Norske eventyr og segner
| 13 › 1 › 9 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
To frå Trøndelag
Han Eirik i herradsstyret
HAN ERIK hadde site i heradsstyret i 20 år og aldri sagt noko som helst. Ein
dag tenkte ordføraren han skulle:"Det her er ei vanskelig sak," sa han. "Du Erik, som har vore med lengst av oss alle, må seie meininga di, så vi andre har noko å rette oss etter."
Han Erik vrei seg:
"Ja, det er meininga mi også at det her er ei vanskelig sak. Det kan seiast mykje både for og imot. Ja, etter mi meining er saka så vrien at det er best ikkje å ha noka meining."
Fiskebollar i kvit saus i onna
DÅ DET tok til å bli hermetikk å få kjøpt i
Trøndelag, var fiskebollar rekna for svært, svært fin mat.På ein gard nede i bygda hadde kona tenkt å overraske onnefolket med ein liten smak av denne supermaten. Ho auste nokre fiskebollar i kvit saus på tallerknane. Ein gammal husmann såg hjelpelaus på tallerkenen:
"Har du ikkje skei? Det er så vanskelig å ete suppe med gaffel."
 |
 |
Ord
- Jungmann: ung sjømann med grad mellom dekksgut og lettmatros.
- Famn: (her:) mengde ved som svarer til ei vedlengde på 0,6 m og eit stabelmål på 2 x 2 m, dvs eit volum på 2,4 m3. Og eldre mål: 1 alen x 6 fot x 6 fot, dvs 2,22 m3.
- Le: side (av eit fartøy) som vender ifrå vinden. Lo er andre sida. I le: på den sida som vender frå vinden.
- Reve: minke (segl) med hjelp av rev. Eit rev er her ein strimmel i segl. Den kan bindast opp med tau for å gjere seglflata mindre. Ta rev i segla er eit fast uttrykk.
- Beslag: grant tau til å beslå segl med - Å beslå er å rulle eit segl saman på råa og surre det med beslag. Og ei rå på seglskip er ein rund bom som sit på tvers av mast og gir feste for råsegl, dvs firkanta segl festa til ei rå.
- Stump: undre merssegl, og merssegl er råsegl på midtre delen av masta på seglskip.
- Hundevakt: vakt frå midnatt til kl. 4 på fartøy.
- Klut: segl (o.a.)
- Takk: tagg, spisst framspring o.a.
- Skanse: attarste del av øvste dekket på større fartøy; akterdekket.
Ord
- Bróte: open rydning; jordstykke i skogen som er rydda med brótebrenning o.a.
- Dalar: eldre norsk sølvmynt, avløyst av krona i 1875. Ordet kjem frå tysk Taler. Det kan også bety (amerikansk) dalar.
|
|
Risen som ikkje hadde noko hjerte på seg
|
|
Bonde Verskjegg
DET VAR ein gong ein mann og ei kone som hadde ein einaste son, og han heitte
Oskeladden. Kona syntest han burde ut og tene, og sa til mannen at han skulle reise med han.
"Du skal skaffe meg han så god at han blir meister over alle meistrar," sa ho, og
så la ho mat og ein tobakksrull i ein sekk til dei.Ja, dei var hos mange meistrar, men alle sa dei kunne gjøre guten så god som dei var sjølv, men betre kunne dei ikkje gjøre han.
Då mannen kom heim til kona med det svaret, sa ho: "Ja, eg er like glad kva du gjør av han, men det seier eg at du skal skaffe meg han til meister over alle meistrar."
Så la ho mat og ein tobakksrull i sekken att, og mannen og sonen måtte av garde.
Då dei hadde gått eit stykke, kom dei på ein is; der møtte dei ein som kom kjørande med ein svart hest.
"Kor skal de hen?" sa han.
"Eg skulle nok ut og ha son min i lære til ein som var god til å lære han opp; for kona mi er komme av så godt folk at ho vil ha han opplært til meister over alle meistrar," sa mannen.
"Det treffer ikkje ille," sa han som kjørte; "for det er eg kar for, og slik ein læregut reiser eg etter. Stå bakpå du," sa han til guten.
Så bar det av stad opp gjennom lufta med dei.
"Nei, nei, vent litt!" skreik far til guten; "eg skulle ha visst kva du heiter og kor du bur?" sa han.
"Å, eg er heime både nord og sør og aust og vest, og Bonde Verskjegg heiter eg," sa meisteren. "Om eit år kan du kome att, så skal eg seie deg om han er blitt så god," sa han. Så bar det av stad med dei, og borte var dei.
Då året var ute, kom mannen og skulle høre til sonen. "Det er ikkje gjort på eitt år å bli utlært," sa meisteren; "no har han lært å gå langsetter krakkane." Ja, så blei dei forlikt om at Bonde Verskjegg skulle ha han eitt år til og lære han opp heilt, så skulle mannen kome att.
Då året var omme, møttest dei på same staden att.
"Har han stått ut læra no?" spurde faren.
"No er han min meister, og no ser du han aldri att," sa Bonde Verskjegg, og før mannen riktig sansa kor det blei av dei, var dei borte, både han og guten.
Då mannen kom heim, spurde kona om sonen ikkje kom, eller kor det blei av han.
"Å, den arme veit kor det blei av han," sa mannen, "det bar til vers," og så fortalde han korleis det hadde gått til.
Men då kona hørte at mannen ikkje hadde greie på kor guten var henne, så sende ho han i vegen att. "Du skal hente guten, om du så skal ta han hos Gamle-Eirik sjølv!" sa ho, og gav han med ein matsekk og ein tobakksrull.
Då han hadde gått eit stykke, kom han til ein stor skog, og den rakk heile dagen, så langt han gjekk, og då det blei mørkt, fekk han sjå ei stor lysning. Så gjekk han etter den. Langt om lenge kom han til ei lita stove under eit berg, og utafor den sto ei kone og heiste opp vatn or brønnen med nasen sin, så lang var den.
"God kveld, mor," sa mannen.
"God kveld att," sa kona. "Mor har ingen kalla meg på hundre år," sa ho.
"Kan eg få låne hus her i natt?" sa mannen.
"Nei," sa kona.
Men så tok mannen opp tobakksrullen, brente litt, og gav kona snus. Så blei ho så glad at ho tok til å danse, og så skulle mannen få bli der natta over. Rett som det var, spurde han etter Bonde Verskjegg. Ho visste ikkje noko om han, sa ho; men ho rådde over alle firføtte dyr, kanskje nokre av dei kunne vite om han. Så bles ho dei saman med ei pipe ho hadde, og overhørte dei; men det var ingen som visste noko om Bonde Verskjegg. "Ja, vi er tre søstrer," sa kona, "kanskje ein av dei andre to veit kor han held til. Du skal få låne skyss av meg, så kjem du dit til kvelds; men tre hundre mil er det til den næraste."
Mannen reiste, og han rakk fram til kvelds. Då han kom fram, sto den kona også og hala opp vatn or brønnen med nasen sin.
"God kveld, mor," sa mannen.
"God kveld att," sa kona. "No har ingen kalla meg mor på hundre år," sa ho.
"Kan eg få låne hus her i natt?" sa mannen.
"Nei," sa kona.
Men så tok mannen opp tobakksrullen, brente litt, og gav kona snus på handbaken. Så blei ho så glad at ho tok til å danse, og så skulle mannen få lov å bli der natta over. Rett som det var, spurde han etter Bonde Verskjegg. Nei, ho visste ikkje noko om han, men ho rådde over alle fiskane, sa ho og kanskje nokre av dei kunne vite greie på han. Så bles ho dei saman med ei pipe ho hadde, og overhørte dei; men det var ingen som visste noko om Bonde Verskjegg. "Eg har ei søster til," sa kona, "kanskje ho kan vite noko om han. Ho bur seks hundre mil herifrå, men du skal få skyss av meg, så kjem du dit til kvelden."
Mannen reiste, og han kom fram til kvelden, då kona sto og kara varmen, og det gjorde ho med nasen sin, så lang var den.
"God kveld, mor," sa mannen.
"God kveld att," sa kona; "no har ingen kalla meg mor på hundre år," sa ho.
"Kan eg få låne hus her i natt," sa mannen.
"Nei," sa kona.
Men så tok mannen fram tobakksrullen att og til å brenne, og gav kona heile handbaken full av snus. Då blei ho så glad at ho tok til å danse, og så skulle mannen få låne hus. Rett som det var, spurde han etter Bonde Verskjegg. Ho visste ikkje noko om han, sa ho, men ho rådde over alle fuglane, og dei bles ho saman med pipa si. Då ho hadde overhørt dei alle i hop, sakna ho ørnen; men litt etter kom den, og då ho spurde den, så sa den at den kom like frå Bonde Verskjegg. Så sa kona at den skulle følgje mannen dit. Men ørnen ville ha noko å ete først, og så ville den kvile ut til andre dagen, for den var så trøtt etter den lange vegen at den mest ikkje kunne lette seg frå bakken.
Då den vel var mett og utkvilt, røska kona ei fjør ut av stjerten på den og sette mannen i staden, og så flaug den av stad med han; men dei kom ikkje fram til Bonde Verskjegg før ved midnattstider. Då dei var framme, sa ørnen: "Det ligg mangt å snåve over utafor døra, også åtsel er der også, men det skal du ikkje anse. Dei som er innafor, søv så hardt alle saman at dei ikkje er gode for å vakne. Du skal gå like bort i bordskuffa og ta tre brødstykke, og hører du ein som snorkar, skal du nappe tre fjør av hovudet på han, han vaknar ikkje for det."
Mannen gjorde så; då han hadde fått brødstykka, nappa han først ei fjør. "Uff!" skreik Bonde Verskjegg. Så nappa han ei til, då skreik han "uff!" att; men då mannen nappa den tredje, skreik Bonde Verskjegg så mannen trudde både murar og veggar skulle rakne, men han sov like godt.
Så sa ørnen korleis han skulle bere seg åt sia, og det gjorde han. Han gjekk til fjøsdøra, og der støtte han seg mot ein kampestein; den tok han opp. Under den låg tre skårefliser [A] dei tok han også opp. Så banka han på fjøsdøra, og den gjekk opp med ein gong. Han slapp ned dei tre brødsmulane; så kom det fram ein hare og åt dei; den tok han. Ørnen bad han rykke tre fjør ut av stjerten på den og setje haren, steinen og skåreflisene og seg sjølv i staden, så skulle den frakte dei heim.
Då ørnen hadde floge eit langt stykke, sette den seg ned på ein stein. "Ser du nokon spurde den.
"Ja, eg ser ein kråkeflokk kjem flygande etter oss," sa mannen.
"Vi får vel reise eit stykke til, vi då," sa ørnen, og sette av stad.
Om ei stund spurde den: "Ser du noko no?"
"Ja, no er kråkene tett innpå oss," sa mannen.
"Slepp no ned dei tre fjøra du nappa av hovudet på han." sa ørnen.
Ja, mannen gjorde så, og med det same han slapp dei, blei fjøra til ein ramneflokk som jaga kråkene heim att.
Så flaug ørnen langt bort med mannen; til sist sette den seg på ein stein for å kvile. "Ser du noe?" sa den.
"Viss på det er eg ikkje," sa mannen, "men eg synest eg ser noko som kjem langt borte."
"Vi får vel reise eit stykke til då," sa ørnen.
"Ser du noko no?" sa den om ei stund.
"Ja, no er han like innpå oss," sa mannen.
"Du får sleppe ned skåreflisene som du tok under gråsteinen ved fjøsdøra," sa ørnen.
Ja, mannen gjorde så, og med det same han hadde sleppt dei, voks dei opp til ein stor, tett skog, så Bonde Verskjegg måtte reise heim etter økser for å hogge seg igjennom.
Så flaug ørnen langt bort att; men så blei den trøtt og sette seg i ei furu. "Ser du noe?" sa den.
"Ja, viss på det er eg ikkje," sa mannen, "men eg synest eg skimtar noko langt borte."
"Vi får vel reise eit stykke til då," sa ørnen, og så sette den av stad.
"Ser du noko no?" sa den om ei stund.
"Ja, no er han tett etter oss," sa mannen.
"Du får sleppe ned kampesteinen du tok ved fjøsdøra," sa ørnen.
Mannen gjorde så, og den blei til eit stort, høgt steinberg, som Bonde Verskjegg måtte bryte seg gjennom først. Men då han var kome midt i berget, braut han av det eine beinet sitt, og så måtte han heim og stelle det i stand.
Men mens det sto på, flaug ørnen heim han sjølv og haren, og då dei var komne heim, gjekk mannen på kyrkjegarden og hadde kristenjord på haren, så blei den til Oskeladden, sonen Oskeladden, att.
Då det lei til marknad, skapte guten seg om til ein blakk [B] hest, og bad faren reise på marknad med han. "Når det kjem ein som vil kjøpe meg, skal du seie du vil ha hundre dalar for meg. Men du må ikkje glømme å ta av meg grima, elles slepper eg aldri frå Bonde Verskjegg, for det er han som kjem og vil handle," sa han.
Slik gjekk det også; det kom ein merrabytar som hadde stor hug til å handle av han hesten, og mannen fekk hundre dalar for den. Men då handelen var gjort, og far til Oskeladden hadde fått pengane, ville merrabytaren ha grima. "Nei, det står nok ikkje i avtalen det," sa mannen, "og grima får du ikkje, for eg har fleire hestar eg skal ha til byen." Så gjekk dei kvar sin veg. Men dei var ikkje langt komne, før Oskeladden skapte seg om til seg sjølv, og då mannen kom heim, sat han på omnsbenken.
Andre dagen gjorde han seg til ein brun hest og sa til faren at han skulle reise på marknaden med han. "Når det kjem ein som vil kjøpe meg, skal du seie du vil ha to hundre dalar, for det gir han, og han skjenker deg attpå; men kva du drikk og kva du gjør, så gløm ikkje å ta av meg grima, elles ser du meg aldri igjen," sa Oskeladden. Ja, slik gjekk det, han fekk to hundre dalar for hesten og skjenk attpå, og då dei skildest frå kvarandre, var det ikkje meir enn nettopp så han kom i hug å ta av grima. Men dei var ikkje komne langt på vegen, før guten skapte seg om, og då mannen kom heim, sat Oskeladden på omnsbenken alt.
Tredje dagen gjekk det like eins. Guten skapte seg til ein stor svart hest og sa til faren at det kom ein som baud tre hundre dalar og skjenkte han god og full attpå. Men kva han gjorde eller kor mykje han drakk, så måtte han ikkje glømme å ta av grima, for elles kom han ikkje frå Bonde Verskjegg i dette livet. Nei, det skulle han nok ikkje glømme, sa mannen. Då han kom på marknaden, fekk han dei tre hundre dalarane; men Bonde Verskjegg skjenkte han så full at han glømte å ta av grima, og så reiste Bonde Verskjegg av stad med hesten. Då han hadde komme eit stykke på vegen, skulle han inn og ha meir brennevin, så sette han ei gloande spikertønne under nasen og eit havretrau under halen på hesten sin, hengte grimeskaftet inn på eit handred [C] og gjekk inn til gjestgivaren. Hesten sto der og stampa og sparka og freste og vera. Så kom det ei jente som syntest synd på den. "Å, stakkars deg, kva er det for ein husbond du har, som fer slik med deg?" sa ho, og skauv grimeskaftet av handredet, så hesten kunne få snudd seg og smake på havren.
"Det er meg det!" skreik Bonde ut gjennom døra.
Men hesten hadde alt rista av seg grima, og kasta seg ut i gåsedammen og gjorde seg om til ein liten fisk i det same. Bonde Verskjegg etter og gjorde seg til ei stor gjedde. Så gjorde Oskeladden seg til ei due, og Bonde Verskjegg gjorde seg til ein stor hauk, og flaug etter dua.
Men så sto det ei kongsdotter i eit vindauge i kongsgarden og såg på dette nappetaket. "Visste du så mykje som eg veit, så kom du inn gjennom vindauget til meg du," sa kongsdottera til dua. Dua kom farande inn gjennom vindauget, skapte seg om og sa korleis det var.
"Gjør deg til ein gullring og sett deg på fingeren min," dottera.
"Nei, det nyttar ikkje," sa Oskeladden, for så gjør Bonde Verskjegg kongen sjuk, og så er det ingen som kan gjøre han god att før Bonde Verskjegg kjem og lækjer han, og for det krev han gullringen."
"Eg skal seie den er etter mor mi, og at eg slett ikkje vil misse den," sa kongsdottera.
Ja, så gjorde Oskeladden seg til en gullring og sette seg på fingeren til kongsdottera, og der kunne ikkje Bonde Verskjegg få tak i han. Men så gjekk det som guten hadde sagt: kongen blei sjuk, og det var ingen doktor som kunne lækje han før Bonde Verskjegg kom, og han ville ha ringen til kongsdottera for det. Så sende kongen bod til dottera etter ringen. Men ho ville ikkje misse den, sa ho, for ho hadde den etter mor. Då kongen hørte det, blei han vond, og sa at han ville ha ringen, kven ho så hadde den etter.
"Ja, det hjelper nok ikkje at du blir vond," sa kongsdottera; "eg får den ikkje av meg; vil du ha ringen, får du ta fingeren også."
"Eg skal hjelpe, så skal nok ringen av," sa Bonde Verskjegg.
"Nei, elles takk, eg skal prøve sjølv," sa kongsdottera, og gjekk bort til peishella og hadde på oske.
Så gjekk ringen av og blei borte i oska. Bonde Verskjegg gjorde seg til ein hane som spente og sparka etter ringen i skorsteinen så oska fauk om øyra på dei. Men Oskeladden gjorde seg til ein rev og beit hovudet av hanen - og sat den slemme i Bonde Verskjegg, så var det no ute med han.
Ord
- skåreflis: trespon etter hogst.
- blakk: med bleik og urein grågul farge.
- handred: rekkverk, gelender.
|
|
Kongsdottera som ingen kunne målbinde
DET VAR ein gong ein konge; han hadde ei dotter som var så vrien og vrang i ord at
ingen kunne målbinde [A] henne, og derfor lovte han ut at den som kunne gjøre
det, skulle få kongsdottera og halve kongeriket attpå.Det var nok av dei som ville prøve seg, for det er ikkje kvar dag ein kan få ei kongsdotter og eit halvt kongerike gratis. Grinda til kongsgarden sto ikkje i det heile, dei kom i flokk og følgje frå aust og vest, både ridande og gåande. Men det var ingen som kunne ordbinde kongsdottera. Til sist sette kongen ut at dei som prøvde seg men ikkje kunne, dei skulle svimerkjast på begge øyra med det store svijernet hans - han ville ikkje ha dette rennet i garden sin til ingen ting.
Så var det tre brør også som hadde fått høre om kongsdottera. Og då dei ikkje hadde det for trivelig heime, ville dei ut og prøve lykka og sjå om dei kunne vinne kongsdottera og halve riket. Dei var vener og nokså vel forlikt, og derfor gjekk dei i følgje alle tre.
Då dei hadde komme eit stykke på vegen, fann Oskeladden ein død skjorunge.
"Eg fann, eg fann!" ropte han.
"Kva fann du?" spurde brørne.
"Eg fann ein død skjorunge," sa han.
"Fy kast den! Kva skal du med den?" sa dei to, som alltid trudde at dei var dei klokaste.
"Å, eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, eg fører vel den," sa Oskeladden.
Då dei hadde gått eit stykke til, fann Oskeladden ein gammal vidjespenning [B]; den tok han opp.
"Eg fann, eg fann!" ropte han.
"Kva fann du no?" sa brørne.
"Eg fann ein vidjespenning," svarte han.
"Pøh! Kva skal du med den? Kast den!" sa dei to.
"Eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, eg fører vel den," sa Oskeladden.
Då dei hadde gått litt til, fann han eit skålbrot; det tok han også opp.
"Gutar, eg fann, eg fann!" sa han.
"No, kva fann du no?" spurde brørne.
"Eit skålbrot," sa han.
"Sj! Det var då også noko å dra på! Kast det!" sa dei.
"Å, eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, så fører eg vel det," svarte Oskeladden.
Då dei hadde komme litt lenger, fann han eit krokete bukkehorn, og like etter fann han maken til det.
"Eg fann, eg fann, gutar!" ropte han.
"Kva fann du no då?" sa dei andre.
"To bukkehorn," svarte Oskeladden.
"Sj! Kast dei! kva gjør du med dei?" sa dei.
"Nei, eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, så fører eg vel dei," sa Oskeladden.
Om litt fann han ein blei.
"Nei, gutar, eg fann, eg fann!" ropte han.
"Det var då svare til finning på deg! Kva fann du no att?" sa dei to eldste.
"Eg fann ein blei [C]," svarte han.
"Å, kast den! Kva gjør du med den?" sa dei.
"Eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, eg fører vel den," sa Oskeladden.
Då dei gjekk over jorda ved kongsgarden - der hadde nokon nylig spreidd gjødsel, - bukka han seg og tok opp ein utgått skosole.
"Nei, nei, gutar, eg fann, eg fann!" sa han.
"Berre du fann litt vett til du kom fram!" sa dei to. "Kva var det no du fann att då?"
"Ein utgått skosole," svarte han.
"Isj då! Det var noko å ta opp også! Kast den! Kva gjør du med den?" sa brørne.
"Å, eg har slikt å gjøre, eg har slikt å føre, så eg fører vel den, skal eg vinne kongsdottera og halve riket," sa Oskeladden.
"Ja, du ser ut til det du!" sa dei to.
Så la dei inn til kongsdottera. Først den eldste.
"God dag," sa han.
"God dag att," svarte ho og vridde på seg.
"Det er fælt varmt her," sa han.
"Det er varmare i glohaugen," svarte kongsdottera; der låg svijernet ferdig og venta. Då han såg det, gjekk det i stå for han med ein gong, og så var det ute med han.
Det gjekk ikkje likare med den mellomste.
"God dag," sa han.
"God dag att," sa ho og vrikka på seg.
"Det er fælt så heitt her," sa han.
"Det er heitare i glohaugen," svarte ho. Dermed så miste han også mål og mæle, - og så var det fram med jernet att.
Så kom Oskeladden.
"God dag," sa han.
"God dag att," svarte ho og vrikka og vridde på seg.
"Det var då godt og varmt her," sa Oskeladden.
"Det er varmare i glohaugen," svarte ho; ho blei ikkje blidare for det den tredje kom.
"Det var råd å få steikt skjora mi der då?" spurde han.
"Eg er redd ho sprekk," sa kongsdottera.
"Å det har ingen nød, eg slår omkring denne vidjespenningen," svarte guten.
"Den er for vid."
"Eg driv i ein blei," sa guten, og tok fram bleien.
"Feittet renn av henne," sa kongsdottera.
"Eg held under dette," svarte guten, han viste fram skålbrotet.
"Du er så krokete i ord du," sa kongsdottera.
"Nei, eg er ikkje krokete, men dette er krokete," svarte guten, og tok opp det eine bukkehornet.
"Nei! no har eg aldri sett maken!" ropte kongsdottera.
"Her ser du maken," sa guten, og tok opp det andre.
"Eg meiner du er utgått for å målbinde meg, du?" sa ho.
"Nei, eg er ikkje utgått, men den er utgått den," svarte guten, og drog fram skosolen.
Så var kongsdottera målbunden.
"No er du mi," sa Oskeladden, og så fekk han henne og halve landet og riket attpå.
Ord
- målbinde: setje fast i ordskifte, gjere opprådd for svar, få til å teie.
- vidjespenning: ring eller band av vidjekvistar.
- blei: kile til å kløyve noko med.
|
|
Litteratur
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
© 2001–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]