Svenske eventyr og segner
| 13 › 1 › 3 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Ha di eiga lykke med
I OLDERDALEN var det ein gong ein rik baron som hadde ein husmann med tre gardsgutar. Den eine heitte Store-Per, den andre Vesle-Per og den tredje Mons.Mons sa ofte: "Ein gong kjem vel lykka til meg òg."
Tida gjekk og den rike husbonden døde. Han let etter seg ei ung og fager enkje.
Ei natt då alle tre gutane sov i drengestova, var det ei stemme som ropte utafor stova: "Mons kom ut! Eg vil tale med deg."
Mons gjekk ut med det same. Utafor døra stod ei ung kvinna.
"Kva vil du?" spurde Mons.
"Eg er den reine Hardangerlykka" svara ho. "Eg skulle først ha øvd meg på å gi hjelp til ein annan, men han har vend seg ifrå meg. Så no kjem eg til deg i staden. Kle no på deg desse flotte kleda! Gå så til den rike enkja og be henne bli di! Då blir du baronen i Olderdal og kan skaffe deg alt du vil ha. Men kom vel i hug ei sak, ver alltid god mot dei fattige!"
Mons fridde til den rika enkja. Ho svara straks ja, så den kostelige friaren blei fort ein gift kar. Alt gjekk vel for han. Han fekk mye korn på åkrane sine, alle krøttera hans trivdes og dei mange fartøya hans for over sjø og hav utan kav.
Men framgangen gjorde Mons overmodig og stolt. Han glømde omsider alt det som den gilde Hardangerlykka hadde hadde sagt han. Han blei hard som stein mot dei fattige, og slik heldt han seg i fleire år.
Ein morgon kom ei gammal kone inn på garden og sa til tenaren: "Bed herren din komme ut! Eg vil tale med han."
Men den oppblåste Mons svara: "Eg vil ikkje ha noe å gjere med fille-kjerringar."
Tenaren førte fram svaret ordrett. Då sa den gamle kona: "Gå straks inn att og hels Husmann-Mons frå Hardangerlykka, og sei at no vil ho tale med han!"
Då Mons fekk høre dette, blei han rett forskrekka. Han gjekk ut med det same og spurde høflig: "Kva vil De meg denne gongen?"
"Eg har hatt stort tolmod med deg," svara Hardangerlykka verdig, "men no skal du få straff som fortent og - tja - bli fattig att. Eg skal hjelpe ein annan som klarer framgang betre enn du."
Først tok Mons Hardangerlykkas ord med ro. Han trudde dei store rikdommane hans skulle rekke livet gjennom. Men det gjekk ikkje slik han hadde tenkt seg Avlingane hans slo feil, kyrne døde unna, fartøya hans forliste, og kona hans døde av sorg over alle ulykkene deira.
Mons frykta undergangen og blei redd for at huset hans skulle brenne opp. Han la derfor alle gullpengane sine i ein hol stokk. Den slepte han i løyndom langt vekk og ned på stranda.
Då han kom heim att, stod huset i brann. Alt han åtte i det brann opp med huset. Han vende då attende til pengestokken ved sjøen. Det var det siste han hadde att. Men då han kom ned til sjøen, såg han at stokken hadde blitt borte - kanskje flo og bølgjer hadde gjort det.
Han fann ein båt, og rodde over til andre stranda. Der budde ein smed han kjende. Mons klaga over ulykka si til han. Då fortalde smeden at han hadde hadde funne stokken og alle pengane. Han tilbaud Mons halvparten. Men Mons ville ikkje ta imot den rause gåva, han kom seg ikkje over nedturen*. Kona til smeden fekk like fullt Mons til å ta imot to brød til niste. I dei hadde ho bakt inn mange gullpengar.
Då Mons hadde gått eit stykke, blei brøda så tunge å bere. Han baud dei derfor til ein husmann som budde ved vegen. Husmannen takka nei. Men kona hans, som nylig hadde lånt brød hos smeden, tok dei og skikka dei tilbake til smeden med takk for lånet.
Kona til smeden fann gullpengane i brøda, og då sa smeden:
"No ser du at lykka verkelig er med oss."
Smeden kom alltid i hug kva den store lykka hadde sagt. Han var alltid god og uanstrengt mot dei heilt fattige, og lykka hans varte dermed livet ut.
Korleis gjekk det med Mons? Tja -
*Det er ei lykke i livet
som ikkje gjer storlig lei.
Maltekstrakt til den miserable,
fare vettig og godt med dei lovande kvinnene -[Jf. Lite dikt av Arnulf Øverland]
Herregarden som forsvann
EIN STAD langt ute mot havet var det for lenge sia ei stor slette som var dekt av
rikt, høgt gras kvar sommar, og midt på sletta var ein stor herregard. Men
mannen på garden levde ikkje rett, og fekk med seg tenestefolk og grannar på
gale vegar også.På prestegarden i soknet budde på den tida ein fattig prest. Han var blind men ved god helse, så han klarte jobben sin som han skulle. Han tala rikmannen til rette fleire gonger, men det nytta berre ikkje. Med tida blei rikmannen lei av refsingane, og bestemte seg for å drive gjøn med presten. Han slakta ein stor gris og skreiv brev til presten om at noen låg for døden og at presten måtte komme. Presten fekk drengen til å spenne hesten for vogna og drog til staden.
Då han hadde forretta og skulle gi sakramenta, leia rikmannen den blinde presten til den nyraka galten. Presten kjende seg for med handa og forstod at rikmannen hadde spela han enda eit puss. Då ropa presten til seg drengen i mørket, sette seg i vogna og sa: "No kjem det vel eit under som folk kan fatte noe av."
Straks kom det eit drag i lufta, det fekk drengen til å kjøre vekk frå staden i redsel det fortaste han kunne, og presten formana drengen å ikkje sjå seg attende. Først då dei kom heim til prestegarden som låg berre to-tre kilometer ifrå, fekk drengen snu seg. I staden for ei slette låg det no ein grunn fjordarm bak dei.
God dag! - økseskaft
DET VAR ein gong ein bonde som var nokså tunghørt. Så var det ein
landmålar som dreiv og måte opp der i bygda. Bonden hadde ei dotter, og ho var
både fin og kjekk. Så hadde han ei merr som var strevsam og rappbeint, og
så hadde han ein robåt.Landmålaren syntest om alt saman. Dottera låg han etter for di ho var ven. Merra lånte han på embetsreiser og andre reiser, og båten rodde han med kvar gong han skulle ha seg ein fisk.
Men bonden var ikkje glad for noen av delane. Ein dag som han stod og telja på eit økseskaft, kom landmålaren.
"No spør han meg kva eg gjør," tenkte bonden, "og då svarar eg: "Økseskaft." Og så vil han låne merra, og då seier eg: "Den har ritta ride ryggen av." Og så vil han ha båten, og då seier eg att den er reint forderva og held verken ver eller vatn."
Så kom då landmålaren fram.
"God dag!" sa han.
"Økseskaft," svara bonden.
"Korleis står det til med dottera di?"
"Den har ritta ride ryggen av."
No måtte landmålaren til å skratte.
"Nå, korleis er det med den gamle kona din då?" spurde han.
"Å, ho er reint forderva og held verken ver eller vind."
No trudde landmålaren at bonden hadde blitt sprø, og gjekk ifrå han. Men bonden var storfornøgd.
"Denne gongen svara eg rett likevel," meinte han.
Litteratur
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
© 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]