Norske eventyr og segner

13 › 1 › 9

Seterjenta frå Turrore
Sjødraugane og daudingane
Mara
Bryllaup i berget
Heilag-Olav i Solnurdalen
Sjøormen og havhesten
Svartedauden ved Sengeset

Seterjenta frå Turrore

ODELSBONDEN på Holhyr gard i Turrore prestegjeld hadde slik ein vakker kjæraste. Enda om ho var garddotter, drog ho til seters ein sommar for å veve linklede. Då ho ikkje hadde gjort ferdig arbeidet sitt til den tida dyra skulle gå heim, bestemte ho seg for å vere att aleine for å bli ferdig før ho drog.
Straks kjærasten hennar fekk høre dette, gav han seg i veg til setra, for han syntes det var farlig at ho skulle vere aleine mellom hulder og andre underjordiske og det dei kunne finne på. Han kom til rette tid, for rundt om fjøsa på setra stod alt svarte huldrehestar oppsala. Han skjøna straks at det var fare på ferde, og lista seg derfor bort til setra og kika inn gjennom ein glugge på veggen. Der inne såg han kjærasten sin. Ho sat med brudeklede på og ei gullkrone på hovudet. Hos henne var ein gammal, raudøygd huldremann.
Kjærasten utafor greip straks pistolen sin. Den hadde han ladda med ei sølvkule. Så skaut han over hovudet til jenta for at trolldommen skulle kverve [A], sprang inn i setra, greip henne, sette henne hos seg på hesten sin og jaga av stad med heile trollfølgjet etter. Eit av trolla rekte han eit fylt gullhorn for å seinke han i flukta. Vel tok guten imot gullhornet, men drikken slo han ut bak hesten, og så jaga dei av garde, jenta og han.
Etter ei god stund nådde han eit bratt fjell tett ved garden sin. Der heldt mange underjordiske til. Dei var ikkje glad i trolla som kom setjande, så dei ropte til han som flykta: "Ri der kornet står tett og stritt, ikkje ved sia av, arme kar!"
Bonden følgde rådet og sette av stad gjennom ein rugåkeren like ved. I åkeren fekk trolla vanskar med å følgje etter hesten. Dei ropa forbitra etter han:
"De slapp kanskje unna, men den raude hanen [B] skal lyse over garden i natt!"
Og det gjorde den. Den natta brann garden ned. Men for pengane mannen fekk for gullhornet, kunne han byggje ein ny ein som var enda betre, og så hadde han kjærasten sin óg.

Ord

Kverve: bli borte.
Den raude hanen: Elden. Heilt frå Voluspå (12) har elden vore likna med ein hane her i Norden.

Sjødraugane og daudingane

DET HENDE og det hende ikkje . . . Ein julekveld på ein handelsstad vestpå, skulle ein skjemtsam tenestegut hente opp eit svært stort spann juleøl frå pakkbua nede ved sjøen. Det var mørk kveld og ruskever. Mens guten fylte opp, såg han gjennom døropninga at det kom einkvan opp frå havet. Det var draugen. Han lyste av moreld, og då han kom opp, sette han seg i døra. Han var så stor og brei at det var uråd for guten å kome framom han. Draugen sa då:
"Skal du ikkje skjenke meg øl på ein heilagkveld?"
"Jo," sa guten, "ta og drikk."
Med det same kasta han ølspanna av all makt mot draugen, så spanna bulka seg og draugen tumla ut døra.
Guten sette i sprang oppover mot garden. Men då han hadde kome eit stykke på veg, hørte han gauling og ståk attom seg. Det var som om hundre mann kom springande etter i skinnklede og sjøstøvlar. Det var som han kjente den kalde sjøgufsen av dei då han nådde kyrkjegarden som låg mellom garden og pakkbua. Guten sette over kyrkjemuren og ropa høgt: "Alle kristne sjeler, opp og hjelp meg!" Så sprang han vidare over kyrkjegarden og over muren på hi sida. Attom seg hørte han daudingane mulla og mumla, og så blei det brak og gny.
Guten kom heim utan juleøl, og med det laut folket på garden slå seg til tåls den julekvelden.
Morgonen etter var kyrkjegarden strødd med likkistebord som folk skjøna daudingane hadde brukt til våpen, og med store tareslegger som sjødraugane hadde brukt i striden.

Ord

Draugen i folketrua er ein dauding, attergangar (særleg etter ein drukna); menneskeliknande havvette som ror ein halv båt og varslar død.
Tareslegger: Fritt omdikta frå tarelegger (som vanskelig kan brukast som slegger)

Mara

Han kledde henne opp

DET VAR ein som blei ridd av mara kvar natt. Han kunne ikkje vite kor mara kom inn, men då såg han eit hol i veggen, og der slo han inn ein tapp.
Då han såg etter om morgonen, krabba det eit nake kvinnfolk på golvet. Han kjøpte klede til henne og kledde henne opp. Det var så vent eit kvinnfolk som det kunne vere. Så let han henne kristne og vigde seg med henne. Dei levde i hop i åtte år; då hadde dei fem-seks barn.
Det var ein julekveld han blei så drukken, mannen. Då spurde han henne etter folket hennar. Ho sa at ho kjente verken far eller mor.
"Ja ikkje veit eg kor du er frå," sa han men no skal eg syne deg noe frå då du kom hit." Så tok han ut tappen. Med det same smaug ho ut gjennom holet att, og han såg ikkje meir til henne.

Ord

Mara: I folketrua er mara ei kvinneleg vette som set seg på brystet til ein som søv. Og ei vette i folketrua er ein overnaturleg skapnad eller ånd som held til nær menneska eller ute i naturen.

Bryllaup i berget

DET VAR ein mann som skulle av og hogge tømmer. Han ordna seg med mat så han kunne vere vekke ei veke. Om kvelden nådde han fram til tømmerhoggarbua si i skogen. Då han hadde ete, kom det innom ein bergmann og helsa på han.
"Du sit så aleine," sa bergmannen, "synest du ikkje det er dumt?"
"Å, du veit det vil falle så ymist," sa mannen.
"No er det bryllaup heime hos oss," sa bergmannen; "følg meg."
"Det hadde vore moro," sa mannen, "men eg torer ikkje."
"Du kan rolig bli med," sa bergmannen. Så følgde mannen han.
Med eitt var dei i berggarden. Stua var full av folk, dei spela fele og dansa og drakk. Spelemannen sat oppå veggen, og brudgommen sjangla. Dei var særs rause, og mannen åt og drakk stadig vekk, og elles gjorde han ikkje anna enn å sove. Slik heldt det fram ei god stund. Då bad mannen bergmannen om å følgje seg heim til bua. Og bergmannen følgde.
"Kor lenge meiner du at du har vore vekke?" spurde bergmannen.
"Ei veke, kanskje tre, kan eg tenkje meg."
"Eit halvt år har du vore," sa bergmannen. Då blei mannen forskrekka.
Heime hadde dei leita sårt etter han, men fann ikkje spor av han. Så tenkte dei han hadde dratt sin veg eller komme bort, og slo seg til ro med det. Då han så kom, blei dei forstøkte.

Ord

Bergmann i folketrua er bergtusse, ein underjordisk vette, ein haugbu. I norrøn mytologi eit troll, ein jotun.

Heilag-Olav i Solnurdalen

DÅ HEILAG-OLAV drog omkring frå bygd til bygd og kristna landet, prøvde trolla å gjøre han så mye skade som dei kunne. Men når Olav møtte dei, skapte han dei om til stein, og slike steinar som har vore troll før dei gav seg i kast med Olav, kan somme sjå rundt omkring i landet.
I nordre Solnurdalen, der vegen gjekk i gamle dagar, står det ei slik steingyger. Då Olav for ned gjennom, sprang ho fram frå bergveggen med ein stor hellebard og skreik:

"St. Olav med ditt breie skjegg,
du rir for nær min kjellarvegg."

Olav såg på henne og svara:

"Stå du der i stokk og stein,
så gjør du ikkje mein."

Gygra står der den dag i dag, seier dei. Det er nok stein å ta av . . .

Ord

Gyger: kvinneleg jotun; kvinneleg troll, trollkjerring.
Heilag-Olav er Olav den Heilage. I kongssogene til Snorre er det ein saga om Heilag-Olav.

Sjøormen og havhesten

EIN GONG var dei særs vondt farne på Horeidlandet. Lenge hadde det gått det ordet at sjøormen heldt seg i fjordane innafor, og folk torde mest ikkje kome på sjøen.
Ein dag skulle ein mann ro frå ein stad på søre Sala ut til Horeid. Best som det var, fekk han sjå noe som heldt seg etter båten. Han kunne skjøne det var sjøormen og forstod at no galdt det livet. Sjøormen ville ta han, og han visste ikkje si arme råd. Då kom han på ein ting: han skar opp ein torsk han hadde i båten og let blodet drype ned på tofta. Sia la han tofta i sjøen, og sjøormen gav seg til sleikje blodet av. På denne måten fekk mannen så mye omrøme at han kom seg i land.
Men sjøormen hendt på symje der i fjordane og gjorde det utrygt from folk å kome på sjøen. Sistpå la sjøormen seg i Salesundet og stengde leia mellom Sala og Horeid. Mange folk kunne ikkje kome til kyrkje, og ikkje andre stader heller, verken til bygd eller by, om dei hadde aldri så nødvendige ærend.
Dei samle seg i kyrkja ved Ulstein kloster, og presten leidde kyrkjelyden i bøn. Då det var gjort, fekk dei høre eitkvart som kneggja. Folk strøymde då ut av kyrkja og ned til sjøen. Der fekk dei sjå ein havhest som kom setjande inn frå havet. Han kneggja tre gonger før han nådde fram til Salesundet.
Første gongen kneggja havhesten då han for framom Ulstein kloster. Det var så høgt at dei hørte han i sju kyrkjesokner. Så sette han i eit renn gjennom Salafjorden til Drungavåg, og der kneggja han andre gongen. Og utafor Jartdalsfjorden kneggja han tredje gongen.
Då han kom til Ølset, hadde sjøomen tatt røming derifrå, så havhesten laut setje etter. Det blei eit jag som det kunne vore vel verdt å sjå på. Havhesten laut fare tre vender rundt Horeid før han nådde sjøormen.
Dei møttest i Salesundet. Det blei det eit slagsmål som ingen hadde sett make til. Det gjekk så hardt at havhesten mista noe av hovskjegget. Men då det leid på, fekk han tak på ormen og beit han tvert at. Då slagsmålet var over, sette havhesten ut att, og ingen har sia sett noe til han.
Heile fjorden var farga av blod då havhesten for sin veg. Kammen og den eine enden av sjøormen dreiv inn til Susvika. Kammen fekk dei sia føre inn til Børingset; der gjømte dei på han lenge. Men enden av sjøormen blei liggjande i ei vik ved Kasdal og rotna. Då blei det ein slik stank at feet dauda og trea rotna på dei næraste gardane; elles visna lauvet på trea så langt som folk kunne sjå.
Hovskjegget dreiv sia inn til Brimstad; der tok dei det heim til prestegarden og tvinna seksten gode nøter av det, og det kom godt med. [MEIR SJØORMPRAT]

Ord

Sjøorm: ein fæl skapning med ormeskap som etter folketrua skal finnast i havet og visse innsjøar.
Havhest: her er det iallfall ikkje meint ein "måseliknande fugl i stormfuglfamilien", som er den havhesten ein kjenner i dag. I folklore finn ein elles havhest nytta som anna ord for sjøorm, men slik er det ikkje i denne soga, der havhesten verken er orm, fisk eller fugl.

Svartedauden ved Sengeset

FØR SVARTEDAUDEN låg sjølve Sengeset heller ubygd og var for det meste ikkje anna enn ein framifrå seterdal. Folk flest hadde då gardane sine andre stader, nærare salt sjø.
Svartedauden herja så i området at det levde att berre eit par ektefolk i Sengeset-dalen, Gorm og Gula Mapitiv. Desse to blei verande, men etter kvart kom det folk til frå andre kantar og busette seg innover i Sengesetdalen. Gorm og Gula ville ikkje fare frå den gamle heimen sin. Dei klaga ikkje over anna enn at det var vanskelig å halde rekning med dagane til kvar ei tid.
Ein gong då dagane var på det stuttaste, la Gula i veg til Sildevika og skulle høre etter kor lenge det var til jul. På vegen sette ho seg innmed ein bergvegg og kvilde. Då hørte ho at dei tala vennlig inne i berget.

Dikke dikke Gula,
bak du brød til jula.
Ei natt og to dagar,
så lenge er det til jula.

Då snudde Gula og drog heim med det same. Der baka ho brød og stelte i stand til jul.

Ord

Svartedauden var ein svært smittsam sjukdom, ein pandemi, som herja Europa i godt over 250 år. Den kom til Noreg i 1349 gjennom Bergen, den største handelsstaden i Norden då og lenge etter. Det blir sagt at ein ikkje levde meir enn eit par dagar etter å ha blitt smitta, men nyare forsking seier tida mellom smitte og død var 37 døger. Mot slutten av den tida fekk dei som var smitta, lungebrann og svollar, mest i armholene og i lyska. Dersom det gjekk koldbrann i huda over byllane, blei huda svart.
Svartedauden har blitt kalla ein byllepest som blei spreidd med rotter. Nyare forsking syner rottene ikkje spreidde den, men var uskuldige, og det er fleire fine prov på det. Svartedauden spreidde seg dessutan mange hundre gonger fortare enn byllepest gjør i vår tid, så fleire steller spørsmålteikn til om Svartedauden var ein slik pest. Slikt som dette kjem opp i dagen i eit dansk-laga Svartedaud-program i Discovery Channel frå 4. oktober 2004.
Svartedauden utrydda noe rundt 2/3 av folket, men Island blei spart for svartedauden: Mannskapet på båtane som skulle dit døde før dei kom fram.

Litteratur

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 2004–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]