Sjøormar og slikt

13 › 4 › 16

Sjøormar og slikt

Sjøormar og slikt

"Vi treng sjøormen!" - Rolv Langstrøm [Dms 188; biletet på same sida.]

Ein skal ikkje nødvendigvis tru alt ein hører eller mistru alt ein hører. Dét er bra barnelærdom som ikkje alle har fått med seg. Noen hører om sjøormar. Spørsmålet er kva slikt noe blir forstått som, om slike vesen fanst eller finst, og kva grad av bevis ein har for slikt.
Av og til dukkar det opp nyheiter om noe drabelig uvanlig, til dømes sjøorm. Der det blir nødvendig å røkte etter og tenkje flott, går kanskje folk gjennom tre stadier:

Vitneprov blir blankt avvist og bortforklart. Når ein slik måte å skikke seg på blir vanskelig, kjem fase to, om den kjem i det heile.
Ein vil forstå nytt ved hjelp av gammalt og modifiserer til det synest å passe. Men dersom fenomenet eller fenomena skil seg frå anna ein kjenner til, kan ein godt kome til kort slik og. Då går ein vidare vitskapelig og skikkelig i staden for å kveste andre ved furtne bløffar eller å gjøre seg sta, vanskelig og urimelig.
Ein finn saman fram til betre omgrep og kanskje nye forklaringsmodellar til gagn. Det hender, men er ikkje heilt vanlig i vitskapsverda heller. Werner Heisenberg kommenterte det fyndig i si tid. Han sa: "Når nye fenomengrupper driv fram endra tankemønster . . . finn sjølv dei mest framståande fysikarane seg i vanskar . . . [Dei] kan kjenne det som bakken blir drege vekk under føtene deira. Eg trur at vanskane på dette punktet vanskelig kan overvurderast . . . desperasjonen . . ." [Thd 211, utdrag]

Skoten sjøorm

Sjøorm som har tatt geit, blir skoten på Bjonskogen av fastbutten sjøormjeger. Fritt forenkla etter ei teikning av Trond Bergsund [Dms 65]

Det var ein gong ein sjøorm som levde i Randsfjorden i Oppland fylke. Frå Bjoneroa velta ormen seg fram over Bjonskogen til Abborvatnet. Her slo den seg til og hadde evna til å trekke til seg krøtter.
Så, på midten av 1800-talet, smidde smeden Børse-Gunder ormebørsa. Det var ei kjempebørse til sjøormjakt, med kaliber på bortimot 20 mm. Børse-Gunder tok med seg ei geit til eit svaberg ved Abborvatnet der han visste ormen ville dukke opp, og tjora geita fast som agn eit stykke opp på land. Han tjora også seg sjølv fast til eit tre like ved, for dragingsmakta i auga til sjøormen ville han ikkje ta sjansen på då han sette seg til å vente.
Etter kort tid kom sjøormen fossande, løfta hovudet, kom inn på svaberget og nappa til seg geita. Børse-Gunder sikta og trekte av. Kulene sat der dei skulle. (Biletet)
Den siste kjende sjøorm-observasjonen i Sperillen er frå 1893. Den ormen "var mye lenger enn ei vanleg hesjeraje (altså minst 15 meter lang)," sa augevitnet Karen Fjellbråten, nittenåringen som såg den ein gong ho var ute og trilla tvillingar. [Dms 65-68]

Trening i "Det kan tenkjast -"

Den som har sett sjøorm, er den rette til å fortelje om det sette. Vi som ikkje har sett slike vesen, har ikkje det som skal til for å fatte noe særlig om skapnadene. Det har seg på same måten som med UFOar. Noen seier dei har sett dei, har tatt foto og videoar av slikt også, noen seier dei har blitt ført bort for ei tid, og så bortetter. Og det er neimen ikkje alle som blir trudd i ettertid heller, enda om dei heiter Ronald Reagan, Jimmy Carter, eller er far til Prins Philip!
For oss som ikkje har førstehands kjennskap til UFOar og sjøormar, er det lett å avfeie slikt som bra folk seier i staden for å dyrke fram den heilt rette haldninga, som er "Dette kjenner eg ikkje til." Held ein takt og tone høgt, kan ein sikkert klare seg unna med "Det kan tenkjast-", sia tankane jo alt er tenkt -
Vitskapsfolk strevar med å skilje fakta frå lausare forteljingar, også når det gjeld busemenn og vetter i skog og mark. På grunnlag av å ikkje vite og ville finne ut av ting skikkelig, har vi utvikla framifrå framgangsmåtar til mangt. Vi kjem betre i veg om vi lærer å ikkje tru blindt på ting som blir fortalt, men be dei som kjem med dogmatiske tankar, om å gi gode prov. Det er gode prov ein sankar eller spør etter i fysikken. Manglar dei, legg ein påstandane i skuffa for spekulasjonar og liknande.
Data om det som kallast sjøormar - kva for prov ligg føre? Finst prov nok? Kva slags prov kan det dreie seg om? For det er forskjell på prov og dokumentasjonar. Vi får lære å avgjøre ting som det.
Kanskje vil vi freiste å finne prov på sjøormar attåt. Som i kriminalsaker, er handfast prov normalt rekna som godt nok. Finst det funn av sjøormar - leivningar, knoklar? Kanskje; det er ikkje godt å avgjøre det. Det er feilkjelder å ta omsyn til.
Vi får sjå om sjøormar finst før vi feirar dei. Det er nok det beste. Av og til og her og der kjem det for dagen artar av dyr og fisk vi ikkje har kjent til. Noen har vitskapen meint var utdøydd for millionar av år sia. Med slike fakta innabords kan ein godt tenkje seg at sjøormar hører til slike gamle artar. Men så lenge gode prov ikkje finst, kan ein godt halde tankane sine for seg sjølv og ikkje utbasunere dei for alle.
Mange forstår ikkje at liknande gjeld for omgrepet 'hulder' også. Fanst kvinner med kuhale? Og var det så stor skilnad over grensa til Finland at den rygghole norske blei syltynn av å kome til Suomi? (Finsk hulder er syltynn, heiter det.) Kva med å tru at Satan finst, gudar og gudinner, monster, trolla i skogen og bøsen i mørket? Det ein har prov på, er ikkje noe å tru på lenger. Tru har ein elles på litt av kvart. Tru er ikkje aller beste i hugen, men kan trua stimulere saklig, kunnig utprøving, kan den brukast greit. Det finst altfor mye dum tru og vidskepelse, overtru. Kven trur at kroppane til dei som døydde for tusen år sia skal stå opp at frå grava utan lyter? Den norske kyrkja trur slikt - Det er mange om slik tru! Grensa mellom religiøs tru og vidskepelse er av og til utviska.
Vi har heller ikkje meir grunn til å seie at det finst berre ein slags sjøorm enn mange slags vesen som blir kalla slikt og litegrann til.

Sjøorm sett nær Ålesund igjen?

"Sommaren 1878, dukka sjøormen opp utanfor Ålesund og blei sedd av mange i den tida han heldt seg i fjorden," skriv Langstrøm. [Dms 56] Det er altså ikkje noe nytt at folk ser somt som dei kallar sjøorm. Også i vår tid dukkar det av og til opp nyheiter om folk som hevdar dei har sett sjøormar, har tatt kornete bilete av dei og video-opptak. Overlag grovkorna og grøtete bilete er mellom feilkjeldene, og dessutan kan bilete triksast i stand og manipulerast. Og så er det augevitna, då. Ikkje alle er edruelige og sannferdige. Ein treng med andre ord å vurdere dei som seier dei har sett sjøormar, også når det dei fortel, kjem i avisa og NRK. Det er ikkje mange år sia "sjøormen blei sett nær Ålesund", og filma litegrann også, skal ein tru NRK, to-tre aviser, og sjøormsider på Internett. [LENKJE]
Skal ein tru som det aksepterte fleirtalet? Ikkje støtt. Det kan vere om lag som i ei historie:
Ein flypassasjer var så kvit og nervøs at flyvertinna kom bort til han for å roe han. Ho fortalde at alt var under kontroll. Mannen: "Eg er flygar sjølv."
Han våga å tvile på at alt var under kontroll.
Journalistar kan faktisk ta feil og liggje under for griller og det som er verre, slik reportasjer om kongelige viser. Somme kokar saman skit for å selje. Det er langt verre i andre land enn her. Også politikarane og embetsfolka kan ta feil. Noe kjem for dagen lang tid etter, etter kanskje tiår med forteiingar. Slik er det. Kan ein ikkje stole på seg sjølv og ha kontroll med kva ein trur og ikkje trur, risikerer ein å bli ført vill i somt, og det kan utarte til å bli alvorlig.
Kva så der mange kjem og fortel om det same? Her held vi misjonærane heilt utafor. Kva gjør vi når mange seier dei har sett sjøormen og teiknar den? Rolv Langstrøm har skrive ei underhaldande bok. Den heiter Den mystiske sjøormen og blei gitt ut på Det norske Samlaget i 1994. I boka har han samla mange historier om sjøormar, og boka er godt illustrert med teikningar og foto. Dei er gamle for det meste. Han konkluderer kanskje utilsikta vittig: "Etter fleire år med ivrig forsking og tusenvis av observasjonar er sjøormen like mystisk i dag som han har vore i mange hundre år." [Dms 185]
Så lenge sjøormar og menneske møtest, er det nok ikkje berre den eine parten (mennesket) som undrast og stirer granskande med store, store auge. Det er no så . . . Eg trur ikkje Langstrøm hevdar det er sjøormen som har forska ivrig og observert tusenvis av gonger, men det gjør ikkje noe.
Det gjør normalt godt å la tvetydigheiter komme bra vett til gode. Slik er det mang ein gong.
Langstrøm fortel vidare at det har blitt spunne segner og mytar omkring eit vesen som blir kalla sjøorm. Det kan kanskje vere tale om amfibium og noe til, dersom det er sant det mange godtfolk fortel, at somt som blir kalla sjøorm, kan gå over land, og leve i både ferskvatn og saltvatn. Ål klarer faktisk å tilpasse seg liv i både djupt saltvatn, overflatevatn, og ferskvatn, berre så det er nemnt, og ål er ikkje noe amfibium. Kanskje sjøormar ikkje er amfibier; kanskje sjøorm finst. "Vi må vedgå at det truleg finst både ein og fleire ukjende, symjande skapningar," konkluderer Langstrøm. [Dms 185] Det er rett. Verdshava er mye uutforska til no; mørke, kalde og med fryktelig trykk i botnen.
Kjempehavål; ormeliknande dyr med mange puklar og ei slags man frå nakken og bakover; etterkommarar av forhistoriske dyr - det er tre lauselige grupper som kan femne over forklaringar heilt eller delvis. For eksempel, "At eit slag forhistorisk dyr kan ha overlevd i millionar av år, er coelacanthen [urtidsfisken] eit prov på," skriv Lundstrøm (Dms 187]. Han fortel også om korleis den blei oppdaga i levande live.

Urtidsfisken
22. desember 1938 blei garna halte om bord i ein fiskebåt på Afrika-kysten. I eitt av dei var ein halvannan meter lang himmelblå fisk som ingen av mannskapet hadde sett maken til. Fisken var livleg, og prøvde å bite ein av fiskarane. Dei kulerunde auga stirte krigersk på mannskapet. Først etter tre timars fåfengd kamp for å sleppe fri frå garnet, blei fisken rolegare - og døydde til slutt. Han var svært stygg å sjå til. Kroppen var dekt med skjel, han hadde ein kraftig kjeft og finneliknande luffar som stakk ut som rudimenterte bein. Han vog 47 kilo.
Da trålaren kom i hamn, blei det telefonert til frøken Courtenay-Latimer ved universitetet i Grahamstown. Ho arbeidde der som laboratorieassistent, og hadde ofte tatt imot spesielle fiskar frå trålemannskapet. Ho reiste straks til hamna og henta den blå fisken. Aldri hadde ho sett noko liknande, og ho kunne heller ikkje finne noko bilete i dei oppslagsverka ho brukte. Å spørje andre kunnige på området var vanskeleg, da det var midt i juleferien. Courtenay-Latimer valde derfor å behandle fisken før han rotna. Ho tok ut innvollane, men let vere skallen, skinnet og ryggrada. Men først teikna ho ei skisse av fisken og sende til professor Smith, som var på ferie i Kenya.
Ti dagar seinare fekk han brevet. Professoren blei forundra da han såg skissa og las skildringa. Han var ein framståande ekspert på fisk, hadde oppdaga og sett namn på meir enn hundre artar. Her kjende han at han stod framfor ei viktig oppdaging. Fisken på teikninga var svært lik ein coelacanth, men det var umogleg, for den var berre kjend frå fossilavtrykk. Og fortidas coelacanth var berre 12-20 cm lang, ikkje halvannan meter!
Da professoren kom tilbake til Sør-Afrika og fekk sjå fisken, kunne han slå fast at det var ein coelacanth, ein lungefisk med 300 millionar år på ryggen. Smith gav fisken namnet Latimeria, som påskjøning til laboratorieassistenten.
"-Mi overrasking, sa Smith, -ville ikkje ha vore større om eg hadde sett ein dinosaur komme gåande nedover gata."
Media slo funnet stort opp, og professoren håpa han kunne finne eit eksemplar til. Han freista å utruste ein ekspedisjon, men utbrotet av andre verdskrigen sette ein stoppar for det.
Da krigen var slutt, tok Smith opp att leitinga etter urtidsfisken. Dei første åra var leitinga resultatlaus, men julekvelden 1952 fekk professoren eit telegram frå Comoro-øyane, nord for Madagaskar. Ein innfødd hadde komme i land med noko som måtte vere ein coelacanth. Professoren drog straks til Comoro og fekk sitt eksemplar av den sjeldsynte lungefisken.
Igjen blei oppdaginga førstesidestoff. Men i åra som følgde, blei denne fisken nesten vanleg. I 1953 blei nok ein tatt på land, og i 1954 fanga innfødde på Comoro heile tre eksemplar, mellom dei ein hofisk. Til i dag er rundt tretti blitt henta opp, og for nokre år sidan klarte den engelske undervassfotografen Peter Scoones å ta bilete av det levande fossilet i sitt naturlege miljø.
Historia om coelacanthen er eit døme [til ettertanke]. I boka "Dawn of Zoologi" seier Willy Lei det slik:
"Desse historiene viser alle det same. Zoologien er ikkje ein statisk vitskap, og den dag er ennå ikkje kommen at alle oppdagingar er gjorde." [Dms 126-127]

10 m langt kadavar etter eitkvart som blei vaska i land ved Girvan på vestkysten av Skottland i 1953. Etter NTB-foto. [Dms 184]

Litteratur
Dms: Langstrøm, Rolv. Den mystiske sjøormen. Oslo: Samlaget, 1994.
Sese: Bright, Charles. Sea Serpents. Bowling Green: Bowling Green State University Press, 1991.
Thd: Zukav, Gary. The Dancing Wu Li Masters: An Overview of the New Physics. London: Rider, 1979.

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 1997–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]