Norske eventyr og segner

• Gjetardrengen
• Oskeladden og trauet som blei att
• Kona som ville bli som Gud
• Lærdom og lærdom, fru Blom -

Gjetardrengen

DET VAR ein gong ein konge som hadde ei dotter, og ho blei teken inn i berget av einkvan. Kongen lova då ut halve kongeriket og kongedottera attpå til den som kunne fri henne ut av berget.

Så kom det ein dag ein gjetargut som heitte Osmund Hirall og blei kalla Oskeladden til kongsgarden og bad om arbeid. Ja, dei trong gjetar, det kunne nok henne det. Men han måtte love at han ikkje skulle syngje eller le, for det var sorg i kongsgarden. Kongen tolte ikkje slikt.

Oskeladden fekk liggje i fjøset om natta. Om morgonen stelte budeia til ein matpose til han, til han skulle til skogs, og så sleppte dei buskapen. Oskeladden gjekk etter og sanka.

"Tralala, no reiser Osmund Hirall," song han så det ljoma.

"Nei, nei! Sjå å kome deg av stad. Det er sorg i kongsgarden. Får kongen høyre du syng, må du reise på flekken."

Oskeladden kom til skogen med buskapen. I skogen møtte han ein mann som bad han om mat, for han var så svolten.

"Å," sa Oskeladden, "eg har lite mat, for det er sorg i kongsgarden, og dei gløymer å leggje flust med mat i posen."

"Dersom du vil byte i mat," seier mannen, "så skal du få ein kjepp, og når du seier: "Bru føre og vatn etter", så kan du gå dit du vil."

Jo, mannen fekk mat med Oskeladden, og Oskeladden fekk kjeppen av mannen.

Då så Oskeladden kom heim den kvelden, så song han: "Tralala! No kjem Osmund Hirall."

"Nei, nei, syng du igjen? Sjå og kom i fjøset med deg. Det er sorg i kongsgarden, og får kongen høyre du syng, så må du reise på flekken."

Oskeladden kom inn i fjøset, der fekk han maten sin og der låg han om natta. Om morgonen kom budeia og vekte han og formana han at han ikkje måtte syngje. Ja, han lova han skulle la vere inntil vidare.

Då budeia hadde mjølka, stelte ho til matposen hans, og dei sleppte buskapen. Men då han så jaga dei av stad, song han:

"Tralala! No reiser Osmund Hirall."

Budeia skjente på han som før, og sa at fekk kongen høyre det, så måtte han reise på flekken.

Den same mannen kom til han den dagen også og bad om mat. Kunne han få mat, skulle Oskeladden få ei saks, og berre han klipte med den og sa kva han ville ha, så skulle han få det. Oskeladden bytte då nista den dagen også og fekk saksa.

Då Oskeladden kom heim den kvelden, tralla og song han som før, og budeia blei vond, og likeins gjekk det om morgonen.

Den dagen gjette Oskeladden attmed eit vatn. På den andre sida av vatnet var det ei fin grasslette, og der bakom den var det eit høgt fjell. På den sletta måtte vere godt beite, tenkte Oskeladden, og så tok han staven og sa: "Bru føre og vatn etter." Og så blei det bru over, og på den dreiv han buskapen over på sletta, og der gjekk han og beitte.

Oskeladden gjekk bortover mot det store fjellet og ville sjå betre på det. Då han kom nærare, høyrde han det song, og i fjellet fekk han auge på ei dør. Han gjekk inn gjennom døra, og der inne sat det ei kongedotter og song. Då kongedottera såg han, sa ho at han laut kome av stad så fort han kunne. Det var eit troll som budde der, og kom det heim og fekk sjå han, tok det han inn i berget som det hadde gjort med henne, og då sleppte han aldri heim att meir.

"Kom så med, du også," sa Oskeladden.

Nei, det torde ho ikkje, lét ho. Då ville Oskeladden heller ikkje gå. Til slutt fekk han likevel då overtala henne så ho følgde med ned til vatnet. Dei sanka buskapen i hop, men då høyrde dei trollet kom etter med sjumilsstøvlar.

Oskeladden tok staven og sa: "Bru føre og vatn etter!" og så dreiv dei buskapen føre seg på brua. Trollet kom setjande etter og steig like på vatnet og trudde det også skulle greie kome over, men der drukna det.

Kongedottera ville ha eit merke på den som hadde fridd henne ut og knytte ein gullring i håret hans. Då ho hadde gjort det, reiste ho heim til kongsgarden mens Oskeladden blei verande etter med buskapen i skogen. Då han så kom heim om kvelden, song han så det ljoma:

"Tralala, no kjem Osmund Hirall!"

Men den gongen var det ingen som hyssa på han. Kongen hadde lova kongedottera og halve kongeriket til den som fridde henne ut, og den lovnaden ville han halde. Han kalla inn alle gutane i riket i kongsgarden, og kongedottera gjekk rundt og såg på dei, men det var ingen av dei ho drog kjensel på.

"Eg veit ikkje om det er andre gutar att no," sa kongen, "andre enn gjetaren vår, han Osmund Hirall. Han er i fjøset."

Kongen sende bod etter Osmund, og budeia kom og vekte han. "Nå lyt du vakne, Osmund. Kongen har sendt bod etter deg," sa ho.

Då han kom inn i kongshalla, sto han og gnika seg i augo og geispa. Han var ør og tung i hovudet, for han hadde ikkje fått sove ut.

"Vel, det var vel det," sa kongen, "ut med han."

Men då guten snudde seg og ville gå ut, såg kongedottera noko som glimta i håret. "Kva er det som glimtar?" spurde ho.

Dei såg etter, og det var gullringen hennar.

"Han er det som fridde meg ut," sa kongedottera.

Osmund Hirall bad då om lov til å gå ut, for han var så stygt kledd. Han henta saksa si og klipte, og om ei stund hadde han nye bukser, vest, trøye. Snart var det ein heil kledning, og då han kom inn att, var han fin som den finaste kongeson. Dermed tura dei bryllaup både stort og sterkt. Har dei ikkje slutta, så syng dei vel bryllaupssongar enno.

Oskeladden og trauet som blei att

DET VAR ein gong ein rik mann som hadde tre søner. Dei heitte Nils, Mads og Oskeladden.

Då faren døydde, tok dei to eldste heile arven og reiste sin veg. Det var ikkje att anna til Oskeladden enn eit gammalt trau og ei kjette.

Oskeladden gjekk og sturde og hadde det fælt av di brørne hadde reist med heile arven. Han hadde ingen ting å leve av, så han såg seg inga anna råd enn å ta ut og reise. "Ta meg med," sa kjetta. Ja, det gjorde han, og trauet tok han og under armen. Det såg ikkje så godt ut for han. Ikkje hadde han mat, og ikkje hadde han skor. Han hadde fælt lite klede, og visste ikkje kva veg han skulle ta ein gong. Men kjetta gjekk føre, og han fylgde etter.

Dei kom til ei lita elv. "Sett trauet på vatnet og deg sjølv oppi, ta meg i rumpa, og så sym eg over med deg," sa kjetta. Han gjorde som ho hadde sagt. Ein-to-tre - så var dei over den vesle elva.

Då dei kom til lands, sa kjetta: "No kan du sette att trauet ditt her." Det gjorde han. Så kom dei inn i ein nifst stor skog. Om kvelden kom dei til ein heller. Den låg under eit høgt berg. Der ville dei slå seg til for natta.

"Gjer no opp eld," sa kjetta, "så skal eg av stad og sjå om eg kan finne noko å ete til kvelds."

Oskeladden hadde med seg ein fiks lighter, så det var ikkje så lenge før han fekk opp eld. Om eit lite bel kom kjetta ridande på ein hare. Ho heldt framlabbane for auga på haren, så han såg ingen ting og sprang like mot berget og slo seg i hel. Så flådde Oskeladden haren og steikte den. Dei fekk ete seg gode og mette begge to.

Om morgonen sa kjetta til Oskeladden: "Nå lyt du vere her eit lite bel til eg kjem att." Ja, det skulle han.

Fram på dagen kom ho att med ein pose med fine nye klede og eit par støvlar og sa til Oskeladden: "Ta på deg desse kleda og støvlane."

"Kvar har du fått tak i dette?" sa Oskeladden. Jo, ho hadde vore i den store kongsgarden ein tur og lånt dei. Den låg ikkje så langt ifrå. Ho hadde sagt at han var på veg og ville fri til dotter til kongen, men hadde vore ute for vanhell og no sat utan hestar langs vegen. Så torde han nesten ikkje kome fram til folk slik som han såg ut.

Då Oskeladden hadde teke på seg dei nye kleda, la han saman dei gamle og hengde dei opp i ei fure. Så tok dei i veg att. Kjetta føre og Oskeladden etter. Om ei stund kom dei til kongsgarden. Kongen tok vel imot Oskeladden og bad han inn i ein stor sal og bad tenarar finne fram mat til han.

Straks etter dei var komne inn, tok det til å regne og blåse så fælt. Då sa Oskeladden til kjetta: "Nå kan du tru kleda i trauet i fura blir dyvåte . . ."

"Hysj -," sa kjetta, "du må ikkje tale om dei her."

Kongen spurde kva det var han sa. Oskeladden visste ikkje riktig kva han torde svare, men kjetta sa: "Å, han tala berre om ein slags båt han eig og har slik uro og ank for. Det spørs korleis det går den i dette fæle veret."

"Ja så, du har båt også?" sa kongen til Oskeladden.

"Den er heller liten, den," sa Oskeladden. Han tenkte på knøtrauet, veit du.

Oskeladden blei i kongsgarden, og det var ikkje så lenge før han våga seg til å fri til prinsessa, og han fekk henne.

Då bryllaupet hadde vore, sa kjetta til Oskeladden at han laut hogge hovudet av henne.

"Nei, korleis skulle eg kunne det, du som har hjelpt meg så mykje?" sa Oskeladden.

"Jo, gjer det," sa kjetta. Ja, når ho no bad han så innstendig om det, så var det vel ikkje anna råd. Så gjorde han det.

Men med det same hovudet datt av, mista ho trollhamen og blei til ei fin ung jente. Ho var ei kongedotter som hadde blitt forgjort og fått katteham. Far og mor hennar hadde døydd av sorg over at ho blei borte og ikkje kom att. Og no ville ho helst vere her dersom ho fekk det. Jo, det var ingen ting i vegen for det.

Det var enda ein prins der i kongsgarden, og han tykte så gildt om denne nye prinsessa at han gifta seg med henne. Så levde dei godt i kongsgarden, alle saman. Er dei ikkje farne, lever dei enno.

Kona som ville bli som Gud

DET VAR ein gong ein fiskar som fekk ei lita flyndre som skein som gull. Gullflyndra sa at han måtte ikkje fiske henne, for ho var ein omskapt kongeson. Mannen kunne heller ønskje seg kva han ville om han berre sleppte henne ut. Så sleppte mannen flyndra uti og rodde heim.

Då han kom heim, spurde kona etter korleis det hadde gått, og om han hadde fått noko fisk. Han sa han hadde fått ei gullflyndre som sa ho var ein omskapt kongeson, og at han ikkje måtte fiske henne. Han måtte heller få ønskje seg kva han ville, om han ville sleppe henne uti. Så hadde han gjort det.

Kona ville ha greie på om han hadde ønskt seg noko. Nei, han hadde ikkje gjort det. Det likte ikkje kona. Om han ikkje hadde ønskt seg noko sjølv, kunne han ha kome i hug henne som sat og svalt og fraus der oppi bergstua, og ønskt henne ei ny stue.

Så tenkte han at han kunne gjere det framleis, og la til å gå nedover til sjøen. Der bad han flyndra vakkert om å kome og gi dei ei lita stue.

Flyndra kom opp frå botnen og sa han måtte berre gå heim, så skulle han få ei lita stue.

Då han kom heim, stod det ei lita stue der. Han blei jammen glad. Men kona var ikkje godt nøgd likevel, enda han hadde gjort som ho bad om. No tykte ho at sia dei hadde budd i ei lita bergstue og lidi vondt og hatt det trongt, trong dei likefram ei gjæv stue.

Så gjekk han ned til sjøen igjen og bad flyndra kome opp og gi dei ei stor stue. Flyndra kom opp denne gongen også, og sa han måtte berre gå heim. Den ville gi dei ei slik stue som han no ønskte.

Då han kom heim, stod det ei stor stue der. Ho var som eit slott. Men enda om mannen var glad, var kona sørgmodig og ikkje nøgd enno. Ho tykte han skulle ikkje ha gløymt at før i tida kunne dei ikkje vere i lag med anna folk fordi dei sjølve ikkje hadde hatt klede til det.

Så gjekk han ned til sjøen og bad flyndra kome opp og gi dei likare klede.

Flyndra kom opp i sjøen slik som sist og sa det var berre å gå heim, så skulle dei få det.

Mannen gjekk heim og fann kona i nye, fine klede. Han blei glad over det, men så sa kona:

"Du er glad, du, du synest vel desse kleda er høvelege for meg, men eg tykkjer du skulle ikkje ha gløymt korleis eg har gått i filler. Du skulle ha ønskt meg ein kledning så eg hadde blitt som ein konge."

Så gjorde han det, og ho fekk klede som ein konge.

Så fekk ho han til å ønskje at ho måtte bli liksom Gud.

Då fiskaren kom heim denne gongen, sto ho i dei gamle fillene sine, og dei måtte attende til bergstua.

Det finst lærdom og lærdom, fru Blom

DET VAR ein gong eit par rike folk som hadde fire søner. Den eldste av dei blei heime hos faren for å overta garden og bli bonde, men dei andre drog ut i verda. Og sia faren sto seg så godt at det lét seg gjere, så fekk dei lov til å bli det dei ville, for bønder ville dei ikkje bli på noko sett og vis. Den eine gjekk hit, den andre dit og så kom dei i doktorlære alle tre, og fekk kvar sin meister. Tida gjekk, dei blei fullt utlærte og tok til å dokterere for eiga rekning. Så døydde faren, og dei drog heim for å følgje han til grava og skifte mellom seg det han hadde.

Han som var bonde heime, laga gravøl så det både hørtest og spurdest. Dess fleire beger dei tømte, dess flinkare blei dei til å skryte, og så kom dei til å snakke om kven som var den beste av dei. At bonden som ikkje var lærd, var den dårlegaste, det meinte dei var fastsett. Men kven som var best av doktorkarene, det kjekla dei lenge om.

"Eg kan rive ut begge auga mine", sa den eine, "og setje dei inn att og like godt ser eg."

"Det var nifs kunst", sa den andre, "men eg er enda verre, for eg kan sprette opp buken min og ta ut alle innvolane og så leggje dei inn att og vere like frisk for det. Gjer meg det etter," sa han.

"Synest de det er noko å skryte av?" sa den tredje, "det er då slett ingen kunst når ein har hendene til å greie seg med. Nei, då er nok eg den verse, for meg skal de få hogge begge nevane av, og eg skal setje dei fast att så ingen skal vere god for å skjønne at dei har vore av. Slikt kan eg."

Broren som var bonde, laut undre seg over all denne lærdommen.

Om natta låg alle tre doktorane oppe på kammersloftet og der gjorde dei som dei hadde sagt. Den eine reiv ut auga, den andre skar opp buken og den tredje lét dei andre hogge nevane av seg, og så la dei alt saman på bordet.

Ut på morgonkvisten kom tenestejenta inn. Ho skulle sjå om dei var såpass vakne at mora kunne gå opp til dei med morgonmaten. Så fekk ho sjå det fæle som låg på bordet.

"Fy, for ein styggedom," sa ho og fór av stad etter ei bytte for å sope det vekk og få det ned i grisetroa [1].

"Korleis er det med doktorsønene mine?" spurde enkja då jenta kom attende.

"Eg veit ikkje heilt," sa ho, "dei sov, men fuglane veit kva dei har planlagt for otta. Eg meiner dei må ha vore borte og grave opp gamlefar og skore han opp. Slik såg det ut på bordet."

"Kjære vene!" sa kona, ho blei så redd. "Kva du enn gjer, så rør det ikkje, det er harske doktorkunstar dei skal gjere," sa ho.

No var det tid å tale om slikt, no når grisane hadde fått alt. Men jenta var utspekulert, ho berre tagde og gjekk ut. Så slo ho kloa i katten og den reiv ho auga ut på. Så gjekk ho av stad etter ei grisevom som låg att frå då dei slakta til gravølet. Til slutt kom ho ut på Galgebakken. Der hang ein tjuv. Ho skar nevane av liket og bar inn alt ho hadde samla, og la det musestilt på bordet. No kunne doktorkarane gjere kunstane sine så mykje dei hadde lyst til, tenkte ho og det gjorde dei også.

Med det same dei vakna, tok kvar sitt - det trudde dei iallfall - og dei var ikkje lite kry over kunstane sine. Men broren som var bonde, ynka dei seg over at han ikkje var lærd slik som dei. Så skildest dei og drog kvar til sitt.

Då det var gått eit år eller så, skulle bonden gifte seg. Han baud brørne til bryllaupet, og dei kom alle saman. Dei tok til å snakke om korleis dei hadde det, og korleis dei hadde hatt det sia sist. Pengar hadde dei samla, for ein doktor kunne sope inn pengar med den eine neven like fort som han doktorerte med den andre, og slik sett var det gått bra nok. Men så svært bra var det no ikkje likevel.

"Eg kan ikkje fatte korleis det er med meg," sa den eine. "Når det er natt, ser eg like godt som om dagen. Hører eg ei rotte pipe og gnage, får eg ikkje ro på meg, og anten eg vil eller ikkje, er eg nøydd til å springe ut av senga og eg gir meg ikkje før eg får tak i den. Kan de gi meg noko råd for det?"

Nei, det kunne dei ikkje.

"Med meg er det enda verre, for kjøt og flesk og folkemat er eg ikkje lysten på no lenger. Men alt det svineriet eg ser, vil eg ha i skrotten på meg. Eg kan spenne imot så mykje eg orkar, men eg må likevel ha det ned i magen. Veit de om det finst noka bot for slikt?"

Nei, det visste dei ikkje.

"Veit de ikkje råd for dykk sjølve, veit de neppe råd for meg heller," sa den tredje,. "For eg har fått slik ein kløe i nevane at eg aldri kan halde dei frå det som ikkje er mitt. Enda eg er ærleg av meg, så skal desse hendene fram og stele utan at eg vil det. Det er berre så vidt eg held meg unna galgen."

No måtte bonden ynke seg over dei.

"Stakkars dykk", sa han. "Nei, då har eg det betre. Rotter og mus lèt eg katten ta, skuler og rask gir eg til grisane, og aldri legg eg nevane der dei ikkje skal vere."

Ord

1. Tro: avlangt kar (opphavleg av uthòla stokk) til mat og drikke for husdyr.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2001–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]