget nær ved. Der banka han på. Fjellet opna seg, og ryttaren sa til den som budde i berget, "Lån med hua di, du skal få hua mi til gjengjeld."

Ei slik hue som han fekk, blir kalla Uffahatt, og gjer ein usynleg når ein har den på.

Berggubben svara: "Her er den. Men lov meg å gi meg den tilbake før sola går ned."

Som sagt så gjort. Ryttaren skunda seg attende til bryllaupsgarden, og der såg han det sat to troll mellom kvar gjest, og trolla tok av fata med begge hender og åt av hjertens lyst. Ryttaren tok pisken sin i handa, og slo snyltegjestane så hardt over fingrane at dei miste lysta til å stikke hendene i fata. Dernest kjørte han trolla hovudstups ut av bryllaupsstua. Så tok han av seg berggubben si hue - den hadde gjort han usynleg for folk - og sa,

"Til no har trolla ete med dykk, men sett maten fram igjen, så vil eg halde dykk med selskap."

Det gjorde dei, åt i fred og hadde tilmed mat til overs.

Då det leid mot kveld, sette ryttaren seg på hesten igjen, og rei til Jomfruberget. Her kasta han ifrå seg hua han hadde lånt og skunda seg vekk det fortaste han kunne. Og bra var det, for han hadde berre så vidt vendt hesten før ei mengde troll kom springande. Nokon fekk tilmed tak i hesterumpa då han rei over ei bru, men hesten var sterk og flink, så ryttaren slapp unna og trolla fór attende til Jomfruberget.

No er forteljinga slutt.

Då Petter Dass fekk vaska seg

PRESTEN på Alstahaug, Petter Dass - namnet skjemmer ingen, heiter det - var ein mann som forstod seg på litt av kvart, heiter det. Han åtte Svarteboka [1], sa folk, men dei visste også at han heldt seg godt til venns med Vårherre. Han var flink til å preike, og det gjekk ord om preikene hans vidt om land og rike, like til Danmark; for ein julekveld kom det ordre til han like frå kongen at han skulle preike i Slottskyrkja i København første dag jul! Der skulle teksten liggje ferdig på preikestolen når han kom, og så ville kongen høre om han var så godt til å preike som folk sa.

Det var uråd å kome til København på så kort tid, iallfall den gongen, men Petter Dass lova likevel på at han skulle kome og halde preika. Han sende bod etter tre skysskarar. Dei kom, og han spurde etter kor fort dei kunne fare. Presten forkasta både den første og den andre for di dei ikkje var forte nok. Men den tredje sa han skulle fare så fort som mennesketanken, og det var han Dass nøgd med. Som løn kravde skysskaren alle sjelene som sov i kyrkja den dagen. Den skysskaren var ingen annan enn hinmannen sjølv.

Så bar det i veg utover sjøen, og då dei hadde komme eit stykke på veg, tok skysskaren til å senke seg nedetter mot vassflata. Det var ikkje fritt for at han Dass tok til å bli redd, for først kom føtene hans i vatnet, og snart slo sjøen nesten over hovudet hans. Då spurde skysskaren:

"Kva plar ein seie når ein er i havsnaud?" Han tenkte han skulle få presten til å seie eit gudsord, for så hadde han kasta av presten med det same.

"Sanneleg om eg veit! Høgre opp og lenger fram!" sa han Dass, og så bar det i veg, og han kom fram i rett tid.

Det hadde samla seg mykje folk i Slottskyrkja då han Dass gjekk på preikestolen. Det låg eit papir på den, men det var heilt blankt. Han tok det opp, såg på det og sa:

"Her er ingenting!" Så snudde han papiret, såg på andre sia og sa, "Her er også ingenting." Og så heldt han fram: "Og av ingenting skapte Gud klør; dei fanst ikkje før!" Dermed tok han til å leggje ut om den skapinga mens han krøka fingrane og heldt dei fram og veiva majestetisk heile tida, og han preika slik at det ikkje var eit tørt auge i kyrkja den dagen, og ingen sovna heller!

Dermed fekk ikkje skysskaren noko som helst i løn.

Ord

1. Svarteboka: også kalla Cyprianus, handbok i svartekunst, det vil seie svart magi og trolldomskunstar. Boka er ei samling av manings- og trylleformularer som skulle setje eigaren i stand til å skaffe seg makt over overnaturlege krefter. [MEIR].

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2001–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]