• Heilag-Olav ved Hornelen
• Heilag-Olav i Solnurdalen
• Heilag-Olav over Valldal
• Heilag-Olavs snus og vasskjelder
• Heilag-Olav og sjøormen
• Heilag-Olav og havfrua
• Heilag-Olavs veddemål
• Heilag-Olav og hestelåret
• Heilag-Olav og mirakelhesten hans
• Nidarosdomen og Heilag-Olav

Heilag-Olav ved Hornelen

Du der med raudt skjegg,
korfor splitte min klippevegg
på slikt eit vis?

Heilag-Olav stod på stranda og avgjorde tvert:

Stå for alltid der i stein,
så gjer du ikkje nokon mein.

Enno ser ein trollet på toppen av Hornelen.

Heilag-Olav i Solnurdalen

DÅ HEILAG-OLAV [1] drog omkring frå bygd til bygd og kristna landet, prøvde trolla å gjere han så mykje skade som dei kunne. Men når Olav møtte dei, skapte han dei om til stein, og slike steinar som har vore troll før dei gav seg i kast med Olav, kan somme sjå rundt omkring i landet.

I nordre Solnurdalen, der vegen gjekk i gamle dagar, står det ei slik steingyger [2]. Då Olav for ned gjennom, sprang ho fram frå bergveggen med ein stor hellebard og skreik:

"St. Olav med ditt breie skjegg,
du rir for nær min kjellarvegg."

Olav såg på henne og svara:

"Stå du der i stokk og stein,
så gjer du ikkje mein."

Gygra står der den dag i dag, seier dei. Det er nok av stein å ta av . . .

Ord

1. Heilag-Olav er Olav den Heilage. I kongssogene til Snorre er det ein saga om Heilag-Olav.
2. Gyger: kvinneleg jotun; kvinneleg troll, trollkjerring.

Heilag-Olav over Valldal

Heilag-Olav segla ein gong inn i Tafjorden og la til i Valldalen og ville sjå om han kunne kome over ei ur med hestar og fire hundre mann og hundre bønder. Då dei kom til ura, spurde Heilag-Olav hovdingen over dalen om det var noko sel som dei kunne vere i der, og det var det.

Etter få dagar var det rydda veg i ura, så både folk og hestar med kløv kunne kome fram likså godt som på slette vollen. Sia fór kongen ned til ei kjelde tett ved ein hellar, og der vaska kongen seg. Når husdyr sia blei sjuke for folk i dalen, og dei drakk av dette vatnet, betra det sjukdommen.

No fekk kongen og dei andre seg mat, og då kongen var mett, spurde han om det var noka seter i dalen ovafor ura som dei kunne vere i om natta. Bruse sa: "Det er nokre setrar her, men ingen mann kan vere der om nettene for trollskap og vonde vette som held til der ved setra."

Kongen sa at dei skulle dra dit, og at han ville vere der på setra om natta. Men ved midnattstid, då dei låg og sov, lét det så avskremmelig stygt ute på stølen. Vettet sa: "Bønene til kong Olav brenner meg slik at eg kan ikkje vere i husa mine lenger. No lyt eg røme og aldri meir kome på denne stølen."

Om morgonen sa kongen til Bruse: "Her skal folk byggje ein gard, og den bonden som bur her, skal alltid ha utkoma si. Aldri skal kornet fryse her, enda om det frys både ovanfor og nedanfor."

Så fór kong Olav over fjellet og kom fram til ein gard på Lesjaskog.

Heilag-Olavs snus og vasskjelder

MANGE STADER i landet kan ein finne narrespor etter Kong Olav Stormage, som seinare blei kjent som St. Olav, helgenkongen. Då han flykta gjennom Norddalsfjorden og ville ta seg ein pris tobakk men ikkje kunne få noko ut av snushornet sitt, blei han så arg at han kylte hornet opp mot fjellsida. Og kva hende? Omskapt til stein står det der den dag i går under namnet St. Olavs snushorn. *

Langs ei anna fluktrute kom Heilag-Olav til Veibust ved Vegsund. Der drakk han av den kjelda som var der, og som enno ber namnet hans. I gamla dagar stod denne kjelda så høgt i heider og ære at folk frå alle kantar strøymde saman her for å hente vatn eller drikke det på staden. Dei som vitja kjelda, sette gjerne ein liten trekross ved sia av den. Ofte kunne ein telje meir enn 400 slike krossar rundt St. Olavskjelda ved Vegsund.

På reisene sine rundt omkring drakk også kong Olav av bekkar, som då fekk underfull kraft, heiter det.

* Presten Hans Strøms skildring over Sunnmøre 2, 251. At tobakk først kom til Europa fleire hundreår etter Heilag-Olav, gjer neppe underet større.

Heilag-Olav og sjøormen

I 1028, då kong Olav flykta med båt inn til Valldal og bøygde av innetter fjorden ifrå Valldalsvika, møtte han ein sjøorm. Den gjorde alle mennene hans motfalne og sky av seg. Men kongen lét seg ikkje skremme; han bykste til framstamnen av båten, greip ormen og kasta den opp mot Syltefjell-sida. Der blei den til stein, og minner den dag i dag om underkrafta til Heilag-Olav på flukt.

Heilag-Olav og havfrua

DÅ HEILAG-OLAV var i viking, trefte han ei havfrue som pla dysse sjøfolk i søvn med den vene songen sin og så trekkje dei ned til seg i sjøen. Ovafor beltet likna ho ei kvinne, nedatil ein fisk, står det.

Heilag-Olavs veddemål

DÅ HEILAG-OLAV kom til garden Kugolg, ville han byggje ei kyrkje der. Dette likte ikkje ei gyger [1], som budde i fjellet Gygrehaugen like ovafor garden. Ho spurde derfor kongen om han våga eit veddemål med henne. "Innan du er ferdig med kyrkja, skal eg ha lagt ei steinbru over fjorden nær ved," sa ho.

Heilag-Olav svara ja til veddemålet, og før gygra var halvferdig med brua, høyrde ho klokkene frå kyrkja. Då blei ho så harm at ho treiv steinane ho hadde bore saman til brubygginga, og kasta dei frå Gygrehaugen tvers over fjorden etter kyrkja. Somme fall ned på garden like ved, men ingen av dei råka.

Ord

1. Gyger kjem frå norrøne førestellingar om naturmakter. Gygra er ein kvinneleg jotun; eit kvinneleg troll, ei trollkjerring.

Heilag-Olav og hestelåret

HEILAG-OLAV lét folket vestpå kristne og baud at dei skulle byggje ei kyrkje på den staden der det no står ein prestegard.

Høvdingen Torstein budde på garden sin like ved. Hen gjekk og slo høy med langorven sin på myrene då det kom bod frå kongen om at han skulle la seg kristne og vere med og byggje ei kyrkje. Torstein blei så oppbrakt over kravet at folk i mange hundre år etter kunne sjå djupe furer i dei myrane etter kvart hogg med langorven, som han no slo med i raseri.

Endeleg slengde han den frå seg, tok ei øks og svor at om ikkje det treet han no skulle hogge, kunne tene til dørstolpe i den her kyrkja, ville han ikkje hjelpe til med bygget meir.

Treet blei felt, og høvdingen bar det sjølv som ein stokk i handa bort til kongen, som med glede fekk handverkarar til å hogge ein dørstokk ut av det og setje den på plass i kyrkja.

Men Olav var ikkje fullnøgt med Torstein. Mens arbeidet blei gjort, hadde Torstein forsynt seg med eit stort hestelår og ville ikkje gi slepp på det, same kva kongen fortalde imot å ete hest. Torstein mukka ikkje over noko anna som kong Olav fortalde han om Kvitekrist, men at ein ikkje skulle få lov å ete hestekjøt, kunne han ikkje skjøne noko som helst av.

Sia den tida blir hestekjøt smetta inn i pølser, der ein normalt ikkje ensar det.

❖ Pølsa er guddommelig, for berre Gud veit kva som er i den. [Ordtak]

Heilag-Olav og mirakelhesten hans

I DET HØGE Hytberget ved Guftevatnet i Malge budde i gamle dagar eit fjelltroll som fekk sett opp eit gjerde av jern tvers over vatnet, slik at laksen ikkje kom lenger opp. Når folk på nokon av gardane ovafor fekk ein laks, blei det derfor rekna som førevarsel på at nokon kom til å døy snart.

Ein gong kom Heilag-Olav (995-1030) ridande til dette vatnet. Då han ikkje ville ri rundt det, spora han hesten over det i eit sprang der vatnet er smalast. Den dag i dag ser ein spor av dei veldige hestehovane. Vatnet er om lag tre hundre [ørsmå] steg breitt der det dristige spranget blei gjort, og klippene på begge sider er bratte.

PÅ BEGGE sider av Framvertvatn i Bassø på Noster finst også tydelege spor av hesten til Heilag-Olav. Den sprang fire hundre [bitte små] steg frå den eine klippa til den andre, og slik slapp kongen unna fanden sjølv, som var etter han og gjerne ville ha kloa i han.

Då laut Heilag-Olav sanne at ein god hest ikkje er å forakte.

Angående den historiske Sandhed, der monne ligge til Grund for disse og lignende Sagn, da må vi henholde os til Anders Wedels Ord: "Men hvad Tid og Sted de have levet, er ikke til visse at sige andet end hvad man fast gjette kan . . . Hvad som historisk Sandhed er anrørende, vide endog smaa Børn, at det er en føie Ting at lide paa. [lite å lite på]"
    - Sokneprest Andreas Faye, Norske Folke-Sagn [Nfs 88-89]

Nidarosdomen og Heilag-Olav

Nidarosdomen sett frå nordaust. Foto frå 1857.

Nidaros er eit gammalt namn på Trondheim by. Ordet 'Nidaros' tyder 'oset til Nidelva'. Den renn gjennom byen. Nidarosdomen er bygt over det som skal vera gravstaden til Heilag-Olav. Han vart drepen i slaget ved Stiklestad i 1030. Etter kvart vart kong Olav rekna som heilag, og fekk helgenstatus av den romersk-katolske kyrkja som ein som hadde døydd for trua. Pilgrimar vandra frå heile Europa for å koma til gravstaden til Heilag-Olav - som til andre storleg hylla stader. Kyrkja vart i stor grad bygt og bygt ut vidare for å kunne ta imot pilgrimane.

No er Domen nasjonalheilagdom for Noreg, og kroningskyrkje etter Grunnlova. Dei norske kronregalia (kroner og smykker) skal vere lagra der.

Frå historia til kyrkja: Eit lite trekapell blei bygt om lag 1035. Om lag 1070 lét kong Olav III Kyrre byggja ei større Kristkyrkje. Kyrkja var av stein og stod ferdig om lag i 1090. Olavsskrinet* med Heilag-Olav i stod på høgalteret i Kristkyrkja.

* Romersk-katolikkane har funne det godt å ha prydde kister, "skrin", i kyrkjene sine. I skrina har dei gøymt lik av helgenar eller andre relikviar, og slik også her.

I 1152/53 blei Noreg eigen kyrkjeprovins. Nidaros vart valt som erkebispesete. Dei to første erkebispane, Jon og Øystein, sette i gong eit stort byggjeprosjekt for å gjera Kristkyrkja større. Dei nye delane vart bygd i anglo-normannisk-romansk stil. I 1183 kom erkebisp Øystein heim att frå England. Byggjestilen blei lagt om til tidleg-gotisk stil.

Kyrkja stod ferdig første gong omkring år 1300. Den blei herja av brann i 1327, 1432, 1451 (truleg) og 1531. I 1708 brann heile katedralen, unnateke steinmurane. Kyrkja brann att i 1719 etter lynnedslag. I 1869 starta ei stor gjenoppbygging av kyrkja, med tyske pipeorgel og det heile, og den var offisielt gjort ferdig i 2001.

Nidarosdomen i Trondheim er med andre ord eit gammalt, katolsk minnesmerke som har vokse i rykk og napp og fleire stadium over eit lik. Men kven sitt lik er det? Det gir soga grunn til å undre over:

[Sjå Wikipedia for meir]

Ifølgje Snorre kjempa den trønderske stormannen Einar Tambarskjelve (ca. 980 - ca. 1050) med Olav Tryggvason ved Svolder og var verje for sonen hans. Einar, som ikkje var med i slaget på Stiklestad, blei sia god venn med sonen til Olav Haraldson, også kalla Olav Storvom (Olav Digre). Sonen fekk sia namnet Magnus den gode.

Under slaget på Stiklestad døydde Olav Digre, den gamle massemordaren som gjekk over frå vikingane si gudetru til blodig og aggressiv kristning av Noreg i staden. Kort etter han var død, utropte kyrkja han til helgenen St. Olav. "Då Olav levde, var alle herskarar på den måten," blodige og aggressive, seier prosten Dag Mysen.

Etter Snorres kongesoger kom Einar Tambarskjelve og biskop Grimkjell til Nidaros (Trondheim) eitt år etter Olav døydde. Dei kom med ei kiste. Den unge kong Svein og mora, dronning Alfiva, venta på bryggja. Då kista blei bore i land sa Alfiva at den såg svært nyhøvla ut etter å ha stått i jorda eit heilt år.

Då loket på kista blei teke av, sa biskop Grimkjell at håret og naglane på den døde hadde vakse. Og at liket hadde raude kinn og lukta godt. Og Alfiva bøygde seg fram og sa at han såg heilt nynaud ut.

Johan B. Steen: "Sannsynlegvis har Einar Tambarskjelve med kontaktane sine skaffa seg ei ny kiste og eit nytt lik."

Han trur også at biskopen var med på det heile. "Han var interessert i å få ein helgen i kyrkja si og så har dei konspirert saman."

Ståle Botn vel å tru det også kan ha lege under at Einar Tambarskjelve ville ha ein konge han kunne styre. "Kva var betre enn å få ein barnekonge som kunne sitje på fanget hans og som han kunne kviskre i øyret?" seier Ståle Botn.

❖ Det finst mang ein gong andre forklaringar å ta med i reknestykket enn dei reint mirakuløse. Men ein skulle ha gode prov før ein støttar noko, og forfattarspekulasjonar er ikkje prov, det heller.