Norsk del, Gullvekta
Segner  ❀ 2
Seksjon › 5 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar Innhald  

Heilag-Olav ved Hornelen

Den kneisande sjøklippa Hornelen [1] aust på Bremangerlandet sør for Stadt var ikkje skilt frå Marøya med eit sund i gamle tider. Men ein gong Kong Olav [2] kom seglande, baud han klippene vike til side så han kunne komme gjennom. Det skjedde med det same. Straks sprang det eit troll ut av berget og skreik:

Du der med raudt skjegg,
korfor splitte min klippevegg
på slikt eit vis?

Heilag-Olav stod på stranda og avgjorde tvert:

Stå for alltid der i stein,
så gjer du ikkje nokon mein [3].

Ord

  1. Hornelen, 860 meter høg, ligg i Bremanger kommune, Sogn og Fjordane. Mange segner er knytt til Hornelen, som blei kalla samlingsstad for hekser både jonsokkvelden og julekvelden.
  2. Kong Olav her og i stykka som kjem, er Heilag-Olav, Olav den Heilage. Etter at han hadde blitt drepen under eit blodig slag i Trøndelag, erklærte kyrka at han var heilag. Det katolske kjennemerket ("varemerket") i avbildingar av helgenen er ei stridsøks. I folketrua fekk Heilag-Olav mange segner knytt til seg i ettertid. I fleire av dei er Olav i kamp med troll. [Meir: Wikipedia, s.v. "Olav II av Noreg"]
  3. mein, skade.

Notar

Heilag-Olav i Krokkleiva

heilag-olav

Då Heilag-Olav drog omkring frå bygd til bygd og kristna landet, prøvde trolla å gjere han så mykje skade som dei kunne. Men når Olav møtte dei, skapte han dei om til stein, og slike steinar som har vore troll før dei gav seg i kast med Olav, kan somme sjå rundt omkring i landet.

I nordre Krokkleiva [1], der vegen gjekk i gamle dagar, står det ei slik steingyger [2]. Då Olav fór ned gjennom, sprang ho fram frå bergveggen med eit stort tretrau [3] på ryggen og skreik:

"St. Olav med ditt breie skjegg,
du rir for nær min kjellarvegg."

Olav såg på ho og svarte:

"Stå du der i stokk og stein,
så gjer du ikkje mein."

Ord

  1. Krokkleiva: ei bratt kleiv som buktar seg mellom steile fjellskrentar der graner veks. Ho er eit parti av den gamle Ringeriksveien ned frå Krokskogen (372 moh.) og til Sundvollen ved Tyrifjorden (63 moh.), rundt 1,5 km lang. Kleiva inspirerte både diktarar og målarar under nasjonalromantikken på 1800-talet. [Meir: Wikipedia, s.v. "Krokkleiva"]
  2. Heilag-Olav er Olav den Heilage. I kongssogene til Snorre er det ein saga om Heilag-Olav.
  3. gyger: kvinneleg jotun; kvinneleg troll, trollkjerring. Ein steinformasjon i terrenget nord for Krokkleiva i Hole, Buskerud, har fått namnet Gygra og ei segn knytt til seg.
  4. tretrau: trau av tre, til dømes hogd ut av ein trestamme.

Notar

Heilag-Olav over Valldal

Heilag-Olav segla ein gong inn i Tafjorden og la til i Valldalen og ville sjå om han kunne komme over ei ur med hestar og fire hundre mann og hundre bønder. Då dei kom til ura, spurde Heilag-Olav høvdingen over dalen om det var noko sel [1] som dei kunne vere i der, og det var det.

Etter få dagar var det rydda veg i ura, så både folk og hestar med kløv kunne komme fram likså godt som på slette vollen. Sidan fór kongen ned til ei kjelde tett ved ein hellar, og der vaska kongen seg. Når husdyr sidan blei sjuke for folk i dalen, og dei drakk av dette vatnet, betra det sjukdommen.

No fekk kongen og dei andre seg mat, og då kongen var mett, spurde han om det var noka seter i dalen ovanfor ura som dei kunne vere i om natta. Bruse sa: "Det er nokre setrer her, men ingen mann kan vere der om nettene for trollskap og vonde vette [2] som held til ved setra."

Kongen sa at dei skulle dra dit, og at han ville vere der på setra om natta. Men ved midnattstid, då dei låg og sov, lét det så skremmeleg stygt ute på stølen. Vettet sa: "Bønnene til kong Olav brenner meg slik at eg kan ikkje vere i husa mine lenger. No lyt eg rømme og aldri meir komme på denne stølen."

Om morgonen sa kongen til Bruse: "Her skal folk bygge ein gard, og bonden som bur her, skal alltid ha utkomma [3] si. Aldri skal kornet fryse her, enda om det frys både ovanfor og nedanfor."

Så fór kong Olav over fjellet og kom fram til ein gard på Lesjaskog.

Ord

  1. sel (n): seterhus med soverom, kjøkken og mjølkerom.
  2. vette (i folketrua): ånd som held til nær menneska eller ute i naturen. Førestillingar om vetter går tilbake til norrøn tid, om ikkje lenger, men er uklare. Etter folketrua freistar ein bonde å halde seg til venns med vetter for å ha framgang med gardsdrifta. Men her i soga gjeld det å bli av med eit vondt vette i staden.
  3. utkomme: midlar å leve av.

OPP NOTAR  

Heilag-Olavs snus og vasskjelder

Mange stadar i landet kan ein finne narrespor etter Kong Olav Digre [1], som seinare blei kjent som St. Olav, helgenkongen. Då han flykta gjennom Norddalsfjorden og ville ta seg ein pris tobakk [2] men ikkje kunne få noko ut av snushornet sitt, blei han så arg at han kylte hornet opp mot fjellsida. Og kva hende? Omskapt til stein står det der den dag i går under namnet St. Olavs snushorn. [3]

Langs ei anna fluktrute kom Heilag-Olav til Veibust ved Vegsund. Der drakk han av kjelda som var der, og som enno ber namnet hans. I gamla dagar stod den kjelda så høgt i heider og ære at folk strøymde saman her for å hente vatn eller drikke det på staden. Dei som vitja kjelda, sette gjerne ein liten trekross ved sida av ho. Ofte kunne ein telje meir enn 400 slike krossar rundt St. Olavskjelda ved Vegsund.

På reisene sine rundt omkring drakk også kong Olav av bekkar, som då fekk underfull kraft, heiter det.

Ord

  1. Olav Digre: Vikingane gav kvarandre kallenamn. Olav Digre er elles godt kjent som Heilag-Olav og Olav den Heilage. I kongssogene til Snorre er det ein saga om Heilag-Olav, som blei sendt i viking då han var tolv. (Meir: Kim Hjardar: "Råskinnet Olav Digre". Magasinet Levende historie. Historieforlaget, 2009. På nett.)
  2. ein pris tobakk: ei klype snus i dette høvet. At tobakk først kom til Europa fleire hundreår etter Heilag-Olav, gjer neppe underet større.
  3. snushorn: horn til snus.

Notar

Heilag-Olav og sjøormen

heilag-olav

I 1028, då kong Olav flykta med båt inn til Valldal og bøygde av innetter fjorden ifrå Valldalsvika, møtte han ein sjøorm. Ormen gjorde alle mennene hans motfalne og sky av seg. Men kongen let seg ikkje skremme; han bykste til framstamnen [1] av båten, greip ormen og kasta han opp mot den bratte sørvendte veggen av Syltefjellet. Der blei han til stein, og Sylteormen minner den dag i dag om underkrafta til Heilag-Olav på flukt. [2]

Ord

  1. framstamn: fremre stamn i båt. Stamnen er kjølen som svingast seg opp i både fram- eller akterende på eit fartøy.
  2. Sylteormen: Det står noko om han i nynorsk-Wikipedias artikkel om Valldal, i stykket "Snorres kongesagaer" der. Historia ovanfor er for det meste frå Andreas Fayes Norske folke-sagn, 1948, s. 117-18.

Notar

Heilag-Olav og havfrua

Då Heilag-Olav var i viking [1], trefte han ei havfrue [2] som pla dysse sjøfolk i søvn med den vene songen sin og så trekke dei ned til seg i sjøen. Ovanfor beltet likna ho ei kvinne, nedantil ein fisk.

Ord

  1. fare i viking: "ut og terrorisere". I rundt 250 år dreiv skandinavar omfattande terror i Europa elles. Dei fór mellom anna ut i vikingskip for å røve mangt og mykje, også slavar og gull. Kong Olav blei sendt i viking då han var tolv år - ein liten barnebanditt som blei vaksen sjørøvar, krigarkonge og helgen etter han var daud.
  2. havfrue: I segner og folketru er ho eit kvinneleg havvette med overkropp som ei kvinne, og fiskespord i staden for føter. Ho syng vent, og kan lokke fiskarar og sjøfolk til seg. Førestillingar om havfruer finst i læreskriftet Kongsspegelen frå 1200-talet, kapittel 16. I fortellinga om Olav, er det tale om ei margygr, på norrønt, og ho blei oppfatta som eit farleg vesen. Oppfatningane skil seg; i Sverige har til dømes havfruer blitt rekna som velgjerarar. (Faye, s. 57n-58n)

OPP NOTAR  

Heilag-Olavs veddemål

heilag-olav

Då Heilag-Olav kom til garden Stein, ville han bygge ei kyrkje der. Det syntest ho ikkje noko om, gygra [1] som budde i Gyrihaugen [2] like ovanfor garden. Ho spurde derfor kongen om han våga eit veddemål med ho. "Innan du er ferdig med kyrkja, skal eg ha lagt ei steinbru over Steinsfjorden ", sa ho.

Heilag-Olav svarte ja til veddemålet, og før gygra var halvferdig med brua, høyrde ho klokkene frå kyrkja. Då blei ho så harm at ho treiv steinane ho hadde bore saman til brubygginga, og kasta dei frå Gyrihaugen og tvers over fjorden etter kyrkja. Somme fall ned på garden like ved, men ingen av dei råka.

Ord

  1. gyger: Ordet gyger kjem frå norrøne førestillingar om naturmakter. Gygra er ein kvinneleg jotun; eit kvinneleg troll, ei trollkjerring.
  2. Gyrihaugen (Gygrehaugen): ein 682 meter høg kolle aust for Steinsfjorden i Ringerike i Buskerud. Og namnet 'Buskerud' kjem frå garden Biskopsrud i Modum.
  3. Steinsfjorden: den nordaustre fjordarmen av Tyrifjorden, som er ein innsjø i Buskerud fylke.

Notar

Heilag-Olav og hestelåret

heilag-olav

Heilag-Olav let folket vestpå kristne og baud at dei skulle bygge ei kyrkje i Eivindvik [1] på den staden der det no står ein prestegard. Og bod blei sendt til bøndene i det næraste området om at dei skulle komme og hjelpe til med arbeid og material. Høvdingen Torstein budde på garden sin i Virkesdal [2] nær ved. Då kongsbodet kom til han, gjekk han på myrane som høyrde til garden og slo med langorv [3]. Då han høyrde at kongen gav påbod om at han skulle la seg kristne og vere med og bygge ei kyrkje, blei han oppbrakt, og brukte ljåen så hardt i draga at folk i mange hundre år etter kunne sjå djupe furer i myrene etter kvart hogg med langorvet som han slo med i raseri.

Han sette så ljåen i marka og svor at dersom han vart nøydd å reise, så skulle han finne eit trestykke som det var tak i. Dermed treiv han øksa og hogde ei eik, og eika bar han til sjøs. Eikestokken blei brukt til tverrbjelke i kyrkja.

Kongen likte Torstein godt, men ikkje at Torstein hadde med seg eit hestelår [4] i nista si. Torstein på si side kunne ikkje skjøne at kongen kunne nekte folk å ete si eiga niste. At ein ikkje skulle få lov å ete hestekjøt, kunne han ikkje skjøne noko som helst av.

Sidan den tida blir hestekjøt smetta inn i pølser, der ein normalt ikkje ensar det. Eller lasagne.

[Etter Andreas Faye og Olav Midbø i Fjordabladet, hausten 1918.]

Pølsa er guddommelig, for berre Gud veit kva som er i ho. [Ordtak]

Ord

  1. Eivindvik: Eivindvik ligg sør for Sognefjorden og er administrasjonssenter i Gulen kommune i Sogn og Fjordane. Namnet 'Gulating' er knytt til Gulen. Gulen og truleg Eivindvik var åstad for Gulatinget. Her samla høvdingar og storbønder frå heile Vestlandet seg for å avgjere saker. Tinget var forbilde for det islandske Alltinget då det blei skipa i 930.

    Gulen var viktig i kristninga av Vestlandet. Kyrkjestaden i Eivindvik var ein storgard som blei prestegard, og prestegarden kan vere mellom dei eldste i landet. Det er mogeleg at den første kristne presten i Gulen var busett her, for dei første kyrkjene blei vanlegvis reist på dei største og finaste gardane i kyrkjesoknet.

  2. Virkesdal: ein gard i ein sidedal, aust frå Dalsøyra i Gulen, rundt fem kilometer unna Eivindvik fjordvegen (over fjord).
  3. langorv: ljå med langt skaft; lang ljå til slått på slett mark.
  4. hestekjøt: Kristendommen mante til ikkje å ete hest, så det blei etter kvart tabu (forbode) å ete det.

Notar

Heilag-Olav og mirakelhesten hans

holyolav

I det høge berget vest for Ytre Øydnavatnet i Audnedal budde i gamle dagar eit fjelltroll som fekk sett opp eit gjerde av jern tvers over vatnet slik at laksen ikkje kom lenger opp. Når folk på nokon av gardane ovanfor der fekk ein laks, blei det derfor rekna som førevarsel på at nokon kom til å døy snart.

Ein gong kom Heilag-Olav (995-1030) ridande til dette vatnet. Han ville ikkje ri rundt, men spora hesten til å bykse over i eitt sprang der vatnet er smalast. Den dag i dag ser ein spor av dei veldige hestehovane. Vatnet er om lag tre hundre steg breitt der det dristige spranget blei gjort, og klippene på begge sider er bratte.

På begge sider av Framvaren-fjorden i Farsund finst også tydelege spor av hesten til Heilag-Olav. Han sprang fire hundre steg [2] frå den eine klippa til den andre, og slik slapp kongen unna fanden sjølv, som var etter han og gjerne ville ha kloa i han.

Då laut Heilag-Olav sanne at ein god hest ikkje er å forakte, og at fanden ikkje kunne fly i dét høvet . . .

[Attgiving]

Angående den historiske Sandhed, der monne ligge til Grund for disse og lignende Sagn, da må vi henholde os til Anders Wedels Ord: "Men hvad Tid og Sted de have levet, er ikke til visse at sige andet end hvad man fast gjette kan . . . Hvad som historisk Sandhed er anrørende, vide endog smaa Børn, at det er en føie Ting at lide paa. [lite å lite på]"

- [Andreas Faye, Norske Folke-Sagn 1948:88-89]

Ord

  1. Ytre Øydnavatn ligg sør for Øvre Øydnavatn som ligg sør for Byremo i Audnedal kommune, Vest-Agder. Elva Audna renn gjennom begge. Det smalaste av vatna er det sørlegaste, Ytre Øydnavatn. Det ligg i ei natureg revne i landskapet, og det er bratt opp frå vatnet fleire stadar.
  2. Framvaren-fjorden er berre 20-25 meter breitt på det smalaste, som er det tronge sundet Straumen sør i fjorden. Den rundt 9 km lange fjorden ligg i Farsund kommune i Vest-Agder mellom glatte, bratte bergsider som når opp til over 300 meter over havet på det høgaste.

OPP NOTAR  

Heilag-Olav, Nidarosdomen og gamle katolikkar

Nidarosdomen
Nidarosdomen sett frå nordaust. Foto frå 1857.

Nidaros er eit gammalt namn på Trondheim by. Ordet 'Nidaros' tyder 'oset til Nidelva'. Dei seier helgenkongen Olav ligg gravlagt i byen ein stad, men sikkert er det no ikkje.

Hit til staden traska pilgrimar frå heile Europa for å komme til gravstaden til Heilag-Olav. Eit lite trekapell blei bygt om lag 1035. Om lag 1070 let kong Olav III Kyrre bygge ei steinkyrkje. Ho stod ferdig om lag i 1090. Kyrkja blei i stor grad bygt og bygt ut for å kunne ta imot pilgrimane. Olavsskrinet* med Heilag-Olav i stod på høgalteret i Kristkyrkja.

* Romersk-katolikkane fekk det med å lage prydde kister, "skrin", til å ha i kyrkjene. I skrina har dei gøymt lik av helgenar eller andre relikviar, og slik også i Nidaros.

I 1152/53 blei Noreg eigen kyrkjeprovins. Nidaros blei valt som erkebispesete. Dei to første erkebispane, Jon og Øystein, sette i gong eit stort byggeprosjekt for å gjere steinkyrkja større. I 1183 kom erkebisp Øystein heim att frå England. Byggestilen blei då lagt om til tidleg-gotisk stil.

Den utvida kyrkja stod ferdig første gong omkring år 1300. Ho blei herja av brann i 1327, 1432, 1451 (truleg) og 1531. I den tida var nordmenn katolikkar, heilt til Reformasjonen blei innført frå Danmark etter 1536 som middel til meir makt til kongen, mellom anna. Utan slik inngriping er det godt mogeleg at Noreg hadde halde fram som katolsk, som Polen og Irland. Men slik gjekk det ikkje. [Wikipedia, s.v. "Reformasjonen"]

I 1708 brann heile katedralen, bortsett frå steinmurane. Kyrkja brann att i 1719 etter lynnedslag. Seks brannar - korfor? Lynet slår oftare og lettare ned i høge hus og metall. Det er vel delar av forklaringa. "Guds straffedom for liksvindel" har det ikkje vore vanleg å skrike høgt om (men sjå stykket nedanfor).

I 1869 starta ei stor gjenoppbygging av kyrkja, med tyske pipeorgel og det heile, og ho blei offisielt rekna som ferdig i 2001, og er blitt nasjonalheilagdom for Noreg.

Katolikkane i byen fekk seg ei lågtliggande kyrkje ved sida av i 1973, på hi sida av vegen ved Elgeseter bru. Katolikkyrkja heiter St. Olav Domkyrke (Trondheim). Dei var ikkje heilt glade for at ho mangla isolasjon og fort kom i dårleg teknisk stand med gjennomrusta stålkonstruksjon så heile kyrkja kunne rase saman, skreiv dei, og meinte tida var inne til å bygge ny katolsk domkyrkje. Den 19. november 2016 blei ny kyrkje vigsla på same tomta: St. Olav domkyrkje. Og alt "fungerte som det skulle", skreiv dei i høvet.

Var liket som førte til Nidarosdomen den daude Olav?

Nidarosdomen i Trondheim voks i rykk og napp og fleire stadium over eit lik. Men kven sitt lik? Det gir soga grunn til å fundere på utan å få nærare svar:

Ifølge Snorre kjempa den trønderske stormannen Einar Tambarskjelve (ca. 980 - ca. 1050) med Olav Tryggvason ved Svolder og var verje for sonen hans. Einar, som ikkje var med i slaget på Stiklestad, blei sidan god venn med sonen til Olav Haraldson, også kalla Olav Storvom (Olav Digre). Sonen fekk sidan namnet Magnus den gode.

Under slaget på Stiklestad døydde Olav Digre, den gamle vikingen som gjekk over frå vikingtru til blodig og aggressiv kristning av Noreg i staden. Kort etter han var daud, utropte kyrkja han til helgenen St. Olav. "Då Olav levde, var alle herskarar på den måten", - aggressive, seier prosten Dag Mysen.

Etter Snorres kongesoger kom Einar Tambarskjelve og biskop Grimkjell til Nidaros (Trondheim) eitt år etter Olav døydde. Dei kom med ei kiste. Den unge kong Svein og mora, dronning Alfiva, venta på brygga. Då kista blei bore i land sa Alfiva at ho såg svært nyhøvla ut for å ha stått i jorda eit heilt år.

Då lokket på kista blei tatt av, sa biskop Grimkjell at håret og naglane på den daude hadde vakse. Og at liket hadde raude kinn og lukta godt. Og Alfiva bøygde seg fram og sa at han såg heilt nydaud ut.

Johan B. Steen: "Sannsynlegvis har Einar Tambarskjelve med kontaktane sine skaffa seg ei ny kiste og eit nytt lik."

Han trur også at biskopen var med på det heile. "Han var interessert i å få ein helgen i kyrkja si og så har dei konspirert saman."

Ståle Botn vel å tru det også kan ha lege under at Einar Tambarskjelve ville ha ein konge han kunne styre. "Kva var betre enn å få ein barnekonge som kunne sitte på fanget hans og som han kunne kviskre i øyret?" seier Ståle Botn retorisk. Svar: Det kunne vere mangt og mykje, det. [Sjå Wikipedia for meir]

Det finst mang ein gong andre forklaringar å ta med i reknestykket enn dei reint mirakuløse. Men ein skulle ha gode prov før ein støttar noko, og forfattarspekulasjonar er ikkje prov, dei heller, enda om dei kan vere interessante.

Notar

Innhald


Segner i Noreg, litteratur  

Segner i Noreg, sagn, opp Seksjon Sett Neste

Segner i Noreg, sagn BRUKARGAID: [Lenke]
© 2001–2017, Tormod Kinnes. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]