NORSK DEL, GULLVEKTA  

Norske eventyr og segner

 13 › 1 › 9

SETT
ARKIVSEKSJON
ØVST PÅ KARTET
SØK NETTSTADSIDENE

VENSTRE STOLPEBREIDD
 
RESERVASJONAR   FØRRE SAMLINGA NESTE




Nybryggja øl til jul

Kanskje ikkje eventyr, men vi tek med dette likevel:
Eventyrlærdom STRAKS før jul var det nybryggja øl på ein av gardane som ligg høgt i Geiranger [A]. Det var berrfrost og glatt, og ein av gjestene hadde fått med seg ei lita flaske på baklomma då han sette kursen heim gjennom kvelden, for han var ungkar og einsam i jula. Men då han skulle ned dei bratte bakkane etter laget, glei føtene unna han. Han stogga ikkje før han var nesten nede i fjøresteinane.
      Mørbanka reiste han seg, kjende varsamt ned etter bukselåret bak og merka væte. Då kom det:
      "Eg vil no inderlig håpe det er blod."

      ♦ Ein skal no ikkje fare for fort.

Ord

  1. Geiranger (uttal det med 'g'): Vidkjent turisme-stad mellom høge fjell vestpå, i Møre og Romsdal fylke.
Lærdommar
Geiranger-fjorden - og her er enda to-tre bilete (klikk)


OPP NOTAR  



Smørbukk

Eventyrlærdom DET VAR ein gong ei kone som sat og bakte. Ho hadde ein liten gut, han var så tjukk og feit ville så gjerne ha god mat, og derfor kalla ho han Smørbukk. Og så hadde ho ein hund dei kalla Gulltann. Rett som det var, sette hunden i å gjø.
      "Spring ut, du Smørbukken min," sa kona, "og sjå etter kven det er Gulltann gjør på."
      Så sprang guten ut, og kom inn att og sa: "Å Gud bere meg, det kjem ei stor, lang haugkjerring [A] med hovudet under armen og ein sekk på ryggen."
      "Spring under bakstefjøla og gjøm deg," sa mor hans.
      Så kom det store trollet inn.
      "God dag," sa ho.
      "Gud signe!" sa mor til Smørbukk.
      "Er ikkje han Smørbukk heime i dag?" spurde trollet.
      "Nei, han er i skogen med far sin og jaktar på ryper," svarte mora.
      "Det var leitt det då!" sa haugkjerringa; "eg har slik ein fin liten sølvkniv eg ville gitt han."
      "Pip, pip, her er eg!" sa Smørbukk under bakstefjøla, og kom fram.
      "Eg er så gammal og stiv i ryggen," sa trollet. "Du får smette ned i sekken og ta den opp sjølv."
      Då Smørbukk vel var komme nedi, slengte trollet sekken på ryggen og la på dør. Men då dei hadde komme eit stykke på vegen, blei trollet trøtt og spurde: "Kor langt er det å gå før eg kan kvile og sove litegrann?"
      "Godt og vel ein kilometer," svarte Smørbukk.
      Så sette trollet sekken frå seg ved vegen og reiste bort gjennom småskogen for seg sjølv og la seg til å sove. Imens passa Smørbukk seg, tok kniven sin, spretta hol på sekken og smatt ut, la så ei stor tyrirot i staden, og strauk heim til mor si. Då trollet kom heim og fekk sjå kva ho hadde i sekken, blei ho fælt sint.
      Dagen etter sat kona og bakte att. Rett som det var, tok hunden til å gjø. "Spring ut, du Smørbukken min," sa ho, "og sjå etter kva det er Gulltann gjør på."
      "Å nei, å nei, det stygge beistet då!" sa Smørbukk; "no kjem ho att, med hovudet under armen og ein stor sekk på ryggen."
      "Spring under bakstefjøla og gjøm deg," sa mor hans.
      "God dag!" sa trollet; "er han Smørbukk heime i dag?"
      "Neimen er han ikkje," sa mora, "han er på skogen med far sin og jaktar på ryper."
      "Det var uff det!" sa haugkjerringa, "for eg har ein ven liten sølvgaffel eg ville gitt han."
      "Pip, pip, her er eg!" sa Smørbukk og kom fram.
      "Eg er så stiv i ryggen," sa trollet, "du får smette ned i sekken og ta den sjølv." Då Smørbukk vel var kommen i sekken, slengte trollet den på ryggen og la av garde.
      Då dei hadde komme eit godt stykke på vegen, blei ho trøtt og spurde: "Kor langt herifrå kan eg sove?"
      "Ei halv mil," svarte Smørbukk.
      Så sette trollet ned sekken ved vegen og gjekk opp gjennom
skogen og la seg til å sove. Mens trollet gjorde det, fekk Smørbukk hol på sekken, og då han var komme ut, la han ein stor stein i sekken. Då haugkjerringa kom heim, gjorde ho opp varme på peisen, sette over ein diger kjel og skulle til å koke Smørbukk. Men då ho tok sekken og trudde ho skulle sleppe Smørbukk oppi, fall steinen ut og slo hol i botnen på kjelen, så vatnet rann ut og sløkte varmen. Då blei trollet sint og sa: "Om han no gjør seg aldri så tung, skal eg lure han likevel, eg."
      Tredje gongen gjekk det akkurat likeins; Gulltann sette i å gjø, og så sa mora til Smørbukk: "Spring ut, du Smørbukken
min, og sjå etter kven det er Gulltann gjør på."
      Så sprang Smørbukk ut, og kom inn att og sa: "Å, jøye meg! Det er trollet som kjem att med hovudet under armen og ein sekk på ryggen."
      "Spring under bakstefjøla og gjøm deg," sa mora hans.
      "God dag!" sa trollet og steig inn gjennom døra; "er han Smørbukk heime i dag?"
      "Dessverre, eg kan ikkje hjelpe deg," sa mora.
      "Det var skit det då!" sa haugkjerringa, "for eg har slik ei ven sølvskei eg ville gitt han."
      "Pip, pip, her er eg!" sa Smørbukk, og kom fram under bakstefjøla.
      "Eg er så stiv i ryggen," sa haugkjerringa, "du får smette ned i sekken og ta den sjølv."
      Då Smørbukk vel var komme nedi, slengte trollet sekken på ryggen og la av garde. Denne gongen gjekk ho ikkje bort for seg sjølv og la seg til å sove, men strauk like heim med Smørbukk i sekken, og då dei kom fram, var det ein søndag.
      Så sa trollet til dotter si: "No får du ta han Smørbukk og slakte han og koke kjøtsuppe på han til eg kjem att; for no reiser eg til kyrkja og bed til gjestebod.
      Då husbondsfolka i trollgarden hadde reist, skulle dottera ta Smørbukk og slakte han; men så visste ho ikkje riktig korleis ho skulle gjøre det.
      "Vent litt, så skal eg syne deg korleis du skal bere deg åt, eg," sa Smørbukk; "Legg hovudet ditt på krakken, skal du sjå."
      Ho gjorde så, ho stakkar, og Smørbukk tok øksa og hakka hovudet av henne som det skulle vore ein kylling. Så la han hovudet i senga og skrotten i gryta og kokte kjøtsuppe på trolldottera. Då han hadde gjort det, krabba han opp over døra og drog med seg tyrirota og steinen, og la den eine over døra og den andre oppå peispipa til trollet.
      Då folka kom heim frå kyrkja og såg hovudet i senga, tenkte dei at dottera låg og sov; men så skulle dei bort og smake på kjøtsuppa.
      "Smaker godt, Smørbukk-kjøtsuppe!" sa kona.
      "Smaker godt, dotter-kjøtsuppe!" sa Smørbukk. Men det lydde dei ikkje etter.
      Så tok haugtrollet skeia og skulle til å smake.
      "Smaker godt, Smørbukk-kjøtsuppe!" sa han.
      "Smaker godt, dotter-kjøtsuppe!" sa Smørbukk på peispipa.
      Så tok dei til å undrast på kven det var som snakka, og ville ut og sjå etter. Men då dei kom i døra, kasta Smørbukk tyrirota og steinen i hovudet på dei og slo dei i hel. Så tok han alt det gullet og sølvet som var i huset, og då blei han vel rik, kan hende; og så reiste han heim til mor si.

      ♦ Liten tass blei mordar i si nød.

Ord

  1. Haugkjerring: trollkjerring. Å ha hovudet under armen vil også seie å vere dum.
OPP NOTAR  



Mumle Gåsegg

Eventyrlærdom DET VAR ein gong fem koner som gjekk på ein åker og skar; alle var dei barnlause, og alle ønskte dei at dei hadde seg eit barn. Rett som det var, fekk dei sjå eit urimelig stort gåsegg, nesten så stort som eit mannehovud.
      "Eg såg det først," sa den eine.
      "Eg såg det likså tidlig som du," skreik den andre.
      "Jaggu vil eg ha det, for eg var den første som såg det," svor den tredje. Slik dreiv dei på, og blei så usams om egget at dei nesten ville i luggen på kvarandre.
      Men så blei dei forlikt om at dei skulle eige det saman alle fem, og så skulle dei leggje seg på det som gåsa gjør, og klekke ut gåsungen. Den første blei liggjande i åtte dagar og ruga og lata seg og gjorde ingen ting. Imens måtte dei andre træle for føda både til seg og henne. Det tok ein av dei til å gi henne fantord for.
      "Du kom ikkje ut av egget før du kunne pipe, du heller," sa ho som låg og ruga; "men dette trur eg det snarare blir folk av, for eg tykkjer det mumlar: "Sild og velling, graut og mjølk" inni det alt i eitt," sa ho; "nå kan du liggje i åtte dagar, så skal vi byttast til å slepe føda i deg."
Lærdommar
Fælslig stygg var han -
Då den femte også hadde lege i åtte dagar, hørte ho tydelig det var ein unge inni egget, og den skreik på "sild og velling og graut og mjølk." Så pikka ho hol på det; men i staden for ein gåsunge kom det ut ein folkeunge. Fælslig stygg var han, med stort hovud og liten skrott. Det første han skreik på då han kom ut, var "sild og velling og graut og mjølk". Så kalla dei han Mumle Gåsegg.
      Så stygg som har var, så var dei enda glade i han i starten. Men det varte ikkje lenge han blei så grådig at han åt opp all maten dei hadde. Når dei kokte seg eit vellingfat eller ei grautgryte som dei tenkte dei skulle ha nok av alle seks, så helte ungen i seg alt i hop. Så vilte dei ikkje ha han lenger. "Eg har ikkje kjent meg mett noe måltid sia denne bytingen kraup ut av eggeskalet," sa ei av dei.
      Då Mumle Gåsegg hørte at dei andre samstemte i dette, sa han at han kunne gjerne reise sin veg; trong ikkje dei til han, så trong ikkje han til dei. Dermed strauk han av garde.
      Langt om lenge kom han til ein bondegard som låg i eit steinlende, og spurte etter teneste. Der trong dei til ein arbeidskar, og mannen på garden sette han til å sanke stein av åkeren. Ja, Mumle Gåsegg henta stein av åkeren, og tok dei så store at det var mange hestelass i dei, og anten det var stort eller smått, så stakk det i lomma si. Det varte ikkje lenge før han var ferdig med det arbeidet, og så ville han vite kva han skulle gjøre meir.
      "Du får plukke ut den steinen av åkeren," sa mannen; "du kan då ikkje vere ferdig før du gir deg i kast, veit eg."
      Men Mumle Gåsegg tømte lommene sine og kasta steinen i ein haug. Då fekk kallen sjå at han var ferdig med arbeidet, og skjønna han fekk vere vâr med han som var så sterk. Han fekk kome inn og få seg mat, sa han. Det meinte Mumle Gåsegg også, og han åt aleine det som var laga til husbondsfolk og tenarar, og enda var han ikkje halvmett.
      Det var kar til arbeidsmann, men det var farlig kar til å også, for det var ingen botn i han, meinte bonden. "Slik ein arbeidsmann kunne ete ein stakkars bonde frå gard og grunn før ein visste ordet av det." sa han.
      Han hadde ikkje meir arbeid til han; det var best han gjekk til kongsgarden.
      Mumle Gåsegg strauk til kongen og fekk teneste med ein gong; i kongsgarden var det nok med mat og arbeid. Han skulle vere visargut og hjelpe jentene å bere ved og vatn og gjøre anna småarbeid.
      Så spurte han kva han skulle gjøre først.
      Han fekk ta seg til å knerte [A] litt ved så lenge, sa dei.
      Ja, Mumle Gåsegg til å knerte og hogge så flisene spraka omkring han; det varte ikkje lenge før han hadde hogge opp alt som var der, både av vedfang [B] og tømmer, både sagstokkar og emningsved [C], og då han var ferdig med det, kom han og spurte kva han skulle gi seg i kast med no.
      "Du kan hogge frå deg veden no," sa dei.
      "Det er ikkje meir å hogge av," sa Mumle Gåsegg.
      Det var uråd, meinte gardsfuten, og såg ut i vedskålen [D]. Men jo, Mumle Gåsegg hadde hogge opp alt i hop; det var blitt ved både av sagstokkar og langtømmer. Dette var harmelig, syntest den futen, og så sa han at Mumle ikkje skulle få smake mat før han hadde vore til skogs og hogge likså mye tømmer som det han hadde flisa opp til ved.
      Mumle Gåsegg til smia, og fekk smeden til å hjelpe seg å lage øks av femten våger [E] jern. Så fór han til tømmerskogen og tok til å snauhogge. Det strauk med både bjelkegraner og mastefuruer, alt han fann, både på kongeteigen og på granneteigen. Han verken kvista eller toppa, så det blei liggjande som etter eit vindfall. Så la han eit dugelig lass på sleden og sette alle hestane for; men dei kom ikkje av flekken med det lasset. Og då han tok dei i hovudet og ville få det på glid, drog han hovuda av. Så velta han hestane ut av skjækene opp i marka, og drog fram lasset aleine.
      Då han kom fram til kongsgarden, sto kongen og tømmerfuten hans i svalgangen og skulle ta imot han for det han hadde fare så ille med skogen - tømmerfuten hadde vore borti der og sett på det. Men då Mumle Gåsegg kom dragande heim med halve tømmerskogen, blei kongen både arg og redd, og så tenkte han at han fekk vel fare varlig med han, sia han var så sterk.
      "Det var ovlig til arbeidsmann," sa kongen; "men kor my et du om gongen?" sa han, "for no er du vel svolten."
      Når han skulle ha ein dugelig graut, gjekk det med tolv tønner mjøl, sa Mumle Gåsegg; men når han hadde fått den til livs, kunne han trøyte ei stund òg.
      Det tok tid å få kokt slik ein graut, og imens skulle han dra inn litt ved til kokka. Han la heile vedhaugen på ein slede, men då han skulle gjennom døra med den, var han uvøren att. Huset kom så reint av lage at det gav seg i alle laft, så nær var det at han hadde drege heile kongsgarden over ende. Då det lei til at maten var ferdig, sende dei han ut til å rope inn folka. Han ropte så det svarte i alle berg og åsar; men dei kom ikkje fort nok, tykte han; så blei han usams med dei og slo i hel tolv.
      "Han slo hel tolv," sa kongen, "og han et for mange gonger tolv, men kor mange arbeider du for?"
      "Det er for mange gonger tolv det òg," sa Mumle.
      Då han hadde fått mat, skulle han i løa og treskje; så tok han unna mønsåsen [F] og gjorde slagvol [G] Og då taket ville til å falle ned av dette, tok han ei stor bjelkegran, så kvista som den var, og sette til mønsås. Og så treskte han lo og halm og høy om kvarandre. Det gjekk på skade, for agnene fauk omkring i hop, og det sto som ei sky over heile kongsgarden.
      Då han nesten hadde gjort frå seg treskinga, kom det fiendar i landet, så det skulle bli krig. Så sa kongen til han at han fekk ta folk med seg, reise i veg og ta imot fienden og krige; for han tenkte dei slo han vel i hel. Nei, folk trengte ikkje å tynast, han ville slåss aleine, sa Mumle Gåsegg.
      Dess betre er det, dess før blir eg kvitt han, tenkte kongen.
      Men ei dyktig klubbe måtte han ha.
      Dei sende bod til smeden; han smidde ei på fem våger. Den kunne vere bra til å knekkje nøter med, sa Mumle Gåsegg. Så smidde han ei på femten våger; den kunne vere god til å plugge sko med, sa Mumle. Ja, større kunne ikkje smeden smi den med sine folk. Så la han til smia sjølv, Mumle Gåsegg, og laga ei klubbe på femten skippund [H], og den måtte det hundre mann til å vende på staden. Den syntest Mumle Gåsegg kunne gjøre det til nød. Så måtte han ha med nistekreppe; den gjorde dei av femten oksehuder og stappa den full av mat, og så hoppa han nedover bakken med skreppa på ryggen og klubba på nakken.
      Då han kom så langt at krigsfolka fekk sjå han, sende dei ut ein som spurte om han ville ta imot dei.
      "Bi berre til eg får eitt," sa Mumle Gåsegg, og slengte seg i bakken og sette seg til å ete bak den store matskreppa.
      Men dei kunne ikkje bie, dei gav seg til å skyte på han med éin gong, så det både regna og hagla med riflekuler rundt han.
      "Denne kreklingen nyttar ikkje," sa Mumle Gåsegg, og la til å ete enda meir; det beit verken bly eller jern på han, og matskreppa sto framfor han og tok av for kulene som ein heil voll.
      Så tok dei på å kaste bomber og skyte med kanonar. Han grein litt for kvar trykk han fekk.
      "Å, det har ingen nød," sa han. Men så fekk han ei bombe i vrangstrupa.
      "Tvi!" sa han og spytta den ut att, og så kom det ei lenkjekule og gjorde veg i smøreska, og ei anna tok matbiten vekk mellom fingrane på han.
      Då blei han arg, reiste seg, tok storklubba og slo i bakken, og spurte om dei ville ta maten av munnen på han med blåbæra som dei bles ut av dei grove pusterøra. Han slo noen slag til, så det ramla i berg og åsar, og fienden spratt til vers som agner, og så var det ute med den krigen.
      Då han kom heim att og ville ha meir arbeid, blei kongen reint ille ved, for no tenkte han at han skulle ha vore kvitt han. Han visste ingen anna råd enn å sende han til helvete.
      "Du får fare til Gamle-Eirik og krevje landskylda [I]," sa kongen. Mumle Gåsegg av garde med skreppa på ryggen og klubba på nakken. Han var ikkje lenge om vegen; men då han kom fram, var Gamle-Eirik på overhøring [J]. Det var ingen annan heime enn mor hans, og ho sa ho aldri hadde hørt tale om noen landskyld, han fekk kome att ein annan gong.
      "Ja, kom til meg i morgon!" nekta han; det meinte han skulle bli løgn. Hadde han kome dit, fekk han bli der, og landskylda skulle han ha med, han hadde tid til å vente. Men då han hadde ete opp nista sin, blei tida lang for han, og så kravde han landskylda av gamlemor igjen, og sa at no skulle ho ut med den.
      Nei, det ville ho ikkje; det sto fast som gamlefurua, og den sto utafor porten til helvete og var så stor at femten mann knapt kunne femne om den. Men Mumle fór opp i toppen på den og snodde og vrei den som ein vidjekvist, og spurte om ho ikkje ville betale landskylda no.
      Jo, så torde ho ikkje anna. Ho fann i hop så mange skillingar som han trudde seg til å bere i storskreppa. Så for han på heimvegen med landskylda, og straks han hadde reist, kom Gamle-Eirik heim. Då han hørte det at Mumle hadde stroke av garde med storskreppa full av pengar, dengde han først mor si, og sette så etter Mumle og skulle ta han på spranget. Og han kom innpå han også, for han sprang utan noe å bere og brukte stundom vingar, og Mumle måtte halde seg til marka med den tunge skreppa si. Men då Gamle-Eirik var i hælane på han, tok han til å hoppe og springe det beste han orka, og då heldt han klubba bak, for å verje seg mot han. Og slik gjekk det; Mumle heldt i skaftet, og Gamle-Eirik kava etter klubba like til dei kom til ein djup dal. Der sprang Mumle frå den eine bergtoppen over på den andre, og Gamle-Eirik var så oppsett på å setje etter at han rende like imot klubba og datt ned i dalen og braut av seg eine foten - der låg han.
      "Der har du landskylda," sa Mumle Gåsegg då han kom til kongsgarden, og slengde pengeskreppa bort til kongen så det braka i svalgangen.
      Kongen takka og lét vel, og lovde han både god lønn og heimpass om han ville ha det; men Mumle Gåsegg ville berre ha meir arbeid.
      "Kva skal eg gjøre no?" sa han.
      Ja, då kongen fekk tenkt seg om, sa han at han fekk reise til bergtrollet som hadde teke bestefarssverdet hans på det slottet han hadde ved sjøen, dit ingen torde kome.
      Mumle fekk med seg noen nistelass i storskreppa og for i vegen att. Han gjekk både langt og lenge, over skog og fjell og ville heier, til han kom til noen store berg. Der skulle det vere, det trollet som hadde teke bestefarssverdet til kongen.
      Men trollet var ikkje under berr himmel, og berget var attlate, så Mumle ikkje var kar om å kome inn.
      Så gav han seg i følgje med noen steinbrytarar som heldt til på ein fjellgard og låg og braut stein oppi desse berga. Slik hjelp hadde dei aldri hatt, for han braut og slo i fjellet så berget rivna og storsteinen velta utover som hus; men då han skulle kvile til middag og ta på det eine matlasset, så var det ete opp alt saman.
      "Eg bruker å ha god matlyst sjølv," sa Mumle, "men den som har vore her, eit verre til å ete, for han har ete bein også," sa han.
      Så gjekk det den første dagen, og det gjekk ikkje betre den andre. Den tredje dagen la han i veg og skulle bryte berg att, og tok med det tredje matlasset, men då la han seg bak det, liksom han sov.
      Rett som det var, kom det ut av berget eit troll med sju hovud, og gav seg til å smatte og ete på maten hans.
      "No er det laga til, no skal eg ete," sa trollet.
      "Det skal vi rå med," sa Mumle og slo med klubba så hovuda trilla av det.
      Så gjekk han inn i berget som trollet var kome ut av, og der inne sto ein hest og åt av ei tønne med gloande eldmørje, og bak den sto det ei havretønne.
      "Korfor et du ikkje av havretønna?" sa Mumle Gåsegg.
      "Fordi eg ikkje er god for å snu meg," sa hesten.
      "Eg skal nok snu deg," sa Mumle.
      "Slit heller av meg hovudet," sa hesten.
      Så gjorde Mumle det, og då blei hesten til ein ven kar. Han sa han var bergteken [K] og omskapt til ein hest av trollet, og han hjelpte Mumle å finne sverdet som trollet hadde gjømt på sengebotnen, og oppi senga låg gamlemor til trollet og snorksov.
      Heim att for dei over sjø. Då dei var komne utpå, kom gamlemora etter. Ho kunne ikkje nå dei; så gav ho seg til å drikke, og ho drakk så det minka og vatnet fall; men havet rådde ho ikkje med å drikke opp - så sprakk ho.
      Då dei kom til lands, sende Mumle Gåsegg bod at kongen skulle hente sverdet. Kongen sende fire hestar, nei dei rugga det ikkje. Han sende åtte og han sende tolv, men sverdet blei der det var, hestane orka ikkje å flytte det av flekken. Men Mumle Gåsegg tok det aleine og bar det fram.
      Kongen trudde ikkje sine eigne auge då han såg Mumle att, men han lét vel og lovte både gull og grøne skogar. Og då Mumle ville ha meir arbeid, sa han at han fekk reise ut til trollslottet han hadde, det som ingen torde vere på. Der fekk Mumle liggje til han hadde bygd bru over sundet så folk kunne kome fram dit. Var han god for det, skulle kongen løne han vel, ja, gjerne gi han dottera si. Det sa kongen.
      Ja, det skulle han vere god for, meinte Mumle Gåsegg.
      Ingen hadde noen gong komme frå det med livet; dei som nådde så langt at dei kom fram, låg der både drepne og plukka så små som gryn, og kongen tenkte han aldri skulle sjå Mumle meir når han fekk han dit.
      Men Mumle la i veg. Han tok med seg nisteskreppa og ein passelig vrang og vrien furukubbe, ein telgjeøks [L], ein blei [M] og noen feitvedstikker, og så den vesle legdeguten [N] i kongsgarden.
      Då han kom til sundet, gjekk elva full av is, og var så stri som ein foss; men han sette beina i botnen og vassa fram, så han kom over til sist.
      Då han hadde varma seg og laga seg mat, ville han sove. Men det varte ikkje lenge før det blei slike brak og slik larm som dei skulle snudd opp ned på heile slottet. Døra fór opp på vid vegg, og han såg ikkje anna enn ein gapande kjeft frå dørstokken opp til dørbjelken.
      "Der har du ein jafs, smak på den," sa Mumle og kasta legdeguten i gapet. "La meg sa sjå kva du er for ein, kanskje det er kjentfolk?"
      Det var det; for det var Gamle-Eirik som var ute. Dei tok til å spele kort; han ville vel prøve å tene att noe av den landskylda Mumle hadde truga ifrå mor hans då han gjekk med krav frå kongen. Men korleis det gjekk, så var Mumle den som vann, for han sette kors på dei beste korta. Og då han hadde vunne av Gamle-Eirik alt det han hadde på seg, måtte Gamle-Eirik gi Mumle av det gullet og sølvet som var på slottet.
      Rett som det var, gjekk varmen ut for dei, så dei ikkje kunne skjelne korta frå kvarandre.
      "No får vi hogge ved," sa Mumle, og hogg telgjeøksa i furukubben og dreiv inn bleien, med vriompeis-kubben var vrang og ville ikkje klovne straks, enda Mumle bende og braut med øksa. "Dei seier du skal vere sterk," sa han til Gamle-Eirik; "spytt i neven, hogg klørne i, bend og bryt og la meg sjå kva du duger til!" sa han.
      Eirik gjorde så, og fór i sprekken med begge nevane og braut alt han orka; men med det same slo Mumle Gåsegg ut bleien. Så sat Gamle-Eirik i klemma. Sia prøvde Mumle øksehammaren på ryggen hans. Gamle-Eirik bad både tynt og vent om å sleppe laus, men det øyret ville ikkje Mumle Gåsegg høre på før Eirik hadde lovt han aldri skulle kome dit og gjøre ufred meir, og så måtte han love at han skulle bygge bru over sundet så folk kunne fare over til alle årstider, og brua skulle vere ferdig når isen var gått.
      "Det var hardt," sa Gamle-Eirik.
      Men det var ingen annan råd; ville han laus, måtte han love det. Men han tinga på at han skulle ha den første sjela som fór over brua, den skulle vere sundtollen [O].
      Den skulle han ha, sa Mumle. Så sleppte han laus og fór heim. Men Mumle Gåsegg la seg til å sove på det, og han sov til langt ut på dagen.
      Då kongen kom og skulle sjå om han var hakka eller om dei berre hadde småplukka han, måtte han vasse i pengar før han kom fram til senga. Dei låg i dungar og sekkar til langt opp på veggen, og i senga låg Mumle og snorksov.
      "Gud hjelpe både meg og dotter mi," sa kongen då han skjønna Mumle var lys levande. Jo, allting var godt og vel gjort, det kunne ingen nekte; men det var ikkje verdt å tale om bryllaup før brua var ferdig, sa kongen.
      Ein dag sto brua fullt ferdig, og Gamle-Eirik sto på den og skulle ha tollen han hadde tinga.
      Mumle Gåsegg ville ha kongen med seg og prøve brua, men det hadde kongen ingen hug til. Så sette Mumle seg opp på ein hest og slengte den digre kongsgardsbudeia opp på salknappen framfor seg - ho såg mest ut som ein diger furukubbe - og så rei han over så det dundra i brua.
      "Kor er sundtollen? Kor har du sjela?" skreik Gamle-Eirik.
      "Ho sit inne i denne furukubben; vil du ha den får du spytte i neven og ta den," sa Mumle Gåsegg.
      "Nei, elles takk - tek ho ikkje meg, tek ikkje eg henne," sa Gamle-Eirik; "éi klemme har du fått meg i, du skal ikkje få meg i ei til," sa han, og dermed flaug han like heim til gamlemor si, og sia har han verken vore hørt eller sett der.
      Men Mumle Gåsegg fór heim til kongsgarden og ville ha lønna kongen hadde lova han, og då kongen vrei og kvidde seg for å gi han den og ville gå ifrå det han hadde lova, sa Mumle at det var best han laga seg ei dyktig nisteskreppe, så ville han ta lønn sjølv. Ja, det gjorde kongen, og då den var i stand, tok Mumle kongen ut på tunet og gav han ein ordentlig trykk så han for til vers. Nisteskreppa kasta Mumle etter han, så han ikkje skulle vere matlaus, og er han ikkje komen ned att, så svever han mellom himmel og jord med matskreppa den dag i dag.

Ord

  1. knerte: hogge kjapt og smått.
  2. vedfang: så mye ved som ein kan bere i eller på armane.
  3. emningsved: emnetre (emning: førebuing, påbyrjing, utforming).
  4. vedskåle: skåle: ope hus.
  5. våg: gammal vekteining for tyngre varer, oftast om lag 18 kg.
  6. mønsås: øvste takbjelken under mønet.
  7. slagvol: stutt og kraftig stokk som er del av eit treskjereiskap samansett av handvol og slagvol festa i hop med eit tøyeleg materiale.
  8. skippund: sett til 159,4 kg i 1875, men varierte før det frå om lag 148 til om lag 185 kg.
  9. landskyld: før: årleg avgift som leiglendingar betalte til jordeigaren for bygsla jord.
  10. overhøring: samtale som presten har med konfirmantflokken under ei gudsteneste føre konfirmasjonen.
  11. bergteken: i folketrua: lokka inn i berget; overført: hugteken, dåra.
  12. telgjeøks: øks til å hogge, skjere til, spikke.
  13. blei: kile til å kløyve noe med.
  14. legdegut: fattiggut.
  15. sundtoll: avgift.
OPP NOTAR  



Smeden som dei ikkje torde å sleppe inn i helvete

Eventyrlærdom EIN GONG i dei dagane då Vårherre og St. Peter gjekk og vandra på jorda, kom dei til ein smed. Han hadde gjort kontrakt med styggen [A] om at han skulle tilhøre han om sju år, imot at han den tida skulle vere meister over alle meistrar i smedkunst; og den kontrakten hadde både han og styggen skrive namnet sitt under. Derfor hadde han også sett med store bokstavar over smiedøra: "Her bur meisteren over alle meistrar!"
      Då Vårherre kom og fekk sjå det, gjekk han inn.
      "Kven er du?" sa han til smeden.
      "Les over døra," svarte smeden; "men kanskje du ikkje kan lese, så får du vente til det kjem ein som kan hjelpe deg."
      Før Vårherre fekk svart han, kom det ein mann med ein hest, som han bad smeden sko for seg.
      "Kunne ikkje eg få lov å sko den," sa Vårherre.
      "Du kan prøve," sa smeden; "verre kan du no ikkje få gjort det, enn eg kan få det rett igjen."
      Vårherre gjekk då ut og tok det eine frambeinet av hesten, la det i eldstaden i smia og gjorde skoen gloande, så kvesste han hakar og grev [B], og bøygde saumane, og så sette han beinet heilt og fullt på hesten att. Då han var ferdig med det, tok han av det andre frambeinet og gjorde like eins. Då han hadde sett på igjen det også, tok han bakbeina, først det høgre, så det venstre, la dei i eldstaden, gjorde skoen gloande, kvesste hakar og grev og bøygde saumane, og sette så beinet på hesten att.
      Imens sto smeden og så på han. "Du er ikkje så dårlig smed enda du," sa han.
      "Synest du det," sa Vårherre.
      Litt etter kom mor til smeden bort og bad han kome heim og ete til middag. Ho var gammal og skral, fælt krokete i ryggen og rynkete i andletet, og kunne med nød og neppe gå.
      "Legg no merke til det du ser," sa Vårherre. Han tok kona, la henne i eldstaden i smia og smidde ei ung og herlig jomfru av henne.
      "Eg seier som eg har sagt, eg," sa smeden, "du er slett ikkje noen dårlig smed. Det står over døra mi: Her bur meisteren over alle meistrar; men enda seier eg beint ut: ein lærer så lenge ein lever," dermed gjekk han opp til garden og åt middag.
      Då han vel var kommen attende til smia, kom det ein mann ridande. Han ville ha skodd hesten sin.
      "Det skal snart vere gjort," sa smeden; "eg har nettopp no lært ein ny måte å sko på; den er god å bruke når dagane er korte."
      Og så gav han seg til å skjere og bryte så lenge til han fekk av alle hestebeina; "for eg veit ikkje kva det skal vere til å gå og pusle med eitt og eitt," sa han. Beina la han i eldstaden i smia slik som han hadde sett Vårherre gjorde, la dugelig med kol på, og lét smedgutane dra raskt i belgstonga [C]. Men så gjekk det som ein kunne vente: beina brann opp, og smeden måtte betale hesten. Dette syntest han ikkje vidare om. Men i det same kom ei gammal fattigkone gåande forbi, og så tenkte han: lykkast ikkje det eine, så lykkast vel det andre. Han tok kona og la henne i eldstaden, og alt ho gret og bad for livet, så hjelpte det ikkje: "du skjønnar ikkje ditt eige beste, så gammal du er," sa smeden; "no skal du bli ei ung jomfru igjen på ein augeblink, og enda skal eg ikkje ta så mye som ein skilling for smiinga."
      Det gjekk ikkje betre med kona, stakkar, enn med hestebeina.
      "Det var ille gjort, det," sa Vårherre.
      "Å, det er vel ikkje mange som spør etter henne," svarte smeden. "Men det er skam av styggen: det er ikkje meir enn så han held det som står skrive over døra."
      "I fall du no kunne få tre ønske av meg," sa Vårherre, "kva ville du så ønskje deg?"
      "Prøv meg," svarte smeden, "så får du vite det."
      Vårherre gav han då dei tre ønska.
      "Så vil eg først og fremst ønskje at den eg bed klive opp i det pæretreet som står her ute ved smieveggen, må bli sitjande der til eg sjølv bed han kome ned att," sa smeden. "For det andre vil eg ønskje at den eg bed setje seg i armstolen som står inni verkstaden, må bli sitjande i den til eg sjølv bed han stå opp att; og endelig vil eg ønskje at den eg bed krype inn i denne ståltrådpungen eg har i lomma, må bli der inne til eg sjølv gir han lov til å krype ut att."
      "Du ønskjer som ein dårlig mann," sa St. Peter; "først og fremst burde du ha ønskt deg Guds nåde og venskap."
      "Eg torde ikkje ta så høgt i, eg," sa smeden.
      Så sa Vårherre og St. Peter farvel og gjekk vidare.
      Det lei med det skreid, og då tida var omme, kom styggen slik som det sto i kontrakten, og skulle hente smeden.
      "Er du ferdig no?" sa han, han stakk nasen inn gjennom smiedøra.
      "Å, eg skulle slått hovud på denne spikaren først," svarte smeden; "kryp du imens opp i pæretreet og plukk deg ein pære å gnage på; du kan vere både tørst og svolten etter reisa."
      Styggen takka for godt tilbod og kraup opp i treet.
      "Ja, når eg no tenkjer vel etter," sa smeden, "så får eg meg ikkje til å slå hovud på denne spikaren i dei første fire åra. Ned kan du ikkje kome i den tida, men du får sitje og kvile deg så lenge."
      Styggen tagg og bad så tynt at han måtte få lov til å kome ned igjen, men det hjelpte ikkje. Til sist måtte han då love at han ikkje skulle kome att før dei fire åra var gått, slik smeden hadde sagt.
      "Ja, så får du kome ned att," sa smeden.
      Då no tida var ute, kom styggen att for å hente smeden. "No er du vel ferdig?" sa han; "no synest eg du kunne ha slått hovud på spikaren."
      "Ja, hovud har eg nok fått på den," svarte smeden; "men likevel kom du eit lite grann for tidlig, for odden har eg ikkje kvest enno. Mens eg slår odd på saumen, kunne du setje deg i armstolen min og kvile deg, for du er vel trøytt, kan eg tenkje."
      "Takk som byr," sa styggen og sette seg i armstolen; men aldri før var han kome til kvile, så sa smeden igjen at når han tenkte vel etter, så makta han slett ikkje å få kvest odden før om fire år. Styggen bad først vent om å sleppe av stolen, og sia blei han sint og tok til å truge; men smeden orsaka seg det beste han kunne og trøsta styggen med at han sat så godt og makelig i armstolen, og om fire år skulle han sleppe, presis på minuttet. Det var inga anna råd: styggen måtte love at han ikkje skulle hente smeden før dei fire åra var omme; og så sa smeden: "Ja, så kan du reise deg att," og styggen av stad det fortaste han kunne.
      Om fire år kom styggen att for å hente smeden.
      "No er du då ferdig, veit eg?" sa styggen, han stakk nasen inn gjennom smiedøra.
      "Fiks og ferdig," svarte smeden, "no kan vi reise når du vil. Men - du," sa han, "det er ein ting eg har stått her lenge og tenkt eg ville spørje deg om: er det sant det dei fortel at styggen kan gjøre seg så liten han vil?"
      "Ja, det er sant!" svarte styggen.
      "Så kunne du gjerne gjøre meg den tenesta å krype inn i denne ståltrådpungen og sjå etter om den er heil i botnen," sa smeden; "så misser eg ikkje reisepengane."
      "Gjerne det," sa styggen, han gjorde seg liten og kraup inn i pungen. Men aldri før var styggen inni, så smikka smeden pungen igjen.
      "Jo, den er heil og tett alle stader," sa styggen i pungen.
      "Det er bra nok du seier det," svarte smeden, "men det er betre å vere føre vâr enn etter snar; eg vil like så godt sveise ledda litt til, liksom for å verke sikker," sa han, og dermed la han pungen i eldstaden og gjorde den gloande.
      "Å! Er du galen! veit du ikkje eg er inni pungen då?" ropte styggen.
      "Eg kan ikkje hjelpe deg," sa smeden, "dei er eit gammalt ord at ein får smi med jernet er varmt," - og så tok han storslegga, la pungen på steet, og dundra laus på den alt han orka.
      "Au, au au!" skreik styggen i pungen. "Kjære vene, la meg berre sleppe ut, så skal eg aldri kome att meir!"
      "Å ja, no trur eg nok ledda er tålelig sveisa også," sa smeden; "så kan du kome ut att då." Dermed let han opp pungen, og styggen av stad så fort at han ikkje torde sjå seg attende ein gong.
      Men ein tid etter fall det smeden inn at han nok hadde stelt seg dumt då han gjorde seg uvener med styggen; "for skulle eg ikkje kome inn i Guds rike," tenkte han, "er det fare for at eg kan bli husvill, sia eg har lagt meg ut med han som rår over helvete." Han meinte då det var best å prøve å kome inn anten i helvete eller i himmerike likså godt først som sist, så han kunne vite korleis han hadde det, og så tok han slegga på nakken og gav seg i veg.
      Då han hadde gått eit godt stykke, kom han til krossvegen der nådde han att ein skreddarsvein som tøfla av stad med pressejernet i handa.
      "God dag," sa smeden, "kor skal du hen?"
      "Til himmerike, om eg kunne kome inn der," svarte skreddaren. "Enn du?"
      "Vi får nok ikkje langt følgje, vi då," svarte smeden; "eg har no tenkt å prøve i helvete først, for eg har litt kjennskap til styggen frå før."
      Så sa dei farvel og gjekk kvar sin veg; men smeden var ein sterk, røslig kar og gjekk langt fortare enn skreddaren, og så varte det ikkje lenge før han sto framfor porten i helvete. Han lét vakta melde seg og seie at det var ein utafor som gjerne ville tale eit ord med styggen.
      "Gå ut og spør kva det er for ein," sa styggen til vakta, og det gjorde han.
      "Hels styggen og seie at det er smeden som hadde den pungen han vel hugsar," svarte mannen, "og be han så vent at eg får sleppe inn straks, for først smidde eg like til middag i dag, og sia har eg gått den lange vegen."
      Då styggen fekk den meldinga, befalte han vakta å låse att alle dei ni låsane på porten i helvete, "og sett på enda ein hengelås til," sa styggen; "for kjem han inn, gjør han ugreie i heile helvete."
      "Det er inga berging å få her då," sa smeden ved seg sjølv, då han merkte at dei stengte porten betre til; "så får eg vel prøve i himmerike." Dermed snudde han og gjekk attende til han nådde krossvegen att; der tok han den vegen skreddaren hadde gått.
      Då han no var sint for den lange vegen han hadde gått fram og tilbake til inga nytte, skreva han på alt han orka, og nådde porten til himmerike med det same St. Peter så vidt gløtta litt på den så den tynne skreddarsveinen kunne få klemt seg inn. Smeden var enda seks sju steg frå porten. "Her er det nok best å skunde seg," tenkte han, greip slegga og kasta i dørgløtten med det same skreddaren smatt inn. Men sleppte han ikkje inn av den gløtten, veit eg ikkje kor han er blitt av.

Ord

  1. styggen: Fanden, djevelen, med ei venare omskriving. Og fanden kjem ventelig frå frisiske fannen, freistar. Med uttrykket Fanden og hans oldemor forstår ein alle vonde krefter.
  2. grev: hakeforma del fremst på hestesko.
  3. belg: blåsebelg.
OPP NOTAR  



Raudrev og Oskeladden

Eventyrlærdom DET VAR ein gong ein konge som hadde mange hundre sauer og mange hundre geiter og kyr; og mange hundre hestar hadde han også, og sølv og gull i store haugar og dynger. Men enda var han så sorggiven at han mest aldri ville sjå folk, og enda mindre tale med dei. Slik var han sia den tida yngste dottera hans kom bort. Ja, det var elles ille nok der om han aldri hadde mist henne; for det var eit troll som gjorde ugagn der støtt, så folk mest ikkje kom seg til kongsgarden: Rett som det var, slapp trollet ut alle hestane, så dei trakka ned åker og eng og åt opp kornet. Rett som det var, rev trollet hovudet av kongen sine ender og gjæs. Somme tider drap han kyrne på båsen, så dreiv han sauer og geiter over åsen. Og kvar gong dei skulle ta fisk i dammen, var den jaga på land.
      Men så var det eit par gamle folk som hadde tre søner; den eine heitte Nils, den andre heitte Mads, og den tredje kalla dei Oskeladden, for han låg og kara i oska støtt.
      Det var gilde gutar, men han Nils, som var eldst, skulle no vere den gjævaste. Så bad han far sin om han fekk lov til å reise ut i verda og prøve lykka.
      "Ja, det skal du få; seint er betre enn aldri," sa faren. Så fekk Nils brennevin på flaska og niste i taska, og så gjekk han. Då han hadde gått ei stund, kom han inn på ei gammal kone som låg ved vegen. "Å, kjære deg, gi meg ein liten matsmule i dag," sa kona.
      Men Nils såg knapt til sia, han slengte på nakken og gjekk vidare fram.
      "Ja, ja," sa kona, "gå du, du skal få sjå det går som det går," sa ho.
      Nils gjekk til han kom til kongsgarden. Der sto kongen i svala [A] og gav hønene mat.
      "God kveld, Herren signe deg," sa Nils.
      "Tippe tippe tippe, tuppe tuppe ...!" sa kongen og strødde både i aust og vest, og vørdte ikkje han Nils det grann.
      "Ja, stå der du og strø korn og kakl hønemål som du berre lystar," sa Nils ved seg sjølv; "du skal få sleppe at eg talar til deg," meinte han. Så gjekk han inn på kjøkkenet og sette seg bortpå benken som ein annan storkar.
      "Kva er du for ein unggut?" sa kokka, for Nils hadde ikkje fått skjegg enda. Dette syntest han var spott og spe, og så tok han til å denge kokketausa [B]; men rett som det var, kom kongen og lét dei skjere tre raude reimar av ryggen på han; så strødde dei salt i såret og lét han gå heim att same vegen han var kommen.
      Då Nils vel var kommen til hus, ville han Mads ut. Han fekk også brennevin og niste i taska før han gjekk. Då han kom eit stykke på veg, trefte han kona som bad om mat. Han strauk forbi og svarte ikkje, og på kongsgarden gjekk det ikkje betre med han enn det hadde gått han Nils. Kongen sa "tippe tuppe", og kokketausa kalla han ein uskikkelig unge, og då han ville banke henne opp for det, kom kongen med slaktekniven og skar tre raude reimar og strødde eldmørje på, og sende han heim att med sår rygg.
      Så kraup Oskeladden opp frå grua og tok til å ruske på seg. Den første dagen rista han av seg oska, den andre vaska og kjemte han seg, og den tredje kledde han seg i kyrkjepynt.
      "Nei, sjå på den!" sa Nils; "no skin det ei ny sol her. Bli i oska og ligg i oska du," sa han for di han var skuffa. Men Oskeladden hørte ikkje på det øyret, han gjekk inn til far sin og bad om å få lov til å gå ut i verda.
      "Kva skal du ute i verda?" sa gamlingen; "det gjekk ikkje fint med Nils og Mads, korleis skal det så gå med deg?" sa han.
      Men Oskeladden gav seg ikkje før han fekk lov til å gå.
      Brørne ville ikkje at han skulle få matsmulen med seg, men mora gav han ei osteskorpe og eit kjøttbein, og dermed labba han av garde. Det hasta ikkje med han; "du kjem alltid tidsnok," tenkte han; "no har du dagen for deg, og sia kjem kanskje månen opp, om lykka er god." Så sette han eine foten framfor den andre, pusta i bakkane og så seg vel om på vegen.
      Langt om lenge kom han til den gamle kona som låg i veggrøfta.
      "Stakkars deg, gamle krok, du er vel svolten du?" sa Oskeladden.
      Ho var det, sa kona.
      "Ja, så får eg dele med deg," sa Oskeladden og gav henne osteskorpa.
      "Frys du også?" sa han, han såg ho hakka tenner. "Du får ta gamletrøya mi; den har ikkje mye att av ermer og rygg, men det var eit godt plagg då den var ny."
      "Vent," sa kona, ho raka nedi storlomma sin; "her har du ein gammal nøkkel," sa ho. "Når du kikar gjennom nøkkelringen, så kan du sjå alt du vil."
      Då han kom fram til kongsgarden, heldt kokka på å bere vatn og det hadde ho eit svare strev med. "Det er for tungt for deg dette," sa Oskeladden, "det kan vere nokså passe til meg å gjøre det," sa han.
      Kokketausa blei glad, og sia lét ho Oskeladden støtt få skrape gryta. Men det varte ikkje lenge, så fekk han mange uvenner for det, og dei laug på han for kongen, og sa han hadde sagt seg god for både det eine og det andre.
      Ein dag kom kongen og spurde Oskeladden om det var sant at han var god for å halde fisken i dammen, så ikkje trollet kunne skade den; "dei seier du har sagt deg god for det," sa han.
      "Nei, det har eg ikkje sagt," sa Oskeladden; "men hadde eg sagt det, så var eg også god for det."
      Korleis det var, så fekk han prøve om han ville frelse ryggskinnet sitt, sa kongen.
      Dermed sa Oskeladden han ville prøve; for han hadde ikkje lyst til å gå med raude render under trøya, sa han.
      Om kvelden kikka Oskeladden gjennom nøkkelringen, og då såg han at trollet var redd for timian [C]. Han til å ruske opp all den timian han kunne kome over. Noe strødde han i vatnet og noe på land, og resten strødde han rundt kanten på dammen.
      Så måtte trollet la fisken vere i fred; men no fekk sauene svi for det; trollet jaga dei over alle haugar og hamrar heile den natta.
      Så var det noen av dei andre tenarane som hadde vore ute att og sagt at Oskeladden visste råd for sauene også, om han berre ville; han hadde sagt seg god for det, det var sikkert.
      Kongen gjekk til han og sa det same som sist, og truga med å skjere tre brede raude reimar av ryggen på han om han ikkje gjorde det.
      Det var ikkje anna råd om Oskeladden skulle berge ryggskinnet.
      Så tok han til med timian att; men det blei det mest ingen ende på; for etter kvart som han batt timian på sauene, så åt dei av kvarandre att, og det varte og det rakk, for sauene åt fortare enn han batt på. Men til slutt laga han smørjing av timian og tjøre og smurde dei inn med, og så lét dei vere å ete den. Kyrne og hestane fekk også timiansmørjing; så fekk dei fred for trollet.
      Men ein dag kongen var ute på jakt, fór han vill i skogen,. Han rei omkring i mange dagar og hadde verken mat eller drikke, og kleda gjekk det så ille med i trongskogen at til slutt hadde han nesten ikkje filla på kroppen. Så kom trollet og sa at fekk han det første kongen møtte når han kom i jordet sitt, så skulle han sleppe heim til kongsgarden att. Ja, det skulle trollet få; kongen tenkte det var vel den vesle hunden hans som støtt kjasa og masa i møte med han.
      Men då han kom så nær kongsgarden at dei kunne sjå han, gjekk den eldste kongsdottera i møte med kongen og tok imot han både godt og vel. Då han fekk sjå at ho var den første, blei han så ille ved at han stupte i bakken med det same, og sia den tid var han mest som ein halvtulling.
      Om kvelden skulle trollet kome og hente kongsdottera, og ho var pynta og sat på ei eng ute ved tjernet og gret og bar seg ille. Det var ein som heitte Raudrev som skulle følgje henne, men han var så redd at han kleiv opp i ei tømmergran, og der blei han sitjande. Rett som det var, kom Oskeladden og sette seg ned på bakken ved sida av kongsdottera. Og ho blei glad, det kan ein nok vite, då ho fekk sjå det var einkvan som torde vere hos henne i faren.
      "Legg hovudet i fanget mitt du, så skal eg lyske deg," sa ho. Oskeladden gjorde som ho sa, og mens ho gjorde det, sovna han, og så tok ho ein gullring av fingeren sin og knytte fast i håret på han.
      Rett som det var, kom trollet pustande. Han var så tung på foten at det knaka og brakte i skogen tre kilometers veg framfor han. Då han fekk sjå Raudrev som sat i grantoppen som ein liten orre, spytta han etter han: "Tvi," sa han, så både Raudrev og tømmergrana fauk i bakken, og der låg han og sprella som ein fisk på land.
      "Hu hu!" sa trollet; "sit du her og lyskar [D] noen andre enn meg, så et eg deg," sa han.
      "Tvi!" sa Oskeladden med det same han vakna, og til å kikke på trollet gjennom nøkkelringen.
      "Hu hu! Kva glaner du på meg etter?" sa trollet til Oskeladden, "hu hu!" Så kasta det jernstauren etter han så den sto ti meter inn i berget; men Oskeladden var så kjapp på foten at han kom seg unna med det same trollet kasta.
      "Tvi for kjerringstykke!" sa Oskeladden. "Hit med tannstikka di, skal du få sjå kast!" Ja trollet nappa opp stauren i eitt rykk; den var så stor som tre grindstaurar. Imens stirra Oskeladden under himmelen både i sør og i nord.
      "Hu hu! Kva glaner du etter att?" sa trollet. "Eg ser etter kva for ei stjerne eg skal kaste til," sa Oskeladden. "Ser du den ørande vesle beint i nord? Den tek eg," sa han.
      "Nei, la den sitje som den sit," sa trollet; "du får ikkje slengje bort jernstauren min."
      "Ja ja, så får du vel ha den att då," sa Oskeladden; "men kanskje du heller vil at eg slengjer deg opp til månen ei vending?" sa han.
      Nei, det ville ikkje trollet heller.
      "Ja, men blindebukk! Har du ikkje hug til å leike blindebukk?" sa Omsnudd.
      Det kunne vere snodig nok, meinte trollet; "men du skal gå først," sa han til Oskeladden.
      "Gjerne det," sa guten; "men det greiaste er at vi tel, så slepper vi å ha noe å græle om."
      Ja ja, dei fekk då det. Og så kan ein vite at Oskeladden laga det slik at trollet fekk bindet om augene og kom til å gjøre den første reisa. Men der skulle du sett blindebukk. Hei! Dei for omkring i skogkanten; trollet sprang og rende mot stubbane, så barken fauk og det knaka etter.
      "Hau, hau, det er for vondt å vere blindebukk lenger!" skreik trollet og var illsint.
      "Vent," sa Oskeladden, "så skal eg stå stille og rope til du tek meg." Han tok ei hampehekle [E] og sprang til den andre sida av tjernet, som det ikkje var botn i. "Kom no, her står eg!" skreik Oskeladden.
      "Det er vel stubbar og skog?"
      "Du kan høre det ikkje er skog imellom oss," sa Oskeladden, og det var ingen stubbar og skog. "Kom no!"
      Så bar det i vegen att. Plump! sa det; der låg trollet i vatnet.
      Oskeladden hogg han i augene med hekla kvar gong han fekk hovudet over vatnet. No bad trollet så ynkelig for livet sitt at guten syntest synd på det; men først måtte han seie frå seg kongsdottera og skaffe fram den andre som han hadde teke før, og love at folk og fôr skulle ha fred. Så fekk trolle sleppe unna og krabbe heim til berget sitt.
      Nett då var Raudrev kar att, han kom ned av grana og tok kongsdottera med seg opp til slottet, og truga henne til å seie at det var han som hadde frelst henne. Og så luska han ned og tok imot den andre også då Oskeladden hadde sleppt henne inn i hagen.
      No blei det glede i kongsgarden. Det blei kunngjort over heile landet at Raudrev skulle ha bryllaup med den yngste kongsdottera. Det verka godt og vel; men rett som det var, hadde trollet gått ned i jorda og stappa att alle vassårene.
      "Kan eg ikkje gjøre anna ugagn," tenkte det, "så skal dei ikkje få vatn å koke bryllaupsgrauten i."
      Det var ikkje anna råd enn å sende bud etter Oskeladden att. Han fekk seg ei jernstong som skulle vere ti meter lang, og seks smedar skulle gjøre den gnistrande raud. Så kikka han gjennom nøkkelringen; då såg han trollet like godt under jorda som over jorda, og kjørte stonga ned gjennom bakken og ned etter ryggen på trollet, så det lukta brent horn fire mils veg.
      "Hau, hau!" skreik trollet; "slepp meg opp!"
      Rett som det var, kom han setjande opp gjennom holet og var brent opp like til nakken. Men Oskeladden var ikkje sein, han tok trollet og la det på ei stong som var fletta med timian, og der måtte det liggje og seie han kor det hadde fått auge frå etter at han hadde hakka dei ut med hampehekla.
      "Eg stal meg ei rånepe," sa trollet; "den smurde eg vel inn med smørjing; sia skar eg den til som eg ville, og sette den inn med pumpespiker, og betre auge vil eg ikkje ønskje noen fyr."
      Så kom kongen og begge kongsdøtrene og ville sjå trollet, og Raudrev gjekk så kry at rumpa sto høgre enn nakken. Men så fekk kongen sjå at det var noe som blinka i håret på Oskeladden.
      "Kva har du der?" sa han.
      "Å, det er den ringen som dotter di gav meg då eg frelste henne frå trollet," sa Oskeladden. Og no kom det for dagen korleis alt var gått til - Raudrev gret og bad for seg; men alt han let og alt han gret, så hjelpte det ikkje, han måtte i ormegarden, og der sprakk han med det same.
      Så drap dei trollet, og tok til å danse i bryllaupet til Oskeladden, for no var han basen. Han fekk den yngste kongsdottera og halve kongeriket.

      ♦ Raudrev bløffa. Og Oskeladden blei något brutal ...

Ord

  1. Sval: gang eller utbygg på sia av hus, eller rundt det.
  2. Taus: tenestejente o.a.
  3. Timian: (på Latin: Thymus vulgaris), muskelavslappande krydder- og medisinplante som har blitt dyrka sia Karl den store si tid. Den er også bakteriedrepande.
  4. Lyske: reinske for lus, avluse. Aper gjør elles nett det same når dei er gode på kvarandre.
  5. Hekle: (her:) treplate med fleire rader spisse tindar av jern eller stål til å reinse lin eller hamp på.
OPP NOTAR  



Oskeladden og dei greie hjelparane

Eventyrlærdom DET VAR ein gong ein konge, og den kongen hadde hørt tale om eit skip som gjekk like fort på land og på vatn; så ville han også ha eit slikt. Han lova ut kongsdottera og halve kongeriket til den som kunne byggje det, og det kunngjorde han på kyrkjebakkane over heile landet. Det var mange som prøvde, for halve riket kunne vere godt å ha, meinte dei vel, og kongsdottera kunne vere bra å ha attpå; men ille gjekk det med dei fleste.
      Så var det tre brør borti ei skogbygd; den eldste heitte Nils, den andre heitte Mads og den yngste, Osmund, kalla dei Oskeladden av di han støtt sat og grov og raka i oska. Men den søndagen då det blei kunngjort om skipet som kongen ville ha, var han ved kyrkja han også. Då han kom heim og fortalde det, bad Nils, som var eldst, mor si om niste. No ville han i veg og prøve om han kunne byggje skipet og vinne kongsdottera og halve riket.
      Då han hadde fått nisteskreppe på nakken, strauk han av garde. På vegen møtte han ein gammal og kroket mann.
      "Kor skal du?" sa mannen.
      "Eg skal bort i skogen og gjøre trau til far min, han liker ikkje å ete i lag med oss andre," sa han Nils.
      "Trau skal det bli!" sa mannen.
      "Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
      "Møkk," sa han Nils.
      "Møkk skal det bli," sa mannen.
      Så strauk han Nils bort i eikeskogen og hogg og tømra alt det han vann. Men alt han hogg og alt han tømra, så blei det ikkje anna enn trau. Då det lei til middags, skulle han ha seg noe å leve av og tok opp nisteskreppa sin. Men det var ikkje mat, det som var i nistesekken. Då han no ikkje hadde noe å leve av, og det ikkje gjekk likare med tømringa, blei han kei av arbeidet, tok øksa og sekken på nakken og strauk heim til ho mor igjen.
      Så ville han Mads i veg og prøve om ikkje han hadde lykke til å byggje skip og vinne kongsdottera og halve kongeriket. Han bad mor si om niste, og då han hadde fått den, tok han sekken på nakken og la av garde ut i marka. På vegen møtte han ein gammal og kroket mann.
      "Kor skal du?" sa mannen.
      "Å, eg skal bort i skogen og gjøre grisetrau til den vesle grisungen vår," sa han Mads.
      "Grisetrau skal det bli!" sa mannen.
      "Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
      "Møkk," sa han Mads.
      "Møkk skal det bli!" sa mannen.
      Så strauk han Mads bort i skogen og til å hogge og tømre alt han orka. Men korleis han hogg, og korleis han maksla [A], så blei det ikkje anna enn trauemne og grisetrau. Han gav seg ikkje enda, han dreiv på til langt utpå ettermiddagen før han tenkte på å få seg litt mat; då blei han så svolten med eitt at han måtte ha matsekken fram. Men då han tok den opp, var det ikkje matsmulen i sekken. Mads blei så harm at han vrengte sekken og slo den mot ein stubbe, tok øksa og forta seg ut av skogen og heim med det same.
      Då Mads var kommen heim, ville Oskeladden i vegen og bad mora om niste. "Kanskje kunne eg vere kar til å få bygd skipet og vinne kongsdottera og halve riket," sa han.
      "Jajamensan," sa mora; "du som aldri gjør anna enn å rote og rake i oska! Nei, du får ikkje noe niste!" sa kona.
      Oskeladden gav seg ikkje for det, han bad så lenge at han fekk lov til sist. Niste fekk han ikkje - men han lurte med seg eit par havrelefser og ein doven øltår, og la av garde.
      Då han hadde gått ei stund, møtte han den same gamle karen, som var så kroket og ussel.
      "Kor skal du?" sa mannen.
      "Å, eg skulle til skogs om det kunne høve seg, og bygge skip som går like godt på vatn som på land," sa Oskeladden; "for kongen har kunngjort at den som kan byggje eit slikt skip, skal få kongsdottera og halve riket," sa han.
      "Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
      "Å, det er ikkje stort å tale om, det skulle no vere niste," svarte Oskeladden.
      "Gir du meg litt av nista di, skal eg hjelpe deg," sa mannen.
      "Gjerne det," sa Oskeladden, "men det er ikkje anna enn to havrelefser og ein doven øltår."
      Det var det same kva det var; berre han fekk det, skulle han hjelpe han.
      Då dei kom opp til gamle-eika i skogen, så sa mannen: "No skal du skore ut ei flis, og den skal du sette inn att som den har sete, og når du har gjort det, kan du leggje deg til å sove."
      Ja, Oskeladden gjorde som han sa, han la seg til å sove. I søvne syntest han at han hørte det hogg og hamra og tømra og saga og snikra, men vaken kunne han ikkje bli før mannen vekte han; då sto skipet fullt ferdig ved sida av eika. "No skal du stige oppi, og alle du møter, skal du ta med deg," sa kallen. Ja, Oskeladden takka for skipet, sigla av stad, og sa det skulle han gjøre.
      Då han hadde sigla eit stykke, kom han til ein lang, mager mann som låg bortmed eit berg og åt gråstein. "Kva er du for ein kar, som ligg her og et gråstein?" sa Oskeladden.
      Jo, han var så kjøtsvolten at han aldri kunne bli mett, derfor var han nøydt til å ete gråstein, sa han, og så bad han om han kunne få lov til å vere med på skipet.
      "Ja, vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.
      Ja, det ville han, og så tok han med noen store gråsteinar til niste.
      Då dei hadde sigla eit stykke til, trefte dei på ein som låg i ein bakke og patta på ein tønnetapp.
      "Kva er du for ein?" sa Oskeladden, "og kva skal det vere godt for at du ligg og pattar på denne tønnetappen?"
      "Å, når ein ikkje har tønna, får ein ta til takke med turen," sa mannen; "eg er så øltørst at eg aldri kan drikke meg mett på øl og vin," sa han, og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.
      "Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.
      Ja, det ville han, han steig på og tok med seg turen for tørsten sin del.
      Då dei hadde sigla eit stykke til, trefte dei på ein som låg med det eine øyret til bakken og lydde.
      "Kva er du for ein, og kva skal det vere godt for at du ligg og lyder på bakken?" sa Oskeladden.
      "Eg lyder etter graset, for eg har slik hørsel at eg hører det gror," sa han, og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.
      Det var ikkje nei til det. "Vil du vere med, så stig oppi," sa Oskeladden.
      Ja, det ville han, og han steig oppi, han også.
      Då dei hadde sigla eit stykke til, kom dei til ein som sto og sikta og sikta.
      "Kva er du for ein, og kva skal det vere til at du står og sikter slik?" sa Oskeladden.
      "Eg ser så skarpt," sa han, "så eg kan skyte like til verdas ende," og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.
      "Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.
      Ja, det ville han, og steig opp.
      Då dei hadde sigla eit stykke att, kom dei til ein som for og hoppa på eitt bein, og det andre hadde han lodd for godt og vel tusen kilo på.
      "Kva er du for ein?" sa Oskeladden, "og kva skal det vere godt for at du fer og hoppar på eitt bein, og har lodd på tusen kilo på det andre?"
      "Eg har så lett for å flyge," sa han. "Gjekk eg på begge føtene, kom eg til verdsens ende på mindre enn fem minutt," og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.
      "Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.
      Ja, det ville han, og steig opp i skipet til Oskeladden og følgjesveinane hans.
      Då dei hadde sigla eit stykke att, trefte dei ein som sto og heldt seg for munnen.
      "Kva er du for ein?" sa Oskeladden, "og kva skal det vere godt for at du står slik og held deg for munnen?" sa han.
      "Å, eg har sju somrar og femten vintrar i kroppen på meg," sa han, "slapp dei ut alle saman, så gjorde dei kål på heile verda med det same," sa han, og så bad han om han fekk lov å vere med.
      "Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.
      Ja, han ville vere med, og så steig han opp i skipet til dei andre.
      Då dei hadde sigla ei god stund, kom dei til kongsgarden.
      Oskeladden strauk like inn til kongen og sa at no sto skipet ferdig ute på tunet, og no ville han ha kongsdottera, som kongen hadde lova ut.
      Kongen likte ikkje dette noe særlig, for Oskeladden såg ikkje bra ut, han var både svart og sotete, og kongen ville nødig gi dotter si til slik ein mann. Så sa han Oskeladden fekk vente litt; han kunne ikkje få kongsdottera før han hadde tømt ei kjøtbu kongen hadde, med tre hundre tønner kjøt; "kan du gjøre det til i morgon, skal du få henne," sa kongen.
      "Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel lov til å ta med ein av kameratane mine?"
      Ja, det kunne han få lov til, om han så ville ta dei alle seks, sa kongen; for han trudde det var reint uråd, om han så hadde seks hundre.
      Oskeladden tok berre med seg han som åt gråstein og støtt var så kjøtsvolten, og då kongen og folka hans kom og let opp bua, hadde han ete opp alt i hop, så det ikkje var att meir enn seks små spekebogar; det var berre ein til kvar av dei andre kameratene. Så strauk Oskeladden inn til kongen og sa at no var bua tom, og no fekk han vel kongsdottera.
      Kongen gjekk ut på bua, og tom var den; men Oskeladden var både svart og sotete, og kongen syntest det var alt for ille at slik ein kar skulle ha dottera hans. Så sa han at han hadde ein kjellar full med øl og gammal vin, tre hundre tønner av kvart slag, og dei ville han ha drukke opp først. "Og er du kar for å drikke dei opp til i morgon på denne tida, så skal du få henne," sa kongen.
      "Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel ta med meg ein av kameratene mine?" sa han.
      "Ja, gjerne det," sa kongen; han meinte han hadde så mye øl og vin at det var meir enn nok til alle sju.
      Oskeladden tok med han som patta på turen og støtt var så øltørst, og så låste kongen dei ned i kjellaren. Der drakk han tønne etter tønne så lenge det var noe att, men i den siste let han det vere att eit par potter til kvar av kameratane.
      Om morgonen let folka opp kjellaren, og dåp strauk Oskeladden inn til kongen og sa han var ferdig med ølet og vinen, og no fekk han vel dottera hans, som han hadde lova.
      "Ja, først får eg ned i kjellaren og sjå," sa kongen, for han trudde det ikkje. Men då han kom ned i kjellaren, var det ikkje anna enn tomme tønner å sjå der. Men Oskeladden var både svart og sotete, og kongen syntest det var lite rimelig å ha slik ein svigerson. Så sa han at om Oskeladden kunne skaffe vatn frå verdas ende om ti minutt til kongsdottera sin te, så skulle han få både henne og halve riket, for det var no reint umogelig, trudde han.
      "Eg får prøve," sa Oskeladden.
      Så fekk han fatt på han som hinka på eitt bein og hadde tusen kilo på det andre, og sa at han fekk spenne av lodda og bruke beina sine så fort han kunne, for han skulle ha vatn frå verdas ende til kongsdottera sin te om ti minutt.
      Han tok av lodda, fekk eit spann og la i veg, og vekk var han med det same. Men til sist var det ikkje meir enn tre minutt til tida var ute og enda hadde han ikkje komme att. Kongen var så velnøgd som han hadde fått ei mark.
      Men så ropte Oskeladden på han som hørte graset gro, og sa han fekk lyde etter kor det blei av den andre.
      "Han har sovna ved brønnen," sa han; "eg kan høre han snorkar, og trollet lyskar han," sa han.
      Så ropte Oskeladden på han som skaut like til verdsens ende, og bad han sette ei kule i trollet. Ja, det gjorde han, han skaut det midt i auget. Trollet slo opp eit brøl, så han som skulle hente tevatn vakna med det same, då han kom til kongsgarden, var det enda eitt minutt att av dei ti.
      Oskeladden strauk inn til kongen og sa at her var vatnet, og no fekk han vel kongsdottera, det var vel ikkje meir å snakke om det. Men kongen syntest han var svart og sotete no som før, og likte fælt dårlig å ta han til svigerson. Så sa kongen at han hadde tre hundre famnar ved som han skulle tørke korn med på badstua, "og er du kar til å sitje der inne og brenne opp den, så skal du få henne, det er ikkje tvil om det," sa han.
      "Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel lov til å ta med ein av kameratene mine?"
      "Ja, om det så var alle seks," sa kongen, for han tenkte det skulle bli varmt nok til dei alle.
      Oskeladden tok med han som hadde dei femten vintrane og dei sju somrane i kroppen, og strauk på badstova om kvelden. Men kongen hadde lagt sterkt på varmen; det var eit bål så dei gjerne kunne støypt kakkelomnar. Ut att kunne dei ikkje kome, for dei var ikkje kome inn, før kongen slo bolten for og hengte på eit par hengelåsar til.
      Så sa Oskeladden: "Du får sleppe ut seks, sju vintrar, så blir det passe sommarvarmt."
      Då blei det så dei kunne halde ut der, men då det lei på natta, blei det for kjølig. Så sa Oskeladden at han måtte lunke på med eit par somrar, og då sov dei til langt på dagen. Men då dei hørte kongen rusla utafor, sa Oskeladden. "No får du sleppe ut eit par vintrar til, men lag det så at den siste går lukt i synet på han."
      Ja, han gjorde så, og då kongen let opp badstudøra og trudde dei låg der oppbrent, sat dei der og hutra og fraus så tennene skranglet, og han med dei femten vintrane i kroppen slapp den siste like i fjeset på kongen, så det flaug opp ei stor frostblemme.
      "Får eg kongsdottera no?" sa Oskeladden.
      "Ja, ta henne og ha henne og ta riket attpå," sa kongen. Då torde han ikkje seie nei lenger.

      ♦ Lagarbeid hjelpte somme før.

Ord

  1. Maksle: arbeide med, streve, lage til; setje saman o.a.
OPP NOTAR  


BØLGJE

Litteratur  
     
OPP SETT ARKIVSEKSJON VIDARE


   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 2001–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]