Sørvestgreina

15 › 2 › 24

Fjellbekklukk
Fjellslottet
Bjørkemannen som gjekk inn i fjellslottet
Skyttaren som fekk at kniven sin
Den gråkledte med sonderingane
Presteparet ifrå anna land

Fjellbekklukk

DET LYSNA etter kvart mellom furustammane, og med eitt såg dei dalen liggje open nedafor seg. Der i høgdene stod trea og klatra på mange hyller og framspring. Dei breidde ut knudrete greiner og song til alle kantar.
Nær innpå klukka eit par fjellbekker. Dei kunne av og til høre bruset frå elva også når vinddraget bar slik veg. Lenger ute mot synsranda låg øygarden føe storhavet.
Dei tok ein rast mens ein av dei drakk seg varm og sa:
"Lyse skogen kan vere til stor hjelp for mennesket, ikkje berre i utvendige ting, men for nær sagt alt innvendig - det er livet, sann! Det er sælebot i mangt eit tre i naturen. Grana har mange greiner. Det har sikkert livshistoria di òg. Slikt skulle vi lære å samle oss over, ikkje berre for omnsvarmen sin del. Folk her omkring er jamt påverka av skog og vind, ikkje berre flate markar, fjordarmar, sjø og segling."
Så sa han med ettertrykk:

Fjellslottet

"EG SKAL FORTELJE om noen som budde nær ved her før i tida. Den guten fekk alltid godt med fisk, så godt at somme trudde det ikkje gjekk rett til. Han kom nesten aldri tomhendt heim frå fjorden og spela munnharpe og strengeleik så jenter gret, den karen. Han gjekk dessutan i skog og mark med bikkja si. Seint ein ettermiddag var han framme ved ein steil fjellvegg. Han sette seg i skuggen litt og drakk vatn or ei kjelde.
Bergveggane ovafor kjelda fengsla og batt han. Og kva var innafor? Kor kom det perlande kjeldevatnet frå i fjellet? Det var visst plass til underjordiske bak bergveggane."
Skogeigaren held fram rolig, "Guten dei trudde var i pakt med underjordiske, sat ein gong der borte på ein rabbe og kvilte føtene mens han såg oppetter fjellet. Brått rakna det og ein barsk, kvass mann med børse i neven gaula til han:
"Eg har sett mang og mye like ifrå då Wesper var ung i gamle dagar, men ikkje noen som hadde basketak med Middagssteinen i høgda. Ja, det var så det," sa mannen. Han hørte med til dei underjordiske. "Det ville vore for ille om du hadde glømt den hendinga. Veit du forresten at dei i berget er av same slaget som nokre som åtte storgarden du stammar ifrå? Presis same folket som budde på storgarden."
"Ja, kanskje det," sa guten. Den kvasse mannen hadde meir på hjertet og kom med det:

Bjørkemannen som gjekk inn i fjellslottet

"Det var i rett gamle tider. Han som åtte Ulstergarden på den tida, gjekk stundom vekk frå den på laurdagskvelden og kom først att ved middagstid om søndagen, og av og til ikkje før på måndag. Dei kalla han Bjørkemannen for di det lukta søt bjørkesaft av han no og då. Ein ting hadde tenarane hans lagt merke til. Det var at Bjørkemannen gjekk sin veg nesten kvar laurdagskveld og ofte ikkje kom att før om måndag.
Ein dag tok han med den nye drengen i den store utmarka si, for han ville felle noen store tre der. Drengen skjøna at husbonden var i godt humør mens han gjekk i skog og mark, og så våga han seg til å spørje:
"Kor er det De går kvar laurdagskveld, husbond? Er det på frieri noen stad, skal tru?"
"Det er ikkje det, men har du lyst til å vere med meg i kveld, skal du få sjå kor eg dreg og kva for folk eg er i lag med."
Dei arbeidde hardt med tømmeret for å kunne stelle seg til kvelden. To timar før gjekk dei heim, vaska seg og tok finklede på seg etter å ha ete kvelds. Så gjekk dei austetter frå garden og såg seg ikkje attende før dei kom til noen stølar som låg lenger nede her ein stad. Der stansa dei.
"No er vi framme," sa husbonden. "Når dei let opp døra, skal du vakte deg og gå inn kloss bak meg, for elles kan det gå deg ille."
Drengen blei fælen då han sansa han skulle inn i fjell. Bjørkemannen banka på, og ein stor port i bergveggen gjekk opp. Dei kom like inn i ei storstove. Der var det mange fleire folk enn på garden. Folka i berget sat om eit langbord. Det var laga til for gjestebod. Bjørkemannen gjekk omkring og helste på. Så sette han seg i høgsetet ved sida av gamlefar der og eit par andre underjordiske. Drengen sette seg framved bordet, men syntest alt var så rart at han ikkje torde smake det minste av alle dei gilde rettane på bordet. Han torde ikkje tale med noen heller. Han ønska berre at han skulle kome heilskinna derifrå. Då Bjørkemannen såg for ein dårlig gjest han hadde teke med, godsnakka han med gamlefaren og følgde drengen ned til staden dei hadde felt noen tre, så han kunne sjå heim til husa på garden. Så fekk han fred.
Den kvasse heldt fram:

Skyttaren som fekk att kniven sin

BJØRKEMANNEN fekk fleire søner. Alle blei født nakne og utan kniv i beltet. Ein av dei blei skyttar og overtok sia garden. På den tida han overtok den, vanka han ikkje i lag med folka i berget langt vekke over garden, enda han var i skog og mark med børse både seint og tidlig, sommar som vinter. Det var han for di det var rett mye vilt der på den tida. Han skaut og kraup i skogen til han blei ein dugelig skyttar.
Ein gong gjekk han lenge etter ein kronhjort. Til sist kom han innpå og skaut den så den fall i koll kloss ved Trollskaret her ein stad. Men dyret døde slett ikkje av skotet. Dermed stakk han tollekniven i nakken på hjorten. Dernest gav han seg til å flå. Mens han heldt på med det, sette han kniven frå seg i ein furulegg ved sida av seg, Men då han ville ta den att, var den vekk. Alt han leita, fann han den ikkje. Borte var den, og borte blei den.
Om hausten reiste skyttaren av garde til ein kjøpstad mye lenger vekk. Ei helg han sat benka der i lag med vertskapet sitt, kom det til å sitje ein fremmend ved sida av han. Og som skikken var i gamle dagar, skar kvar mann or steika med eigen tollekniv. Det gjorde den fremmende også. Men då han la kniven frå seg på bordet, var det same kniven som skyttaren hadde sett frå seg i furuleggen. Skaftet var kanta med sølv, og namnet hans stod på den.
Då verten og skyttaren blei aleine i stova ei lita stund etter, spurte skyttaren kva det var for ein kar. Verten undra seg over dette og sa:
"Men kjenner du ikkje næraste grannen din?"
Då fremmendkaren kom inn i stova att, spurde skyttaren kor han hadde kniven frå, for den var hans.
"Nei, den er min," sa karen, "Den gongen du stakk livet ut av storoksen i fjellet, blei den min. Du hadde aldri fått slik ein hjort om eig ikkje hadde unnt deg den. Men det kan no vere - kniven skal du få av meg, og ein fagna mann skal du vere om du kjem til gjestebod til meg og smaker på sakene mine første søndag du er heime."
"Du får seie meg kor du bor då," sa skyttaren som åtte garden.
"Rett før du misser elvesusen i kveldsstilla, der bur eg," sa den andre.
Då var det ikkje vanskelig å vite kven det var.
Men no seier mange her bygda at han og folket hans har flytta sin kos," sa skogeigaren. "Det var likt seg, det."

Den gråkledte med sonderingane

DE HAR KANSKJE hørt det kom ein prestefamilie hit til bygda. Vel, ein snødag midtvinters steig ein vaktsam mann i grå drakt inn til presten med faste steg. Den svære kulda hadde rima det bustete skjegget og den berre, hårrike bringa hans. På føtene hadde han sko av det klåraste gull, men det såg ikkje presten. Han såg ein annan veg. Kan hende det var det harde vinterveret som hadde gjort andletet til gjesten så interessant å sjå til. I handa bar han med seg eit stort knippe urter. Det var eit sjeldant syn om vinteren, mest eit syn for gudar. Det tenkte ikkje presten ved varmen over i starten.
"Makelaust fint ver i dag," sa karen høflig.
Presten fekk fram, "Du har vel opplevd litt av kvart. Fortel meg gjerne noen stubbar. Det kunne vere moro."
"Vel, sia eg liker å fortelje om noe som gjekk føre seg på stølen i liene over her, så" - Og dermed kom det:
"Eit par hundre budeier tenkte ut det kunne vere bra å sitje på stølen litt lenger enn andre, for veret var flott og beitet var likande enno.
Så var det ein kveld dei hadde lagt seg ned. Brått sprang døra opp med eit brak. Dei kunne ikkje anna enn undre seg over det. Så fekk dei høre eitkvart som tassa, men kunne ikkje sjå noe slag. Det var før elden i grua hadde gått ut. Dei kom til at det måtte vere noko rart.
Ein dag rett etter gjette den yngste av dei to budeiene kyrne bortunder fjellveggen som blir kalla Sofaryggen. Rett som det var, fekk ho høre hestar som knegga, kyr som rauta, bjøller som skramla og jenterøyster som song mens andre spela på harper. Budeia såg nøye omkring seg til nær sagt alle kantar, men såg verken folk eller bøling. Så kunne ho godt forstå det måtte vere anna."
"Takk skal du ha," sa presten ut i veret mens hans sysla med det minste. Det var trua.
"Du veit vel ikkje kva som hendte vidare," sa mannen. "Dei hundre budeiene - den eine var mora di - kokte farvelgraut til nissane den dagen dei skulle fare ifrå stølen. Den eldste av dei sette grauten oppå taket for å kjøle den ned der feet ikkje kom til. Det gjekk ikkje likare enn at ho glømte den der. Det kom ho på då dei to hadde kome eit godt stykke på heimveg. Ho snudde med det same for å hente kjørelet, men då ho nådde stølen, var både grauten og kjørelet vekk.
Då fekk ho auge på ei fager geit som rusla fram og attende over setervollen. Den var overlag stor og ven. Ho tykte ho aldri hadde sett så fin geit før.
"Du skal sjå haugfolket vil gi meg geita til takk for graut og kjørel. Takk for bytet," song ho mot bergveggen nær ved for å prøve det ut.
"Takk for bytet," svarte det borte frå fjellveggen.
"Og slik blei slekta di rik," sa ulstermannen. "Det hjelpte også at ei anna budeie spurde i fjellveggen, "Korleis skal eg bli rik, de i Sofaryggen?" Det ho høyrde, grunna ho over både vel og lenge, og fortalde det til mannen sin. Med åra voks det fram møbelfabrikkar, og dei laga sofaer og mange andre møblar etter kvart, så det var ei frygd."
Med eitt blei mannen vekk.

Presteparet ifrå anna land

DET VAR EIN FILLETE PREST som kom heim att til Ulsterbygda. Presten låg på rotter og trødde på rotter og kor dei tok hen, så låg det rotter og stinka.
Dei rottene som ikkje var heilt daude, la seg oppi allting. Dei rakka tilmed ned på maten.
Ein søndag blei det verre enn før. Ei av dei ville også til å trekkje handtaka av gryta.
No først syntest den arme prestekona det blei for galt. Ho tok ei bøtte varmt vatn og sjoga det ned over den største og nokre til.
Straks etter kom ein av grannane og bad presten om han kunne få noe som var godt etter å ha brent seg, for kona hans hadde brent ryggen. Det varte ikkje lenge før det kom ein til som skulle ha råd for brent rygg og brende lår. Slik gjekk det vidare, den eine naboen kom etter den andre. Då kunne paret skjøne det var troll dei budde blant.

Litteratur
Asbjørnsen, Peter, og Jørgen Moe: Samlede eventyr, bd 1-3. Kunstnerutgaven, Gyldendal. Oslo, 1965.

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]