Svenske eventyr og segner: Innføring

Innføring

Sosialisering, sjølvtillit og foreldreansvar

Små jenter og gutar som kjenner seg trygge på ulven, blir ikkje behageleg overraska av villskapen i den, sa raudreven.

Historier formidlar kulturarv, fortel Jerome Bruner i boka The Culture of Education [Coe]. Mykje verdifull kunnskap blir formidla gjennom segner, eventyr og fablar. Dei kan verke einfaldige, men somme inneheld "gjengs kamuflert oppriktigheit" som truleg kan gagne småfolk og andre. Soger kan hjelpe oss å sjå misgjerningar som var vanlege før, og kanskje vi finn fram til korleis dei freista å verne seg mot gjengs vondt og vanskeleg. Mykje overnaturleg og overtru botnar venteleg i slikt. Mange soger gir også ymt om korleis folk hanskast med problem som var, og eit og anna har overføringsverdi til vår tid. Vi kan trekkje ut mykje godarta lærdom frå nedarva soger for danning i vår tid, akkurat som frå fablar. Dei gjer kulturen rikare, får dei.

Kanskje blir gjengse løyndommar blottlagt, kanskje gir visdommen bakom fablar og andre forteljingar inspirasjon. Iallfall taler forteljingar til fantasi og førestellingsevne, og ifrå dette veks klokskap med tida, heiter det i Steiner-pedagogikken mellom anna.

Folk flest kan trenge å basere seg på hardvunne erfaringar som har blitt nedfelt i historier frå generasjonar bak i tid. Eventyret om Raudhette, til dømes, fortel at små jenter ikkje skal vere trygge på fremmende. I sju franske variantar av eventyret er ulven ein varulv, eit menneske, og i hekseprosessar på 15- og 1600-talet blei fleire menneske skulda for å ha drepe og ete barn, fortel Olav Bø med fleire i Norske eventyr [Nov 61]. Så kanskje det er nødvendige eller nyttige grunner til somme historier. Somme seier altså til små at dei måste akta sig, ta seg i vare, vere på vakt, i visse situasjonar, og det kan komme godt med. Det skal ein ikkje sjå bort frå.

Andre historier gir vink om korleis ein skal unngå å bli teken ved nasen, altså å unngå tilbakesteg og verre. Mange eventyr og fablar i Europa inneheld vink om korleis somme lurer og svindlar og bøller andre. Det kan gjere godt å vere åtvara høfleg og minneverdig mot snyteri og verre, alt som barn.

Somme fryktar at eventyr og andre forteljingar kan verke overlag skremmande, for eksempel ved at dei inneheld overnaturlege element. Det er ikkje forteljingane sin feil om det skjer: føresette skal sjå til at forteljingane er avpassa det barna har hug til og kanskje kan ha godt av på ulike alderssteg. Andre kan frykte at eventyra innbyr til eskapisme der gode sigrar og vinn lykke og rikdom. Det hender stundom i den rette verda også, og då blir jo ein del av oss behageleg overraska. Noko anna å frykte er at "helten" og "heltinna" som barn kan halvt identifisere seg med ifrå eventyra, ikkje er gode rollemodellar i det verkelege livet. No er det jo slik at somme Oskeladdar både lyg og stel, drep og røvar, men i dei fleste høva helst ikkje [Dege]. Ein skal med andre ord la seg underhalde, først og fremst. Forteljingar høver trulig i trivelege stunder same kva, og har i seg at dei kan gjere godt for barn også, syner Paul Brudal [Dus] og andre. Og så kan ein samtale med barna litt omkring dei, slik det fell naturleg. I så fall kan forteljingar verke oppsedande og sosialiserande.

Slik eg ser det, skulle alle som får barn, skaffe seg gode eventyr, fablar og kanskje segner også som del av oppsedinga av gulla sine. Det er snakk of foreldreansvar også. For kjekke, vel avpassa forteljingar kan gagne mot og sjølvtillit og kunstnarleg utfalding først, og sia bane veg for betre vett, smått om senn. Slik ser Steiner-pedagogikken på dette også. Korte forteljingar kan hjelpe å illustrere gode eigenskapar som medkjensle med dyr og plantar, og syne kva for leitt som kan hende toskar og korttenkte.

Det er neppe noko gale i å ville vinne lykka heller - med andre ord bli suksessrik. Det avgjerande er kva for typifiserte standardar for suksess - suksessoppskrifter - eventyra gir til kjenne, og kva normer som høver best i lag i dag. Slikt kan variere.

Desse sogene

For å hjelpe tileigninga er eventyra omplanta: sagor og segner frå Sverige har blitt gjendikta. Stadnamna er ofte oppdikta, og høver eigentleg ikkje i historia dei opptrer i. Mange av dei kan likne stadnamn i Noreg - det er jamt tilsikta, som del av omplantinga av forteljingane. Slik er det gjort, for sogene mest dikt og oppspinn frå starten av, og mange stammar ikkje frå Sverige heller. Dei er internasjonale. Det er gammal skikk at eventyr og segner vandrar og blir lokalt forankra ulike stader slik. Ein ser korleis same segna der troll byggjer domkyrkje, fortel om domkyrkja i Lund i Sverige, og i Noreg om Nidaros-katedralen i Trondheim, til dømes. Dessutan er det stundom moro med fiktive namn.

Svensk forankring

At det blei skrive ned eventyr i Sverige ei tid rundt 1840, kom av initiativet til Gunnar Olof Hyltén-Cavallius. På den tida var han amanuens ved det Kungliga Biblioteket. Det første heftet han gav ut, i lag med George Stephens, er Svenska folksagor och äfventyr (1844). Det heiter om det at

"De tryckta sagorna äro berättade på ett språk, som gjorts så ålderdomligt som möjligt . . . späckat med ålderdomliga ord ur medeltidsspråket . . . Hur annorlunda är icke då tonen i bröderna Grimms sagor!" [Sv2 202]

På 1900-talet gav Kungliga Gustav Adolfs Akademien ut ei mengd svenske eventyr og segner av ulik kvalitet, og mange av tekstane er fragment. Bøkene blei gitte ut år om anna i samlingar på ulike forlag slik oversynet nedst på sida viser. Universitetsbiblioteket i Trondheim har band 1-11 - bortsett frå at band 7 ikkje finst. Bøkene har eg gått ut frå i omsetjingane. Dei er omplanta; det vil seie at handlingar er lagt til andre stader enn svenske. Somme av dei svenske segnene har vi elles her i landet likevel. Dei er fellesgods.

Språket i nokre av dei svenske eventyrsamlingane er altså gammaldags og stundom kunstig. Eg fortel om fleire årsaker til det nedafor. Eg har elles streva for å gjere språk og innhald enklare, greiare.

Kunstnarar i dårlege kår og andre

Kubisme-portrett av Juan Gris. Utsnitt.

Sven Liljeblad skriv om ei "egendomslös lantbefolkning . . . berättarkonstens bästa utövare" [Sv2 10-11]. Ein av dei var Michael Jonasson Wallander (1778 -). I litteraturen er han mest kjend som Mickel i Långhult. Prosten Carl Fredrik Cavallius (1781-1857), far til Hyltén-Cavallius, fekk mykje materiale frå Mickel. Sven Liljeblad skriv at "hans namn har intill helt nyligen varit okänt. Han är den svenska folksagans store mästare." [Sv2 11]

Liljeblad skriv også at

"Mickels omåttliga beundran för en konstlad kanslistil förledde honom ibland till de mest skruvade tirader. Ofta trasslade han in sig i krystad mångordighet, och hans flitiga användning av den omvända ordföljden blev ibland alltfor knagglig", [Sv2 19]

Skreddaren Johan Magnus Pettersson bidrog med sytten eventyr under det råkande psevdonymet "Johan Saks' eller "Johan Sachs" [1; 7].

Humoristen og friherren Nils Gabriel Djurklou (1829-1904) samla og arbeidde med eventyr, segner, ordspråk og gåter frå Närke (Nerike) i åra 1854-65. Somme har blitt gitt ut på norsk før, så som eventyret om å koke spikarsuppe. [Sv3 202-8; Foe, innleiinga]

På øya Gotland blei det samla inn mange fine eventyr. Per Arvid Säve (1811-97) vende attende til fedreøya etter akademiske studium i Uppsala, og gav ut ei mengd skrifter, og "Hans arbeten inom svensk folklivsforsking äro av ingen överträffade" [Sv4 12].

Nokre av eventyra kjem frå andre samlingar enn "Gustav Adolfs". Til dømes stammar eventyret "Gulleple med sølvblad" her frå ei mindre samling frå nordre Skåne, der ein lege, D. W. Billengren, skreiv ned eventyr for Hyltén-Cavallius i 1845 [Sv1 210].

Små, enkle hefte som blei kalla skillingstrykk for di dei kosta lite, inneheldt mange eventyr. Ved sia av bibel, salmebok og postill var dei "det svenska folkets käraste läsning". Nokre av eventyra ifrå skillingstrykka er ikkje opphavleg svenske, men dei var omtykte i grannelandet likevel. Så godt som alle står i P. O. Bäckströms verk Svenska Folkböcker frå 1845-48 [Sv4 231-32].

Mange av dei svenske eventyra er omsette til engelsk. Jamfør sida her.

Historier

KULTUR blir overlevert og halden i gjenge ved historier. Historier pregar oppfatningar av røyndommen i sensitive sinn, og med følgjer. Eventyr og segner er historier. Kjekke historier hjelper barn og unge å finne meiningar med livet og verdiane, og kanskje framgangsoppskrifter som kan hjelpe enn i dag. Forteljingar strukturerer viktige erfaringar og hendingar, fortel kulturpsykologen Jerome Bruner. [Coe 39-40]

For å skjøne forteljingar, deler vi dei inn i grupper, i sjangrar. Tolkingar kjem til i fleire høve. Somme historier er mykje deskriptive (skildrande), andre er klart normative. Skildrande og normsetjande element kan gå saman. Ikkje alle skildringar er like høvelege, og ikkje alle normer like tenlege heller. Soger uttrykkjer både mål og ønske hos folk, og gir dessutan vink om kva som kan vere hardt, hardt å nå opp til, for eksempel. Eventyr handlar ofte om vanskar og forsøk på å takle dei. Dette ligg under mangt. Og det er ikkje sikkert at "fasitane" somme eventyr byr er noko verdt i eige liv heller. Likar du ikkje historiene du høyrer, får du no finne deg andre.

Overleverte forteljingar både skildrar tilværet og formar oppfatningar om livet og verdiane og korleis ein skal te seg - dei tek såleis med overleverte normer for mangt så som rettvise. Kva som blir kalla rett og galt, kjem an på moralen og kulturen til folk. Mange rare og dårlege idear blir dytta på unge og eldre i dag av spekulantar. Pådytta idear og oppfatningar har jamt det ved seg at dei støttar mektige, ikkje nødvendigvis ein sjølv.

Gamle eventyr inneheld mykje forskjellig moral. I folkeeventyr skin somtid god moral fram, somtid elendig moral, men den sida ved dei let vi berre liggje her og no iallfall. [Coe 40]

Her har eg vist korleis oppfatningar av verkelegheita mang ein gong blir konstruert for å tene herrar som skor seg på andre, og kanskje mest som dei narrar og dummar ut til å slave for seg. Men eventyra er ikkje alle like. Dei er ei blanding av litt av kvart frå ulike kjelder. [Coe 130]

Eventyr atterspeglar samfunnsforhold ved at dei inneheld ganske typisk standardtypar som "gjer standardting" etter kvart som historia blir utfalda gjennom ein serie nøkkelhendingar som formar komediar, tragediar og meir. [Coe 134, 136]

Forteljingar forstår ein ved hjelp av hermeneutikk, det vil seie god forståing i å tyde signal. Tydekunne kjem faktisk godt med overfor fantasifulle soger, og det er det eventyr er, jamt over. [Coe 137]

Tormod Kinnes, 2009.

Litteratur  

1. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 1. Mickel i Långhult sagor. Stockholm: Bokförlags Aktiebolaget Thule, 1937.

2. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 2. Sven Sederströms sagor. Stockholm: Bokförlags Aktiebolaget Thule, 1938.

3. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 3. Sagor från Småland. Stockholm: Bokförlags Aktiebolaget Thule, 1939.

4. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 4. Sagor ur G.O. Hyltén-Cavallius och George Stephens samlingar. Uppsala: A.B. Lundequistska Bokhandeln, 1942.

5. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 5. Sagor och sägner upptecknade av Gabriel Djurklou I. Jöran Sahlgren. Stockholm: Tryckeri Aktiebolaget Thule, 1943.

6. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 6. Sagor och sägner upptecknade av Gabriel Djurklou II. Jöran Sahlgren. Uppsala: A.B. Lundequistska Bokhandeln, 1953.

8. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 8. Sagor från Närke. Maja Forsslund. Stockholm: Tryckeri Aktiebolaget Thule, 1943.

9. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 9. Sagor från Åsele Lappmark. Herman Geijer, Sven Liljeblad och Karl-Hampus Dalhstedt. Stockholm: Tryckeri Aktiebolaget Thule, 1945.

10. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 10. Gotlandska sagor upptecknade av P.A. Säve. Herbert Gustavson. Uppsala: Almquist & Wiksells Boktrykkeri, 1952.

11. Kungliga Gustav Adolfs Akademien. Svenska sagor och sägner: 11. Folktro och sägner från skilda landskap. Upptecknade och samlade av Eva Wigström. Aina Stenklo. Uppsala: A.B. Lundequistska Bokhandeln, 1952.

Eg har drege nytte av bakgrunnsinformasjon i dei tre første av banda ovafor - band 7 blei visst ikkje gitt ut. Dessutan:

• Svenska Folk-Sagor och Äfventyr efter muntlig Öfverlemning. Samlade och utgifna af Gunnar Olof Hyltén-Cavallius och George Stephens. Första Delen. Stockholm: A. Bohlin, 1844. — Jamfør 4. band ovafor.

• Djurklou, Gabriel. Ur Nerikes Folkspråk och Folklif: Antäckningar utgifne till Fornvänners Ledning. Örebro: N. M. Lindh, 1860.

• Nyare Bidrag til Kännedom om de svenska Landsmålen og svenskt Folklif. Tidskrift utgifven på uppdrag af Landsmålsföreningarna i Uppsala, Helsingfors och Lund genom J. A. Lundell. Femte bandet. Täxt. Stockholm: 1884-91. Stockholm: Kongl. boktryckeriet, P .A. Norstedt och Söner, 1891. — Verket inneheld ei mengd eventyr, segner, legender, anekdotar, barnerim og barnevers.

• Djurklou, Gabriel. Folke-eventyr. Ny utg. Oslo: Fabritius, 1971.

• Gidlunds. Svenska folksagor, bd 1-4. Stockholm: Gidlunds, 1981.

• Swedish Fairy Tales av Herman Hofberg, omsett av W. H. Myers (1890).
• Clara Stroebes The Swedish Fairy Book, omsett av Frederick H. Martens (1921)
• Nils Gabriel Djurklous Fairy Tales from the Swedish, omsett av Hans Lien Brækstad i 1901.

• Claire Booss. Scandinavian Folk and Fairy Tales: Tales from Norway, Sweden, Denmark, Finland, Iceland. New York: Gramercy Books, 1984.
• Benjamin Thorpes Yule-Tide Stories: A Collection of Scandinavian and North German Popular Tales and Traditions, from the Swedish, Danish, and German frå 1910.

Coe: Bruner, Jerome. The Culture of Education. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1996.

Dege: Sundland, Egil. "Det var en gang - et menneske" Oslo: Cappelen Akademisk Forlag, 1995.

Dus: Brudal, Paul. Det ubevisste språket. Oslo: Universitetsforlaget, 1984.

Nov: Bø, Olav, mfl, redr. Norske eventyr. Oslo: Det Norske Samlaget, 1982.



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2006–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]   —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]