Plantar og urter til gagn, og andre

• Meininga med denne planteoversikta
• Oversyn
• Etande ville bær i Norge

• Alfalfa • Aloe vera • Amerikansk dvergpalmefrukt • Andrographis paniculata • Anis • Apebrødtre (Baobab) • Apotekarkattost • Apotekarrose • Appelsinblomst • Artisjokk • Augnetrøst • Avokado • Basilikum • Bitter-appelsin • Bjørk • Bjørnebær • Blåbær • Blæretang • Boysenbær • Brennesle • Brun sennep • Carob • CLA • Daddel • Dill • Eikebark • Einebær • Fennikel • Galangal • Ginkgo, tempeltre • Ginseng • Guajava • Gullris • Gurkemeie • Hagtorn • Hamamelis, trollhassel • Hasselurt • Havre • Hestekastanje • Humle • Hyll, svarthyll • Ingefærrot • Islandslav • Isop • Jernurt • Johannesbrødmjøl, carob • Kaffe • Kakao • Kamille • Kan Jang* • Kanel • Karve • Kastanje • Kirsebær • Kongslys • Krossved • Kryddernellik • Kvede • Kveke • Kvitløk • Kål • Lakris • Lavendel • Legestokkrose • Legevendelrot • Lin • Lind • Lungeurt • Løk, kepaløk • Løpstikke • Løvetann • Malurt • Mangoblad • Meisterrot • Merian • Mjølbær, melbær • Misteltein • Muskatsalvie • Mynte • Nype, steinnype • Olivenolje • Oregano • Peparrot • Prikkperikum • Persille • Pinje • Ramsløk • Raud solhatt • Reinfann • Ringblomst • Rosenrot • Rosmarin • Russisk rot • Ryllik • Røsslyng • Salvie, tesalvie • Sikori • Sitronmelisse • Slåpetorn • Solblom, arnica • Stemorsblomst • Stornesle • Sukker • Svarthyll • Svartor • Syrin • Tebusk • Tepperot • Tetre • Timian • Tomat • Tranebær • Trollhegg • Tusengyllen • Valnøtt • Valurt • Vanilje • Vendelrot • Verbena, jernurt • Vinrute • Virginiatrollhassel

Plantar til gagn. Veksande oversikt

Hele 80-90 prosent av moderne legemidler har sitt utgangspunkt i et naturprodukt. - Berit Smestad Paulsen, professor i i farmakognosi, Universitetet i Oslo [LINK]

Meininga med denne planteoversikta

• Samla oversikt;
• Utdjupingar av namn og slikt;
• Utfyllande opplysningar om kva for deler av plantane det er vanlig å bruke;
• Noen milde vink.

Vitskap og urter

• Identifiser planten nøye.
• Velg rett plantedel, og saml inn til rett tid.
• La det vere igjen noe, for eksempel til kommande tider.

Bakgrunnsstoff

Namn

• Blomster, blad, frø, frukt, nøtter, røter, bark, ved, kvae, harpiks, eteriske (essensielle) oljar, hører med til nøkkelelementa i plantemedisinen.
• I tillegg kjem noen termar for tilvirking eller preparat, så som "oljeuttrekk", dekokt, salve, infus, og tinktur.
• Dosering er overlag viktig, og det kjem vi nesten ikkje inn på. Her kan ein konsultere ei god urtebok, til dømes Thomson si (under).
• Urter blir også jamt brukt i matlaginga, i drikke, både som krydder og anna.
• Nokså mange plantar har blitt brukt som lækjeplantar opp gjennom historia.

Lækjeplantar

Moderne urtekunne

Hage - beste plassen i fred og ro

Oversyn

Alfalfa Medicago sativa

Både blada og dei spirande frøa kan etast i salatar eller blandast i ein helsedrikk. Næringsrik, vitaminrik og mineralrik klorofyllkjelde. Høver for rekonvalesentar, hestar og kyr m.v. Frøa er klare etter 3-5 døgns spiring.
    Alfalfa eller blålusern har blitt tradisjonelt nytta som "folkemiddel" mot bl.a. høysnue. Det skal dessutan vere godt for appetitten. Ein reknar med at alfalfa-produkt i handelen er utan sideverknader, men frøa er lett toksiske.
    I tillegg til å vere det fjerde mest dyrka planteslaget i USA, og bli mye brukt som godt dyrefor, held dei på å ta alfalfa i bruk som bio-drivstoff til å lage elektrisitiet, og desutan er det eigna til å betre jordsmonn. Det blir også nytta til å produsere ulike ensym industrielt.

Alm

Hemorroidar. Sår hals.

Aloe vera Aloe vera

Aloe blomstrar om vinteren eller tidlig om våren, og blir då opptil 90 cm høg. Ein gjør bruk av det klåre, geleaktige, midtre bladfruktkjøtet og den gulgrøne safta frå den grøne delen av blada. Geleen verner huda mot luftborne infeksjonar og sopp, og kan redusere arrdanning. Den fremmer cellefornying og kan såleis lækje betennelsar i huda og solbrent-skader og kan prøvast mot topisk eksem.
    Mens vitskapelige undersøkjingar har stadfesta et at den friske geleen har sår-lækjande eigenskapar, har ein visstnok ikkje kunna slå fast at også "stabiliserte" produkt har desse eigenskapane.

Amerikansk dvergpalmefrukt Serenoa repens

Palmen blei kalla Sabal serrulatum før, og har vore i bruk som bl.a. homøopatisk middel - og bæra har blitt brukt som elskovsmiddel lokalt - i søraust-USA - men den bruken synest ikkje å ha serøst belegg, etter det vi kjenner til.
    Det kan vere eit bra naturmiddel å prøve for å kontrollere trøbbel frå prostata som veks og lett gir vasslatingsproblem for femtiåringar og oppover.
    Mindre effekt kan en ventelig vente seg om en prøver det mot andre besvær i urinvegane, eller bruker det som vagina-oppkvikkar.
    Ein har ikkje funne vesentlige sideverknader. I enkelte tilfelle har det gitt mage-trøbbel, og større mengder kan kanskje gi diarre.

Andrographis paniculata i Kan Jang

Også kalla "King of Bitters" i utlandet. Den skal ikkje brukast under graviditet. På nesten alle andre felt er planten svært lite giftig, den dempar betennelsar (inflammasjon) og styrkar immunforsvaret. I Asia har den blitt nytta i hundrevis av år mot halsvondt, feber og infeksjonar i luftvegane. I Skandinavia har den fått medvind som middel mot forkjøling.

Anis Pimpinélla anísum

Anis er populær i matlaginga, og hører dessutan til dei eldste legeurtane. Anisfrø kan dempe kvalme og hjelpe fordøyinga, og kan brukast mot hoste og mindre bronkittproblem ved å verke avslappande og slimløysande.
    Anisplanten har lett østrogeneffekt og blir dermed nytta for (om mogelig) å få i gang brystmjølkproduksjonen og dessutan gjøre fødslar lettare - og stimulere seksualdrifta. Den kan auke lever-fornying hos rotter, viser forsøk.
    Olje frå frøa har blitt tilsett legemiddel i mange hundreår på grunn av den bra smaken - som av sukkertøyet Kongen av Danmark. Oljen verkar på glatt muskulatur, som til dømes dei som styrer tarmrørslene, og blir derfor brukt mot kolikksmerter og tarmluft.
    Stjerneanis er ikkje i slekt med anis.

Apebrødtre (Baobab) Adansonia digitata

Det velkjente afrikanske apebrødtreet har svulmande stamme. Treet kan bli 2000 år gammalt, og veks seint. Barken blir brukt mot feber.

Apotekarkattost Malva sylvéstris

Denne planten blir nytta som salat i Asia, og og unge blad er rike på A-, B- og C-vitamin. Når planten er tilbereidd, verkar den noe meir "klisteraktig" enn spinat. Slimstoffa er smørande og dempar irritasjonar i slimhinnene. Den blir også nytta mot strupekatarr.
    Blad, blomster og røter i tørka tilstand kan brukast. Apotekarkattost har ord for å roe membranane, demper betennelsar, og blir gitt ved bronkitt og irritert mage/tarm. Den har blitt brukt mot små eksem, insektstikk, og til gurgling av munnhola.
    Ekstrakt av den finst i "hostesukkertøy". Frøa kan brukast som krydder. Blad og røter blir tilsett hudkremar og hostesaft.
    Planten blir rekna som ugiftig.

Apotekarrose Rosa gallica "officinalis"

Provinsrosa har halvdoble, djuprosa blomster som duftar meir når dei dør. Heilt sia Mellomalderen har dette vore den offisielle rosa til "medisinsk rosevatn". Rosevatnet, some er mildt astringerande, blir nytta mot såre auge.
    No for tida blir apotekarrosa lite nytta som urt, men den essensielle oljen blir brukt i aromaterapien i framstøytar for å redusere kolesterolnivået, og har også ord for å vere mildt sedativt og motverke betennelsar)

Appelsinblomst-olje Citrus aurantium var. dulcis, Citrus sinensis

I Frankrike blir appelsin dyrka for blomane sin del. Men dei potteplantane som blir seld som appelsin er vanligvis rund kumquat, kalamondin eller ein vekst som blir kalla Tahiti-appelsin.
    I dag er appelsin den mest dyrka sitrusfrukta i verda. Appelsin blomstrar året rundt med intenst angande (duftende), kvite blomster.
    Tyskarar har funne at appelsinblomst-ekstrakt hjelper til med å avspenne innsnevra (constricted) bronkiar. Lindre irriterte luftvegar. Verkar toniserande på tarmmusklar.
    I indisk Ayurveda-medisin frå ca. 1000 f. Kr. har appelsinblomst blitt brukt til å behandle angst og søvnløyse, og har dessutan i lengre tid vore nytta i folkemedisinen som hjelp til fordøyelsen og mot diare.
    Dei velluktande kronblada gjør seg godt i parfymer og kosmetika, i mat og drikke. Prøv ein drope i te.

Artisjokk Cynaria scolymus

Den tistelaktige urten blir opptil 1,5 m høg og veks i det nordlige Middelhavsområdet. Biene elskar dei lilla blomane. Den kjøtfulle blomsterbotnen og dekkblada på blomsterknoppane og dei reinkokte stilkane blir ete som grønsaker, men kan få brystmjølk til å oste seg. Artisjokk stimulerer gallesekresjonen. Blad og rot har antibiotiske eigenskapar.

Ask

Kan vel prøvast mot nyrelidingar og forstoppelse.

Augnetrøst Euphrasia officinalis

Blomster, blad og/eller stilk har blitt nytta. Ein infus av heile planten eller saft frå knuste, friske stilkar blir brukt til å bade augene i. Det gir klåre auge.
    Augnetrøst blir nytta for å gi lindring ved katarr, også kronisk katarr. Den kan lindre kløe i auga og rennande nase når ein har betente biholer, mellom anna.

Avokadotre Persea americana

Avokadotreet blir inntil 20 m høgt, er eviggrønt, og får pæreforma grøn frukt med delikat fruktkjøt som er rikare på protein enn andre frukter vi kjenner. Det er også ei allright D-vitaminkjelde.
    Fruktoljen blir nytta i hudkremar og massasjeolje til matt og "livlaus" hud.

Basilikum Ocimum basilicum

Denne populære urte-stauden har friske, tannete blad med nellik-ange. Blada blir skydd av moskito, blir det sagt.
    Blada høver godt i lag med kvitløk, tomat, eggplante (aubergin) og mange italienske matrettar. Basilikum blir også brukt som smakstilsetjing i bl.a. eddik og olje.
    Ein skal unngå basilikum på ømtolig, følsam hud og under svangerskap.

Bitter-appelsin Poncirus trifoliata

Dette sitrustreet blir opptil 3 m høgt. Kvite blomar modnar til gul frukt. Frukta er ru-skala og veldig sur. Tørka skal og umoden frukt blir brukt som smakstilsetjing og i tradisjonell kinesisk medisin mot så som strammingar omkring hjerte og for å "lette" mindre bukspenningar. Bitter-appelsin blir også tilrådd mot søvnløyse og enkelte nervøse strammingar/lidingar.

Bjørk Bétula sp.

Blada er tilnærma hjerteforma. Te av bjørkeblad - helst berre unge skot og spede blad, blir seld som urindrivande middel.
    Avkok av blad og bark har blitt brukt mot gikt. Avkoket seiast å ha ein viss bakteriehemmande verknad.
    Bjørkesevje strevde folk med å lage sirup av i gamle dagar, utan at det blei salsvare. Bjørkesaft har blitt nytta mot sjukdommar i urinvegane. Schoenenbergs bjørkesaft blir marknadsført med ord for å kunne verke regenererande på nyrevev, osv.
    Olje utvunne frå bjørkebark har blitt brukt mot håravfall. Om det hjelper er nok ikkje klarlagt, men middelet er populært i Tyskland.

Bjørnebær Rubus fruticosus

Søtbjørnebær eller vanlig bjørnebær er mindre hardfør enn bringebær, og her i landet er bjørnebærartane mest utbreidd i kyststroka fra Oslofjorden til Nord-Møre og i fjordbygdene på Vestlandet - på tørre stader der det er varmt og lunt. Alle bjørnebær-artene har tornete skott og store, kvite eller lyseraude blomar. Bjørnebærkratta kan bli fleire meter høge. Bjørnebærdyrking har blitt meir utbreidd i den seinare tida.
    Modne søtbjørnebær er ganske store, svarte, litt mindre enn bringebær. Dei er glinsande og veks saman i klase. Bæra blir modne over lang tid, frå august og utover til frosten kjem. De blir dermed hausta i fleire omgangar. De smaker best når dei er litt overmodne. Det finst elles frosne bjørnebær å få kjøpt, for den som gjerne vil kjenne korleis dei smaker. Bæra kan stå i kjøleskap i opptil 4 døger, men taper seg fort slik.
    Hippokrates brukte bjørnebær mot byllar. Dei kan kanskje hjelpe til mot munnsår og halsinfeksjonar, og dessutan til å lindre visse former for mageverk. Utanlands blir bjørnebør også brukt mot diarre og kvitaktig utflod frå skjeden.
    Ein kan lage dekokt (te) av blada - unge blad er best - og gurgle munnhola med det.
    Det er også mogelig å lage bjørnebærvin.

Blåbær Vaccinium myrtillus

Denne dvergbusken eller lyngplanten gir oss eit av dei mest omtykte av dei ville bæra. Visste du at lyngplanten vi finn blåbær på, har ein jordstamme som kan bli opptil 100 år gamal, og at det meste av planten finst under jorda? Planten er vanlig frå nord til sør her i landet, og vil trivast på sur og næringsfattig jord. Blåbærris kan bli nesten 80 cm høge under gode forhold hos oss. Mange dyr og fuglar er glade i bæret.
    Vil ein bruke blåbær for minerala og vitaminane, kan ein drikke blåbærsaft eller ete friske bær. De friske bærene og safta har neppe den samme stoppande verknad som tørka bær - stoppande vil seie "hjelper til mot diaré".
    Blåbær gir oss betre blodomløp, penare hud, mindre kolesterol, fleire anitoksydantar, styrkar blodkara og reparerer bindevev. Dei forebyggjer kreft, hjertesvikt og hjernesjukdommar.
    Blåbær har ord for å hjelpe mot trøtte auge. Sår hals kan ein gurgle med konsentrert blåbærsaft. Det har ord for å lindre litt slik. Blåbær kan gi bedre nattsyn - Flavonoidane i blåbær styrkar blodsirkulasjonen og dermed oksygentilførselen til auga. Dessutan er blåbær antioksidative, og det gjør at dei også kan verke godt inn på augelidingar som til dømes grå stær og netthinneforkalkning. Blåbær kan også hjelpe til mot nedbryting av makula (i auget). Heile 48 av 50 pasientar som blei behandla med blåbærekstrakt og vitamin E i ein studie, opplevde at utviklingen av grå stær stansa opp. Og italienske forskarar fann på slutten av 1980-talet at ei blanding av blåbær og vitamin E stogga utviklinga av grå stær i 9 av 10 tilfelle.
    Blåbær kan høve til støttebehandling ved diabetes, for di bæra minskar blodsukkeret og for di dei kan forebygge augelidingar og blodkarlidingar som kan kome med diabetes. Blåbær kan også nyttast ved skjøre (veike) blodkarveggar, som ved åreknutar og hemorroider; dei kan verke stabiliserande og styrkande på blodåreveggane. Blåbær i fornuftige mengder og i fornuftig lang tid før operasjonar, kan minske risikoen for sterke blødningar, heiter det også. Eg attgir berre, ut frå "Det er lov å prøve". Sett ikkje legesjekkar og -behandling til side.
    Eit kjerringråd mot blærekatarr er å drikke 2-3 glas blåbærsaft om dagen. Det blir hevda at italienske legar har dokumentert at dette har forebyggjande verknad.
    Forskning syner også at blåbær er godt mot hjerte- og karsykdommer. Dei inneheld store mengder av såkalla antioksidantar, som verkar forebyggjande mot slike sjukdommar.
    Ein har også komme fram til at blåbær hjelper i hjernen - Forsking har vist at bæra kanskje forbedrer hukommelsen (minnet) hos rotter. Og ved University of Illinosis oppdaga ein i labotorietestar at ein annan fytokemikalie i blåbær har krefthemmande verknad.
    Blåbær hjelper til med å halde kroppen ung og frisk lenger, heiter det. Eldre rotter som fekk blåbær (tilsvarande minst ein halv kopp blåbær daglig, fekk betra balanse, koordination og korttidsminnet. Blåbær kan også betre skavankar og lidingar som heng saman med aldring av di antioxidantane i blåbær betrar cellemembranar.
    Det er fullt mogelig å lage blåbærvin.
    Bæra kan endatil brukast til farging, og gir ull ein varig, fiolett eller gråblå farge.
    Blåbærblada blir også brukt som svakt blodsukkersenkande middel. Men ein skal ikkje bruke te av blåbærblad i meir enn tre veker i gongen.
    Bruk av blad og bær er mest vanlig. Men i utlandet blir blåbærrøter enno brukt mot nyrestein.

Blæretang Fúcus vesiculósus

Blæretang finn ein i fjøra. Luftfylte blærer held planten oppe i vatnet. Før blei blæretang brukt til gjødsel.
    Ein kan koke suppe på tangen i ny og ne. Kast tangen etter at den er kokt, og tilbake er ei fyldig suppe med søtaktig, behagelig smak. Ein kan tilsetje fisk, krydder og reker, om ein vil - etter smak og behag.
    Tangen inneheld nesten ingen kaloriar, men (for) mye jod. Derfor bør ein unngå den i slankekurar for ikkje å tukle med det finregulerte stoffskifte-systemet sitt, heiter det.

Boysenbær

Boysenbær er ei krysning (ein hybrid) av bringebær, bjørnebær og loganbær.
    HISTORIKK: Hortikulturisten Rudolph Boysen (1895-1950) i Napa (Anaheim), California, klarte å lage hybriden i 1923. I 1932 tok Walter og Cordelia Knott over seks av hybridplantane og dyrka dei fram. Bæra liknar store bringebær og går over i purpur-raudt. Det finst fleire krysningar.
    Loganbær: Dommar J.H. Logan i Santa Cruz, California, kryssa "bjørnebær" og bringebær i bakhagen i 1881, og slik kom loganbær (loganberry) til.
    Ein Boysenbær-variant: [Loganbær (Rubus loganobaccus) + Pacific dewberry (Rubus ursinus) + Svart-bringebær, Blackcap, (Rubus occidentalis)]

Brennesle: her: stornesle Urtíca dioíca

Stornesle finst for det mest nær der folk bur eller har budd. Sjølv små mengder av gifta som sit på undersida av blada, irriterer huda. Det er blada som blir mest nytta. Dei er rike på protein, vitamin, og mineral.
    Stornesle kan brukast som te etter ein rask tørk. Heile den unge planten blir nytta, men ikkje røtene. Store og grove blad i juli og august er ikkje høvelige.
    Blad-teen har blitt nytta mot væskeopphoping i føtene og liknande. Stornesle blir brukt mot gikt lokalt ved å børste ledd med verk. Det har ord for å gi lindrande varme.
    I Tyskland blir dessutan tørka brenneslerot brukt på den godarta forstørringa av blærehalskjertelen som finn stad hos mange middelaldrande og eldre menn. Middelet skal hemme trongen til å late vatnet (urinere) i løpet av natta.

Smånesle, Urtica urens, har same verknadene, men rota er lita og ubrukelig, heiter det.

Bringebær Rúbus idáeus

Busken blir opptil 1,5 m høg. Det modne bæret kan vere raudt - sjeldnare gult. Det smaker godt. I Kina blir bringebær tilrådd mot sengevæting.
    Avkok av blada kan nyttast som gurglevatn. Bringebærblad-te minskar mens-smerter, og har blitt gitt til gravide mot slutten av svangerskapet for om mogelig å styrke musklane i livmor og bekken, som omtalt i bl.a. det britiske legetidsskriftet The Lancet.

Brun sennep, sareptasennep Brassica juncea

Sennepsplantane er kålarter. Brunsennep-planten veks seg opptil ein halv meter høg. Ein kan finne den på sånt som avfallsplassar i sør-Norge og enkelte stader i vest-Norge nord til Trondheim.
    Romarane serverte sennep til alle slags rettar.
    Frø frå brun sennep er ikkje så skarpe i smaken som frø frå svart sennep (Brassica nigra).
    Ein lagar sennep av brun sennep slik: Bland først malte eller knuste frø med kaldt vatn. Dette aktiviserer dei enzymane som gir sennep skarp smak. La denne pastaen stå i 10 minutt før bruk.
    I Kina blir brun sennep brukt til behandling av mellom anna mindre magetrøbbel og gikt.

Carob (Ceratonia siliqua; johannesbrødkjernemjøl)

Sjå Johannesbrødtre.

CLA

CLA er forkorting for Conjugated Linoleic Acid (konjugert linolsyre). Det er ei naturlig feittsyre som finst i ost, kjøt og mjølk og som har fått ord for å redusere kroppsfeitt noe ved å auke forbrenninga. CLA blir derfor brukt som slankemiddel, mellom anna. CLA i handelen er ofte utvunne av solsikkeolje, kanskje også ifrå tistelolje, osb.
    Kroppen vår produserer ikkje CLA sjølv, og vi får det naturlig ifrå maten, der CLA finst i små mengder, i sær i meieriprodukt og kjøt. Endra forhold for dyr og endra foring av dei seiast å ha minska CLA i kosten vår til kanskje ein tredel eller så. Så no heiter det at ved normalt kosthold får ein i seg knapt 1 gram CLA pr. dag, og det optimale (passe) kan vere drøye 3 g, ifølgje Ola Gudmundsen, doktor i fysiologi ved Scandinavian Clinical Research. Det finst andre overslag, til dømes ifrå ein norsk studie der seksti overvektige rogalendingar deltok i ei såkalla dobbelt-blind, randomisert undersøking (ein test som er godt nok forma):
    Kor mye kroppsfeitt dei einskilde hadde, blei målt med røntgen ved start, midtveges, og etter tre månader. I forsøket fanst ei kontrollgruppe som kvar dag drakk 9 gram olivenolje i 3 månader, og fire grupper som fekk ulike dosar av CLA daglig i 3 månader. Etter 3 månader fann ein at i olivenoljegruppa hadde dei gått opp i vekt. Av CLA-gruppene fann ein at dei gruppene som hadde fått 3,4 gram CLA daglig, eller meir, hadde gått ned i vekt med gjennomsnitt 1,7 kilo kroppsfeitt i forhold til utgangspunktet.
    Det heiter, ganske enkelt sagt, at CLA hjelper slanking, og i tillegg vernar muskelmassen ved å hindre at muskulaturen blir "ribba" gjennom slankinga. Mosjon ved sia av CLA seiast å hjelpe (auke og tilmed mangedoble) utbyttet. Kanskje det hjelper -
    Det ser førebels ut som om CLA har mest verknad i små mengder over lang tid. Saman med CLA kan det hjelpe å innta frukt, grønsakar, og kanskje vitamin E, for di desse antioksydantane hjelper organismen til å klare av belastingar frå umetta feitt.
    Det finst mindre dokumentasjon når det gjeld CLA og helsa til menneske, men det kan vere greit å ta 0,5-1,0 gram dag for å forebyggje karsjukdommar, av di feittsyrer - også CLA - tynnar blodet ein del. CLA har elles vist seg å vere antikarsinogen (motverkar kreft) hos dyr.
    CLA har ingen rapporterte biverknader, heller ikkje ved større dosar.

Daddelpalme Phoenix dactylifera

Daddelpalmen blir opptil 30 m høg og veks i tropiske og subtropiske strok. Den har vore dyrka i over 5000 år. Prydpalmen gir mye god føde; dadlar blir halde for å vere delikatessar. Unge blad som blir kokt, kan etast.

Dill Anethum graveolens

Dill veks seg opptil 60 cm høg. Frø, blad og friske, umodne frøhovud blir brukt i matlaginga, og kan setje smak på sånt som eddik og potetsalat. Te av frø kan ein prøve mot mageknip.

Eik Quercus

Eika tilhører bøkefamilien. Her i landet finst to arter viltveksande eik - sommareik og vintereik. Dei er vanskelige å skilje frå kvarandre, og krysningar finst også.
    Tynn bark frå smågreiner inneheld garvesyre, og blir bl.a. nytta til lunken te mot sår hals.
    Før i tida la folk merke til at garvarar ikkje fekk tuberkulose, og slik kom eikebarkavkok mot slikt, og det kan ha hatt middels eller svak bakteriedrepande verknad. I våre dagar er det mistanke om at avkoket kan gi leverskader. Merk det.

Einebær Juníperus commúnis

Einer finst over heile landet, og er i tillegg ein vel omtykt hageplante. Den er vintergrøn. Dei nåleforma blada sit tre og tre i ein "krans" rundt kvisten. Konglene er mjuke og kjøtfulle, dei liknar bær og blir kalla bær. Noen brukar dei modne bæra (med varsemd) som smakstilsetjing i posteiar.
    Einebær har blitt brukt mot revmatisme (ulike former for gikt, vel i sær muskelgikt), som krydder, og urindrivande middel. Ved langvarig bruk og store dosar kan bæra gi nyreskadar. Så ein skal ikkje bruke bæra ved nyresjukdom eller graviditet.
    Av einebær og dei lysegrøne skota i greinspissane kan det destillerast ein olje mot gikt og blærekatarr. Oljen har ein viss bakteriehemmande verknad. Den bør berre brukast utvortes og med stor varsemd (forsiktig), for den kan føre til betennelser i huda ved langvarig bruk.

Fennikel Foenículum vulgáre

Fennikel - også kalla finkel - veks på veldrenert leirjord, og kan bli opptil 2 m høg. Den finst forvilla hos oss. Den er ein 1-1,5 m høg staude i skjermplantefamilien og kan forvekslast med dill, som er eit anna krydder. Fennikel er aromatisk og søtaktig.
    Fennikelfrø som blir kokt eit par-tre minutt i vatn som så får svale seg, kan brukast til å bade hovne augelokk med. Elles blir fennikelfrø brukt som smaksstoff i brød med meir. Frøa inneheld ymse oljar som betrar fordøyinga og motverkar oppblåstheit (tarmgass). Fennikel har blitt mye nytta mot magebesvær. Tynn fenikkelte kan kanskje dempe småbarnskolikk. Fenikkel kan kanskje stimulere mjølkedanning his ammande. Ammete som inneheld bl.a. fennikel, finst i handelen.

Galangal Alpinia officinarum

På engelsk heiter den galangal og "kolikkrot" mellom anna. Planten veks i India, Thailand og sørlige Kina, og har vore nytta som krydder i over tusen år. Planten blir nytta mot forstopping, inflammasjon (betennelse) og mye anna.
    Det finst galangal-pulver. Ein lagar galangal-te slik: Hell kokande vatn over 0,5 til 1 gram (ca. 1/8 teskei galangal. La det trekke i 10 minutt, sil det og drikk ein kopp ein halvtime før måltid. Maksimum 2 til 4 gram av urten daglig.
    Ein kjenner ikkje til skadeverknader og har ikkje noen informasjon om overdosar heller.

Ginkgo Ginkgo bilóba

Ginkgo (kinesisk tempeltre) blir opptil 40 m høgt. Det kan føre anene sine attende til perm- eller karbontida, og då voks denne plantegruppa over det meste av jorda. Ginkgo kan ein dyrke sjølv. Planten er hardfør, toler forureining godt, er lite utsett for sjukdommar, og vel eigna som potteplante dersom ein held seg til hanntre (som er utan illeluktande frukter). I potte avgrenser planten veksten sin sjølv, tilmed.
    Ginkgo har blitt kalla eit nåletre som feller lauv, men "nålene" ser ut som vifteforma blad. Treet inneheld ikkje harpiks (kvae), kan bli opptil 40 m høgt, og inntil 1000 år gammalt. Fruktkjøtet luktar leit, men steinen inneheld ein liten kjerne som blir rekna som ein delikatesse når den er rista.
    Ginkgo har vore nytta som legeplante i Austen i noen tusen år, og ginkgoprodukt blir seld for millionar i Tyskland mellom anna, og rekna som verdifullt. Øyresus, visse sirkulasjonsforstyrringar, hovudverk, smerter i føtene - slike plager kan henge saman med dårlig blodforsyning, og ginkgo kan hjelpe til med det, ved å utvide dei små blodårene, kapillærane. Ginkgo kan såleis tenkast å hjelpe hjerneverksemda og generelle hjernefunksjonar som hugs (minne, hukommelse) eit stykke ved å auke blodtilføringa til hjernen.
    Ginkgo kan vere gildt for mange eldre. Men ein får vare seg og klarere bruken med legen sin om ein har høgt blodtrykk og verre. "Det er ikkje særlig sannsynlig at Ginkgo biloba interagerar med blodfortynnande medisin, men det er vanlig sunn fornuft at ein ikkje tar tilskot som utvidar blodårane saman med antiokoagulerande medisin, eller i samband med ein operasjon, seier professor Ralph Edwards ved WHO Monitoring Center i Uppsala." [Jfr.]

Ginseng Panax ginseng C.A. Meyer

Marco Polo brakte planten til Europa på 1200-tallet. Før det var planten kjent og skatta i Fjerne Austen i noen tusenår.
    Ginseng (Panax ginseng C.A. Meyer) er eit kjent allment styrkemiddel som gir auka effektivitet i systema i organismen. Det er så populært at det blir seld kanskje åtte gongar meir Ginseng enn det blir dyrka, så ein skal passe seg så ein ikkje blir svindla og kjøper koffein i staden for ginseng. Det er det noen som gjør, let det til.
    Noen kjenner ikkje verknad av Ginseng før etter fleire veker. Og somme fortel dei merka ginseng hadde hjelpt først då dei slutta og den milde verknaden blei vekk.
    No kjem den delen som tek opp det som det er mogelig at ginseng hjelper til med og mot - til dels mye omdiskutert:
    Til vanlig blir ginseng brukt som eit mildt stimulerande middel ved allmenn trøttleik og slappheit og kan dermed høve bra under rekonvalesens, for å komme seg etter sjukdom. Blir også brukt mot lågt blodtrykk. Det kan sjå ut som om ginseng gagnar eldre og svake personer mest. Den samla verknaden av dei aktive emna (kalla ginsenosidar) i ginseng er eit mål på kor bra det enkelte ginsengpreparatet kan vere. Ginseng inneheld mange ulike ginsenosidar med verknader som liknar kvarandre.
    Påstand: Inntak av ginseng seiast å styrke hypotalamus-hypofysebinyre-aksen og ved det føre til skjerpa vakenheit og betre energiomsetting i kroppen. Betre arbeidskapasitet og betra generell vitalitet kan bli følgja (sjå Wiklund et al.: Wiklund I, Karlberg J, Lund B. "Förbettrad livskvalitet av ginsengpreparat? Positiva effekter på friska förvarvsarbetatande." Läkartidningen, 92, 3196-3200, 1995).
    Påstandar: Betra blodtilførsel til hovudet. Mange trur også at ginseng hjelper minnet (hugsen). Betra immunforsvar (trulig rett). Betra lungekapasitet. Raude blodceller blir hjelpte med oksygen-opptaket.
    Også: Ginseng blir også nytta som supplement i noen kreft-terapiar.
    INNTAK: Ein tar helst ginseng saman med mat om formiddagen eller morgonen.
    Ginseng blir rekna for å vere eit uskadelig kosttilskudd ved normalt og tilrådd bruk, men ved langvarig overdosering kan ein få høgt blodtrykk, bli nervøs og søvnlaus (eit syndrom). Biverknader som irritabilitet og oppkast blir rekna som sjeldne.
    KONTRAINDIKASJONAR (ABER): Personer med søvnvanskar, nervøsitet, rastløyse, høgt blodtrykk eller diare bør ikkje nytte ginseng-produkt. Heller ikkje kvinner som har hatt brystkreft - ikkje utan å rådføre seg med legen sin.
    Ginsengprodukt kan innehalde stoff som påverkar blodsukkeret, og av den grunn bør personar med diabetes vere varsame med ginseng.
    Enkelte kan reagere allergisk på ginseng. Derfor bør ein konsultere lege på førehand om ein har astma eller allergi.
    BRUKSMÅTE: Til vanlig kan ginseng-ekstrakt kanskje greie seg. Det finst også kapslar og anna. Brukar ein det i 7-8 veker, kan tida vere inne til ein (ny) ginsengfri periode på eit par (1-3) veker eller så. Pausene gjør ein vel i å hugse og leggje inn.

Guajava Psidium guajava

Dette buskaktige, eviggrøne treet veks naturlig i tropisk Amerika. Det blir opptil 10 m høgt, og har ei frukt med gjennomtrengjande moskusaroma. Guajava er rik på C-vitamin og jern, og verkar lett avførande.
    I Ghana blir blada kokt i lag med sitrongras som del av ein hostemedisin.

Gullris Solidago virgaurea

Gullris blir opptil 1 m høg. Luftdelane (over bakken) kan løyse opp slim og det blir også sagt dei kan senke kolesterolnivået.

Gurkemeie Curcuma longa

Gurkemeie blir opptil 1 m høg, og har ein aromatisk, kraftig oransje jordstengel. Tørka rot blir av og til seld som safran. I India brukar folk gurkemeie i nesten alle matrettar.
    Gurkemeie kan prøvast mot dårlig fordøying.
    Den medisin-bitre slektningen "Kvit gurkemeie", Curcuma zedoaria, som på engelsk heiter "Zedoary" og "White turmeric", har motverka kreft i hjernen under forsøk, og auka effektiviteten av radioterapi, skriv Lesley Bremness.

Gåsemure

Mot hemorroidar.

Hagtorn, parkhagtorn Crataegus oxyacantha

Den lauvfellande busken parkhagtorn blir opptil 10 m høg. Bl.a. blada blir nytta for om mogelig å styrke hjerte og blodomløp, ved "hjerte- og kartrøbbel". Ein av indikasjonane: hjerte-svekking der svake nyrer eller nyresjukdom er med i biletet.
    Hagtorn aukar også hjertets kontraksjonskraft og verkar rytme-regularande. Dr. Karl-Otto Aly skriv at hagtorn kan auke "hjärtmuskulaturens syre- och näringsförsörjning", og hjelpe mot "galopperande hjärtrytm", og at professor R.F. Weiss omtalar hagtorn som "det åldrade hjärtats främsta skötselmedel (smörjmedel)". Hagtorn mot "begynnande och måttlig" hjertesvikt, for å stimulere blodsirkulasjonen til hjertet og ved nedsett blodsirkulasjon til beina. Den aukar blodgjennomstrømminga i hjertemuskelen, og roar hjertet ved hurtig puls og hjertebank. Hagtorn betrar også blodsirkulasjonen til hjernen og aukar oksygen-tilførselen til hjernen. Ved det kan hugsen (hukommelsen) betrast i somme. [Sjekk]
    Hagtorn blir tilrådd saman med bl.a. ginkgo (sjå det).
    Teeuttrekk av hagtornblomst lagar ein ved å ta 2 ts blomst til 1-2 dl kokande vatn. La det trekke i 12-13 minutt før det silast - en kopp drikkast 3 gongar om dagen over lengre tid.
    Hagtorn brukast i tillegg ved høgt blodtrykk og krinsløp-lidingar hos gamle. Dei som brukar hjertemedisinar bør følgjast opp av lege når dei startar med hagtorn, for di behovet for andre medisinar kan gå ned og dermed bør regulerast.
    Hagtorn-produkt blir ofte nytta i Mellom-Europa som førstehjelpsmiddel ved ulike hjertebesvær, inklusive angina pectoris, og dei der er allment godtatt av bl.a. forsikringsselskap til enkelte formål (Kjelde: Karl-Otto Aly). I Norge er alle preparat som er laga av hagtorn definert som legemiddel og blir selt berre på apotek, men dei er ikke reseptpliktige.

Hamamelis, trollhassel Hamamélis virginiána

Trollhassel er ein 2-6 m høg busk som ikkje veks vilt hos oss, men blir nytta som prydvekst i hagar og parkar. Den kjem frå Amerika, der indianarar brukte den. Takk vere dei fekk europeiske innvandrande kjennskap til planten.
    Trollhassel har blitt nytta til legeplanteformål her i Europa i om lag 300 år, og no blir det seld mange preparat med trollhassel. Barken og blada er spesielt rike på garvesyre og gallussyre. Begge syrene har samandragande verknader og skal kunne stogge ulike slags blødningar. Det blir dessutan hevda at trollhassel kan verke godt på hemorroider og åreknutar, og lindre smerter - og også gjøre godt mot sviande auge.
    Blada kan bryggjast til varmande te.
    Ein kjenner ikkje til biverknader.

Hasselurt Asárium eropaéum

Hasselurten er ein 10 cm høg fleirårig urt med krypande jordstengel. Opp frå stengelen skyt nyreforma, blanke blad. Hasselurt er ein svært gammal legeplante. Den veks ikkje vill her i landet, men kan dyrkast i hagar - og toler djup skugge.
    Det var munkar som i si tid innførte planten nordetter. Den blei brukt som avføringsmiddel og brekkmiddel, og drive ut døde foster.
    Planten er farlig, og i fleire land er det forbod mot å bruke hasselurt medisinsk.

Havre Avena sativa

"Jeg er havren, jeg har bjeller på -" heiter det i songen. Havre inneheld E-vitamin, og kan hjelpe mot nedstemtheit. Havrekli kan senke kolesterolinnhaldet. Det går også an å drikke juice av (helst yngre) havreblad.
    Brukast også mot søvnplagar, nervesmerter, diaré og eksem.

Hestekastanje Áesculus hippocástanum

Dette store og vene treet gir pent brune og blanke nøtter. Ein får ikkje forveksle hestekastanje med ekte kastanje, for det kan vere skadelig eller livsfarlig å ete dei bitre nøttene til hestekastanjen.
    Nøttene blir likevel samla inn om hausten i somme land, og blir hakka, rista og brukt som planteavkok. Nøttene har blitt brukt mot krinslaupforstyrringar (kretsløpsforstyrrelser), og det ser ut til at dei styrkar blodkar-veggene lite grann. Dei kan også ha verknad mot blodpropp. Hestekastanjer har også blitt nytta mot hemorroider.
    I somme land blir hestekastanje nytta mot mindre forstyrringar i krinslaupet. Ein får vere varsam med bruken.

Humle Húmulus lúpulus

Denne slyngplanten kan bli opptil 6 m lang, og slynger seg alltid til høgre. Den blir brukt som tilsetning til øl. Hoblomstene, som liknar små kongler, utviklar dei bitterstoffa ein er ute etter, og som gjør humle til ein velsett ingrediens i øl.
    Friske humleskot er ein delikatesse. Dei kan ein prøve som grønsak med bearnaisesause.
    I plantemedisinen blir humle rekna som eit roande middel, også søvndyssande.

Hyll, svarthyll Sambúcus nigra

Svarthyll er ein busk eller eit lite tre med mjuk marg. Den får gulaktig kvite blomster, og små svarte bær.
    Blomster og bær blir nytta i folkemedisinen. Avkok av blada blir brukt som insektmiddel. Bæra kan brukast som fargestoff i matvarer, men gir flekker som er vanskelige å få vekk. Ein kan også lage vin av både blomster og bær. Det finst måtar.
    Friske svarthyllblomster kan brukast til ein sommardrikk som smaker godt. Te over svarthyllblomster kan verke sveittedrivande. Uttrekk av svarthyllblomster blir nytta som kompress og liknande mot "trøtte auge", og kan kanskje prøvast til hudpleie.
    Bæra inneheld mye C-vitamin, og kan prøvast mot forkjøling og influensa. Men fjern kjernane i bæra først, for kjernane inneheld uheldige stoff.

Ingefærrot Zingiber officinale

Ingefær blir opptil 1,5 m høg og veks i låglandet i tropisk Asia. Den aromatiske rota lindrar kvalme, til dømes frå reisesjuke. Verknaden er på nivå med den vi får av vanlige reisesjuketablettar. Også kandisert ingefær kan dempe kvalme.
    Ingefær kan gagne appetitten, og har også synt seg å kunne dempe smerter for folk med gikt i ledda (slitasje-gikt), men ikkje å betre sjølve sjukdommen. Mot leddgikt har dessutan 2 ss frisk, riven ingefær to gongar daglig blitt brukt i forsking ved Odense Universitet med god verknad.
    Ingefær i lag med honning kan vere verdt å prøve i te for om mogelig å forebyggje forkjøling.

Islandslav Cetraria islandica

Islandslav blir også kalla brødmose; den blei samla året rundt før i tida. Laven kokast i 40 minutt til ei karbohydrat-rik grautliknande masse. Når vatnet som laven har kokt i er avkjølt, kan det brukast som stivelse i supper og stuingar. Kokt islandslav smaker som utkokt kvitkål, heiter det; den kan brukast som jamning (jevning) i suppe med f.eks. sopp og bær. Ein kan blande litt inn i vanlig mjøl i bakverk, så får ein sjå kven som likar slik overlevingsmat.
    Urtete: Laven til urtete bør samlast mellom mai og september. Fjern smuss frå den, og tørk den heller i skuggen enn i direkte sol. 1 ts reinsa og raspa islandslav til ein kopp vatn. La det koke i 3 minutt og la det stå i 10 minutt. Drikk ein kopp om morgonen og kvelden.
    Blir brukt mot irritasjonshoste, bronkitt, sår, og visse fordøyingsproblem, særlig hos eldre.

Isop Hyssópus officinális

Eit sparsamt dryss til rettar med bønner eller kjøt, om isop blir brukt som krydder.
    Oljen som blir utvunnen av blada, inneheld ei nervegift som kan framkalle epileptiske anfall, derfor er bruk av planteoljen forbode i somme land.
    Litt isopte ved godarta lidingar i bronkiane, kanskje.
    Det heiter at isop kan drive vekk kål-møll, møll og fluger. Den som vil kan prøve ut det rådet.

Johannesbrødtre Ceratonia siliqua

Dette buskaktige treet blir opptil 10 m høgt der det er godt og varmt, og det veks bl.a. ved Middelhavet. Lange grøne belgar ifrå treet blir sjokoladebrune når dei modnar, og har eit sukkerhaldig fruktkjøt med protein, vitamin og små harde bønner. Fruktkjøtet blir ete som sukkertøy, og brukt som alternativ til sjokolade (kalla carob) i mange matvarer. Carobpulver er i handelen, det finst i helsekostforretningar.

Kaffebusk Coffea arabica

Slank, eviggrøn busk. Blada inneheld to frø. Frø frå gjæra bær blir tørka, brent og brygga til kaffe.
    Kaffe er stimulerande, eksiterer (opphissar, kveiker) sentralnervesystemet, og er lett vanedannande. Om ein får i seg mye koffein frå kaffi eller cola, og anna over lang tid, for liksom å kvikke seg opp, kan det godt vere at ein utarmar organismen ved at den ikkje får ta seg inn igjen eller kvile ut. Då verkar kaffe uttærande i langdrag. Det skal ein vakte seg for!
    Kaffe kan elles gi søvnløyse og skjelving, hovudverk, og den gjør enkelte trøtte. Den har eit "lite synderegister" Ein gjør trulig lurt i å slutte å innta kaffe og koffein-haldige varer regelmessig. I sær om ein er utkjørt og treng søvn og kvile. Når ein har halde opp å ta mye stimulanser - kaffe er - kan ein kjenne seg uvel i ein kortare periode (det kan vere abstinens). Men deretter skal auka velvære innfinne seg, meiner somme.

Kakaotre Theobroma cacao

"Chocolatl" er eit aztekisk ord. Det var aztek-indianane i Mellom-Amerika som utvikle kakao til ein sjokoladedrykk.
    Kakaotreet har frukt som veks rett frå stammen. Kakaobønnene blir gjæra og rista for å utvikle sjokoladesmaken og fargen. Kakao inneheld koffein og teobromin. Den er lett vassdrivande og har blitt gitt mot anginasmerter. Kakao inneheld også noen stoff som lindrar lett nedtryktheit. Det heiter til dømes om Freia Mjølkesjokolade at den "bevarer sinnets munterhet". Det er ein kjemisk årsak til det, i den grad det høver.

Kamilleblom Chamomílla recutíta

Kamilleblom er kanskje den mest kjente legeplanten og har vore i bruk sia oldtida i Europa. Blomsterkorgene er kvite med gult i midten. Blomstene bør samlast inn før Jonsok og tørkast på ein luftig og skyggefull stad.
    Kamillete er ein vanlig drikk, også mot sår hals, og den kan dempe verknader av stress og anna ubehag, og lindre ubehag i magen i visse tilfelle. Den kan minske betenning og lette kramper, især kolikk, seiest det.

Kan Jang*

Dette er eit produkt som inneheld bl.a. solhatt. Det har dokumentert verknad, og kan korte ned rekonvalesensen ved forkjøling og influensa til det halve. Verdt på prøve. Det finst mikstur og tablettar.

Kanel

KANELTREET "kjem frå" Sri Lanka (øya Ceylon), sørlige deler av India-kysten, og Burma. No, dette er ikkje heilt rett, for i tertiartida voks det kanel i heile Europa nord til Småland. Treet er eviggrønt, høyrer til laurbærsfamilien, og det kan bli over 10 meter høgt.
    Treet, som krev moderat nedbør og jamn varme, blir kultivert som låge buskar for å lette innhaustinga. Kaneltreet krev moderat nedbør og jamn varme. Barken blir skrella av i regntida, to gongar om året, og dei indre delene av barken blir løsna, tørka, og rulla saman til kanelstenger - innrulla frå begge sider. Dette er eit kjenneteikn for den som vil sjå forskjell på kanel og cassiakanel, som liknar, men er noe anna. Kanelstenger blir også finmalt til kanel.

FRÅ HISTORIA: Den gammalegyptiske Ebers-papyrusen (1550 f Kr) viser at kanel blei brukt utvortes. Det blei også brukt til balsamering. Ein veit også at kaneltreet var kjent og brukt i gamle Kina ca. 1500 f. Kr. Kanel blir også omtala fleire stader i Det gamle testamente som eit skatta krydder og som medisin.
    Det er ikkje sikkert att dei antikke forfattarane sitt kinnamomon (gresk) og cinnamomum (Latin) var kanel. For over tre hundre år før vår tidsrekning kom Herodot til at kanel kom frå Arabia, men seinare trudde mange at kanel kom frå Afrika - frå Etiopia, meinte historieskrivaren Plinius den eldre. Dioskorides, som levde i første hundreåret i likskap med Plinius, heldt seg til Herodot. Seinare i antikken og frametter fortalde handelsmenn mange skrøner om kanel, mellom anna ei soge som liknar på det Sinbad Sjøfarar fortel frå den andre reisa si i Tusen og Ei Natt. Kanel var kostbar handelsvare, og det heiter at Islam si oppblomstring har mye å takke kaneltreet for, for di arabarane hadde monopol på handelen.
    Før år 1000 var kanel svært dyrt både som droge og krydder i Europa. Då var det for kongar. Men på 1000-talet kom det i vanlig bruk i England, og på 1500-talet fanst det i Gustav Vasas krydderkammer.
    Det var først på 1200-talet at europearar oppdaga kor kaneltreet voks - då fann dei det på Ceylon. Aabarane beheldt likevel handelsmonopolet sitt til portugisarane kom dit i 1505. Nederland annekterte Ceylon på 1700-talet og vann monopol derifrå. Sia kom Storbritannia, og då overtok det Aust-Indiska Kompaniet monopolet.

LITT OM BRUKEN: Det ligg ikkje føre kliniske studier som seier kor godt kanel verker, eller kor store dosar som skal til. Men ei rekkje laboratorieforsøk syner at kanel har brei antibakteriell og virushemmande verknad. Så ein seier kanel hemmar vekst av bakterier, sopp og virus, og kan kanel gagne ved bl.a. sommerdiaré, der virus bringer bakteriefloraen ut av ubalanse, av di stoffet eugenol - det finst i kanel - hemmar virus- og bakterier kraftig. Kanel reduserer elles gjærsoppen som gir opphav til mye luft i magen, og kan nyttast mot uønska tarmbakteriar.
    Frå gamle indiske kjelder gjeld det at kanel har varmande och samandragande (snerpande) verknad. Også frå dagens kinesisk folkemedisin gjeld det at kanelstang verkar varmande i kroppen. I tillegg til å dempe, lindre eller stogge infeksjoner i fordøyingssystemet, kan kanel kanskje mildne kvalme også.
    Kanel - som i lag med safran blir rekna til dei mest forfalska kryddera - inneheld også to stoff som drep insekt.
    Det at kanel hemmar virus innvortes, gjør det greit å prøve det mot forkjøling og influensa, men kanel bør likevel ikkje brukast i store mengder av gravide.
    Knust eller finmalt kanelbark blir jo også jamt brukt i mange ulike rettar, i bakverk som eplekaker, og dessutan i frukt og grønnsaksretter, konditorvarer, og til sjokolade. Det er ikkje berre til graut.

BRUK OG ANNA: Oppbevar kanel mørkt og tørt og lufttett. Det er bra. Kanelte får ein slik: Hell to dl kokande vatn over eit gram eller ei teskei (ts) kanel. La det trekke i ti minutt, og drikk det varmt eller avkjølt. Det heiter at ein varm kaneldrikk kan forebygge influensa og at ein kald kaneldrikk kan den hjelpe til og stogge sveitting.
    Ein kan prøve kanel i passe dosar for å hjelpe fordøyinga, og mot visse former for appetittløyse, ved forkjøling og tarmgass, og for di det er bakteriedrepande. Kan også prøvast ved giktverk (leddsmerter), sinusitt (biholebetennelse), bronkitt, o.a.
    Kanel har ingen kjente biverknader med unntak av allergi. Ein blir også rådd ifrå å gå inn for kanel om ein skrantar veldig.

Karve Carum carvi

Karve blir først og fremst brukt som krydder. Det er frøa ein nyttar. Karve har lange tradisjonar hos oss. Frøa hører med i surkål og visse ostar.
    Som legeplante har karve vore nytta mot fordøyingsplager som kolikk og tarmgass, kanskje i sær for barn. Karvefrø kan prøvast mot bl.a (litt) dårlig appetitt og bronkial astma, og for å auke mjølkesekresjonen hos ammande.
    Karve er heilt ugiftig.

Kastanje, edelkastanje Castanea sativa

Kastanje blir brukt mot kikhoste.
    Elles kan kastanjane ristast til næringsrikt mjøl. Dei blir brukt som smaksstoff i søtsakar. Sjampo lagd av blad og kastanjeskinn, gjør håret gyllent.

Kelp

Sjå Blæretang.

Kirsebær Prunus cérasus

Det finst søtkirsebær - morelltre - og surkirsebær som blir brukt til saft. Kjernen i bæret og barken inneheld amygdalin, som er eit forstadium til blåsyre, og er farlig giftig, så steinane (kjernane) må ein halde seg unna og ikkje tyggje.

Kongslys Verbáscum sp.

Kongslys luktar godt. I England har dei meint at kongslysblomar kan ha verknad mot tuberkulose. Dei inneheld slimstoff som kan lindre ved hoste og sår hals, og bronkitt.
    Kongslys er med i enkelte brystpastillar.

Krossved Viburnum opulus

Busken har vene blad som blir burgunder om hausten. Dei raude bæra er giftige når dei er friske, men etande som kokt. Stilkbarken kan motverke spasmer, heiter det.
    Amerikansk krossved mot astma.

Kryddernellik Syzygium aromaticum

Kryddernelliktreet er eviggrønt. Nellikspiker er dei soltørka, ikkje-utsprungne blomsterknoppane. Dei har sterk kryddersmak, og blir brukt i mat, og mot sånt som kvalme. Ifrå ayurveda blir dei også brukt spesifikt mot visse former for utmatting. Ein kan tygge litt på kryddernellik mot verketann som midlertidig lindring før ein kjem seg til tannlege.

Kvede, vanlig kvede Cydonia oblonga

Kvede er ein gammal kulturplante; det er eit lite, lauvfellande tre som blir opptil 6 m. Den rå frukta blir rosa når den blir kokt. Frøa er giftige, men slimet dei produserer når dei blir lagt i blaut i vatn, blir brukt som hårleggevatn og i mascara.

Kveke Elytrígia repens

Dette plagsame hageugraset har jordstenglar som greiner seg i eit tett nettverk. Det er først og fremst røtene ein brukar. Røtene blei før brukt som kraftfor til storfe og hestar.
    Ein samlar kvekerøter om hausten og tørkar dei heile, for eksempel i ein lunken steikeomn. Etter tørkinga skjer ein røtene i bitar, og lager te over dei. Det er ein mild drikk som dei fleste toler.
    Kvekete har blitt og blir brukt mot dårlig fordøying og lidingar i urinvegane. Ein kan godt prøve den mot gikt i lys av det: Inntak tre gongar daglig hører med til doseringa i så fall.

Kvitløk

KVITLØK er verksam mot mange sjukdommar. Prøv det bl.a. for å forebygge og bli kvitt forkjøling - kvitløk er slimløysande også.
    Kvitløk verkar blodfortynnande og hindrar blodpropp og hjerteinfarkt, og skal motverke celleendringar som fører til kreft.
    Kvitløken er antibakteriell, og særlig effektiv mot bakterier som stafylokokkar og salmonella. Kort sagt: kvitløk hjelper mot ulike former for fordøyingsbesvær og vinn over skadelige bakterier i fordøyingskanalen, og den stimulerer i tillegg galleproduksjonen og med det også fordøyinga.
    Kvitløk reinsar blodet og verkar blodfortynnande; og ein får betra sirkulasjon med kvitløk.
    Kvitløk vernar kroppen mot tidlig aldring ved å hindre at såkalla frie radikalar går til åtak mot cellene.
    Skal vi tru dei nye resultata i kvitløksforskinga, kjem kanskje folk flest etter kvart til å innta kvitløk i store mengder for å nyte godt av dei framifrå eigenskapane kvitløken har - då er det kanskje ingen rundt ein som luktar kvitkløken likevel -
    Kvitløk styrkar immunforsvaret, vernar mot infeksjonar ved at den er antibiotisk, og senkar innhaldet av kolesterol i blodet i moderat grad. ¤
    Kvitløk kan også etast som behandling mot forkjøling og hjelper mot følgjer av forkjøling (hoste).
    Kvitløk kan vere effektivt mot kolikk, diare, og katarrar.

KVITLØK styrkar kretsløpet. Prøv det mot influensa, katarr i svelg og strupe, tynn- og tjukktarmskatarr, og/eller kroniske tarminfeksjonar.
    Kvitløk - som gir vern mot ei rekkje sjukdommar og plager - kan også senke blodtrykket og motverke åreforkalking ved jamn og rett bruk i lengre tid.
    Ein rekke forsøk har vist at kvitløk har krefthemmande eigenskapar. Jamt og rikelig inntak kan minske faren for visse krefttyper. Enkelte studier tyder faktisk på at kvitløk kan gripe inn i kreftutviklinga og øydeleggje kreftceller slik som visse medikament kan. Det heiter også frå forskingshald at kvitløk vernar vmageslimhinna og kan hindre ulike kreftfremkallende stoff i å trengje inn i den. ¤

SIA KVITLØK har antibiotiske eigenskapar, blir det nytta mot bakterieinfeksjonar, hoste og forkjøling - og brukast også mot luft i magen. Men hos eldre kan rå kvitløk kanskje vere med å gi tarmgass med dei ca. sytti ulike svovelforbindelsane sine. Det kan vere eit problem, det der.
    Rå (og friskpressa) kvitløk kan motverke åreforkalkning og er sterkt betennelseshemmande.
    Det at kvitløk har antibiotiske eigenskapar, kan legitimere bruken mot bakterieinfeksjonar, hoste og forkjølelse, eller luft i magen.
    Kvitløk verkar krampeløysande og vassdrivande. Ved høg og stadig bruk verkar innholdsstoffa forebyggjande mot arteriosklerose. ¤
    Kvitløk styrkar immunforsvaret, og har no også fått ord for å bremse veksten av kreftceller i prostata. (7)

HISTORIKK: Kvitløk har vore brukt som legeplante og smakstilsetjing i nær fem tusen år etter det vi veit, og er elles i slekt med tulipan og liljekonvall.
    For dei gamle egyptarane var kvitløk overlag viktig. Det heiter at ein gong arbeidarar ikkje fekk dagsrasjonen sin, streika dei. Kvitløk fekk seinare ord for å skremme vekk vampyrane - i folketrua ifrå Balkan og vidare.
    Vikingane åt kvitløk for å unngå skjørbuk (som kjem av for lite C-vitamin). Før i tida gjekk an å kjøpe slavar, ja, tilmed koner for eit skikkelig knippe kvitløk. Det heiter elles at å "lukte kvitløk er jo bare eit teikn på at ein har ete godt dagen før og er eit kultivert menneske." Jamfør vikingtida . . .
    Mange meiner kvitløk kan gi auka velvære og betre humør. Og kvitløk har i mange hundre år vore sett på som eit godt førebyggjande middel. Og dessutan: befolkningsgrupper som et mye kvitløk, har færre tilfelle af kreft og krinsløpslidingar.

DYRKING, OPPBEVARING OG MEIR OM BRUK: Kvitløk skal ei lagre tørt og kaldt.
    Slik kan ein dyrke det: Kvitløk-fedd som har teke til å spire, kan ein plante med spissen opp i 2 liters krukke og liknande. Brukt 15-20 kløfter (fedd) per krukke og sett kløftene ca. 5 cm djupt. Mye sol og regelmessig vatning skal til.
    Utandørs bør kvitløk dyrkast på eit solfylt plass. Dei treng godt fuktig jord. Løken kan høstes rundt 6 måneder etter at den er plantet. Feddene plantes enkeltvis fra midten av august til midten av september og haustast sommaren etter.
    I dag er det eit stadig veksende problem at mange bakterier er resistente (motstandsdyktige) mot antibiotika. Vel, kvitløk er bakteriehemmande, men ikkje så mye som penicillin. Det heiter at verknaden av 1 mg allicin tilsvarar 0,01 mg penicillin. Kvitløklukta kjem av stoffet allicin Den gode friske kvitløken på kjøkkenet misser dette verkestoffet (allicin) under varmebehandling ( koking/steiking eller oppvarming i mikrobølgeomn.) Hugs derfor å tilsetje kvitløk i maten først etter den er kokt eller steikt, eller prøv handelsvarer som Bio-Hvitløk eller Kyolic (Aged Garlic) og liknande.
    Kvitløken er samansett av mange småløkar (også kalla båtar, kløfter, fedd) med ei tørr hinne (eit tørt, tynt skal) rundt. Det trengst fleire og betre studier for å kartlegge kvitløkens 400 ulike kjemiske stoff og verknadene deira.

GANSKE VANLIG BRUK: Ved bruk et ein 1-2 rå båtar kvitløk om dagen, gjerne tilsett maten på ulike måtar. Ein nok også presse 3 middels båtar (fedd, kløfter ) i kvitløkpressa si, eller ein hakkar båtane om ein vil.
    Så lite som eit halvt fedd fersk kvitløk om dagen minskar sjansane for å få hjerteproblem, men eg ville hatt i meg over det doble - om lag 3 kvar dag.
    Kvitløkkløfter kan ein oppbevare i frysaren. Når du skal bruke dei: skrell og hakk dei før dei tinar. Kvitløkkløfter tørkar ikkje ut om du tar vare på dei i eit glas med matolje. Når løken er oppbrukt, kan du bruke oljen til dressing.
    Kvitløk høver godt til spaghettisaus, svinesteik, friske salatar, fyll, dressingar, stuingar, supper og marinadar, og gir også velvære, heiter det.
    Frisk kvitløk kan vere betre enn langt dei fleste kvitløkpreparata i handelen. "Aged Garlic" (Merke: Kyolic) blir kalla brukbart. Kanskje det held å ta berre ein kapsel daglig i lag med noe kaldt å drikke.
    Av og til kan det høve å dempe ned odøren. Då er persille bra å ha: Å tyggje ein kvast persille skal hjelpe mot osande kvitløkspust. Eit eple etter inntaket av kvitløk kan fjerne noe av lukta, heiter det.

KVITLØKSEDDIK: Hakk opp og mos noen kvitløksfedd. Kok opp halvparten av eddiken og hell den over kvitløken. Avkjøl og tilsett resten av eddiken. Hell det heile over på ei flaske. La den stå noen veker og rist den daglig. Til slutt silast blandinga.

KVITLØKSOLJE: Til salat: Press kvitløk med ei kvitløkspresse og tilsett den i ein god olivenolje. La stå ein halvtime før bruk.

TIL DRESSING OG STEIKING: Bruk ein mild olivenolje og tilsett knust kvitløk. Blandinga skal kvile noen dagar og ristast litt før den er klar til bruk.

Kål Brassica oleracae

HOVUDKÅL stammar frå ein bladkål med kraftig stengel og godt utvikla merg. Den veks vill ved Middelhavet og i kyststrøk i Vest-Europa. Sjølve namnet kål kjem trulig frå latinske 'caulus', som tyder hovudstilk. I Norge har kål blitt dyrka sia vikingtida. Hovudkål finst som kvitkål og raudkål.
    KVITKÅL er vanligast i Norge og Sverige, og seljast som sommerkål, haustkål og vinterkål. Sommerkålen er mildast i smak, vinterkålen er best til lagring.
    Oppbevar helst kålen i kjøleskap.
    Som mat er kål godt kjent i rettar som kålpudding og fårikål, tilmed i vegetarisk kålpudding. Velkjent her hjemme er også surkål, kålstuing og kålrulettar. Kokt kål høver også til fisk.
    Kokt kål er godt for magen. Kålsaft kan "mekke" mindre alvorlig mageverk. Kål inneheld vitamin A, B1, B2 og C og K, og kan såleis vere med å regulere blodtrykket og kan verke førebyggjande på visse krefttyper ved å fremje avgifting ved å stimulere danning av såkalla fase-2-enzym i leveren, i lag med bl.a. brokkoli, rosenkål, grønkål og blomkål [Link]. Kål seiast å vere bra for lungene, og er dessutan anti-bakteriell.
    KNUTEKÅL: kvitt og saftig kjøt og ein mild smak som kan minne om nepe. Kan både steikast og smørdampast. Fin til grateng. Kan også holast ut og fyllast om ein vil det.
    SPISSKÅL er ein sommarkål. Lagring og bruk som annan sommarkål. Noe meir sjeldan å få tak i.
    KÅLPUDDING skulle ein prøve å få til.

Lakrisplante Glycyrrhiza glabra

Lakrisplanten er ein staude som veks seg opptil 1 m høg på sandjord ved Middelhavet. Lakris får ein frå jordstenglar. Lakris setter smak til drikkevarer, medisin, og godteri. Lakris hindrar magesår, syner ny forsking. Men ein skal unngå lakris når ein har høgt blodtrykk.

Lavendel Lavándula angustifólia

Lavendel er ein vintergrøn, aromatisk halvbusk. Den hører heime i vestlige del av Middelhavsområdet. I tillegg til dei gjengse lavendelblå blomane finst også sortar med rosa eller kvite blomster. I Provence og andre stader dyrker dei lavendel for å utvinne lavendelolje, som blir nytta til parfyme, i aroma-terapien. Det heiter at mange insekt skyr lavendel, i tillegg. Det er ikkje så dumt å hugse før ein skal på ferie. Tørka lavendel blir dessutan nytta som insektjagar i skuffer og skap.
    Mot søvnløyse tar ein 1-2 teskeier tørka lavendelblomar til ein kopp te. Det kan prøvast. Eller ein dryppar 1-3 dropar lavendelolje på ein sukkerbit.
    Det heiter dessutan at lavendel har ein viss bakteriedrepande verknad.

Legestokkrose Altháea officinális

Legestokkrosas sitt latinske namn kjem frå greske altho, å lækje. Den har vore mye nytta like frå oldtida i Hellas og andre stader.
    Slimstoff frå legestokkrose blir brukt mot støle musklar, tørr hoste, og hudsprekker, og mot "solbarka, garva hud" like eins.
    Røtene inneheld naturlig sukker og blei før ete som søtsaker.
    Urtespesialistar kan tenkjast å tilrå leggestokkrose for og mot følgjande: bronkitt, hoste, sår hals, diaré, dårlig ford&slash;ying, kolikk, mindre magesår-ubehag, magesår.
    Te: Legg knuste røter (mindre rot-bitar kan gå også) i tekanne eller liknande, hell over kokande vatn, og la det trekke i sju minutt eller så. Bruk ei ts tørka urter per kopp. Sil og server.
    Legestokkrose har ingen kjente biverknader.

Lin Linum usitatíssimum

Frøa har gjort lin interessant som lækjeplante. Frøa blir brukt som mildt avføringsmiddel, takk vere slimstoffa. Drikk rikelig med væske samtidig med frøa, og hugs dei svellar opp til dobbel storleik.
    Brukast mot sår hals.
    Linfrø inneheld 1% av stoffet linamarin, som kan omdannast til blåsyre, men sia berre ein svært liten del av gifta kjem over i blodet når ein har ete linfrø, kan linfrø reknast som ganske uskuldige likevel.

Lind, storblada Tilia

Det finst mange kryssingar av lind.
    Te av lind blir kalla varm, søt og mild, og har blitt mye brukt som roande, lett søvndyssande middel. Blir også brukt ved influensa.

Lungeurt Pulmonaria officinalis

Lungeurt blir opptil 30 cm høg. Unge blad kan nyttast i suppe. Blada skal vere vassdrivande.

Løk (kepaløk) Állium cepa

Om lækjeplanten løk skriv Plinius den eldre i første hundreåret at den er bra for fordøyinga, og dessuten for helsa jamt over. Og i våre dagar heiter det at "Ein løk kvar dag held ortopeden vekke." - Sveitsiske forskarar har komme til - ut frå dyreforsøk - at løk i sær kan hindre osteoporose. Elles gagnar kepaløk "godt kolesterol" og senkar det generelle kolesterolnivået i blodet. Dei som et mye løk (både kepaløk og kvitløk) blir ikkje så utsett for magekreft som hine, syner ein studie frå NCI (National Cancer Institute) i USA.
    Nye undersøkjingar tyder på at vanlig løk gjør same nytte som kvitløk med å forebyggje aldersbestemte endringar i blodkara, men kunnskapen her er i høgste grad mangelfull inntil vidare.
    Prøv det også mot forkjøling, helst for å forebyggje.
    Det er med andre ord gagn i vanlig løk, den som luktar sterkt av svovelstoffa den har i seg, og som kan få oss til å grine når vi skjer i den.

Løpstikke Levísticum officinále

Løpstikke blir opptil 2 m høg. Blada gir smak til supper og stuingar. Planten er ikkje lenger så populær som lækjeurt som den var før. I våre dagar blir den først og fremst nytta som krydderurt. Løpstikke som skal brukast til krydder, kan ein gjerne djupfryse; ein kan prøve seg fram varsamt.
    Urtete av løpstikkefrø og -blad motverkar væske-opphoping i kroppen.
    Avkok av løpstikkerot kan ein prøve som lindrande middel ved bronkitt.
    Løpstikke er ikkje giftig på noe sett og vis, men ein skal ikkje ha i seg store mengder ved nyresjukdom og graviditet likevel.

Løvetann Taráxacum officinále

Løvetann har vene, lysande gule blomar, og dessutan kvit mjølkesaft i dei hole stenglane. Dei rosettstelte blada har store tenner (er stor-tanna), og det har gitt planten namnet sitt her hos oss.
    Lenger sør i Europa dyrkar dei løvetann for blada. Unge blad har ein frisk, bitter smak og blir nytta i salat.
    Som lækjeplante har den først og fremst blitt brukt til vassdrivande te, og for å stimulere appetitten. Brukast ved fordøyingsplager og ved revmatisme.
    Blomane kan ein lage vin av eller bruke som smakstilsetjing i øl. Rista løvetannrot har blitt brukt som kaffeerstatning.

Malurt, ekte malurt Artemísia absínthium

Ekte malurt er ein gammal lækjeplante. Det er dei tynnaste stilkane og blada som blir nytta til framstelling av bl.a. vermut (vin).
    Giftstoffet thujon finst i malurt, så ein må åtvare mot å bruke planten.

Mangotre Mangifera indica

Mangotreet blir opptil 30 m høgt. Ein får inntil to avlingar mango i året. Mangofrukta kan ein ete rå. Bladaska blir brukt mot brannsår.

Marinøkleblom

Ved hoste.

Meisterrot Imperatória ostrúthium

Meisterrot hører heime i Alpeskogane. Den kan likne skvallerkål ein god del, men er kraftigare.
    Før i tida var planten lova opp i skyene, no om dagen blir den ikkje brukt, og blir rekna som tilnærma ubrukelig.

Merian Origanum majorana

Urten veks på skråningar ved Middelhavet og i Tyrkia, og blir opptil 60 cm høg. Blada smaker søtare enn oregano.
    Den eteriske oljen som blir destillert frå blad og blomstertoppar seinkar aldringsprosessen.

Mjølbær (melbær) Arctostáphylos uva-ursi

Mjølbær er ein vintergrøn, lêraktig lyngplante med kvite blomar, og den er vanlig i heile landet. Dei raude bæra som kjem om hausten, kan minne om tyttebær, men smaker annleis, ved at mjølbær smaker nesten ingenting. Langvarig storforbruk kan gi giftverknader.

Misteltein Viscum album

Dei små, grøne blomane til denne snyltebusken gjør lite av seg. Misteltein snyltar gjerne på lind og lønn, og ofte på frukttre som epletre.
    Misteltein-bæra inneheld ei svært klistrete saft (viscin), som gjør at dei kan klistre seg fast til fuglenebb. Ofte blir bæra sett av på greiner og stammar når fuglane prøver å stryke nebbet reint.
    Ein skal ikkje eksperimentere med mistelteinavkok mot kreft på eiga hand, mellom anna for di misteltein godt kan drepe friske celler også, og ikkje berre kreftceller.
    Bæra smaker vondt. Planten er elles totalfreda her på berget.

Muskatsalvie Salvia sclarea

Den toårige planten veks på tørr berggrunn der det er sol og varmt. Den eteriske oljen luktar godt (nøtteaktig), og blir brukt til parfyme og kosmetikk. I aromaterapien blir den blinka ut mot bl.a. stress.

Mynte Mentha sp.

Mynte har vore brukt i mange tusen år. Ein finn den i egyptiske mumiar. i det gamle Kina og Japan - mange stader.
    Dei farmakologiske verknadene er merkelig lite undersøkt. Det er lett å dyrke mynte i hagen.
    Ingen mynteart er giftig.

Nype, steinnype Rosa canína

Nyper er vent raude og inneheld opptil 15 mg C-vitamin pr. gram.
    Nypete har vore brukt bl.a. som vassdrivande middel.

Nådesurt

Ved podagra.

Oliventre Olea europaea var. europaea

Oliventreet er knortete og blir opptil 7 m høgt. Det veks i Middelhavsområdet, og har vore dyrka i over fire tusen år på grunn av dei oljehaldige fruktene sine.
    Grøne oliven blir plukka umodne, svarte oliven modne, og begge blir konservert for å etast. Grøne oliven har ein syrligare smak enn svarte oliven. Ved at dei blir konservert i saltlake blir bittersmaken til svarte oliven fjerna.
    Modne oliven blir det presse olje ut av i fleire omgangar. Kaldpressa jomfruolje er jamt best, og brukast som salatolje rundt Middelhavet, og til mat-konservering.
    Kan godt prøvast ved dårlig fordøying.
    Olivengreiner er symbol på fred.

Oregano, bergmynte Oríganum vulgáre

Bergmynte er lett å dyrke i urtehagen og kan formerast frå frø. Som krydderurt blur den brukt på pizza, ikkje minst.
    Det heiter at bergmynte stimulerer fordøyinga og gir lyst sinn. Alt det kan nok ein gedigen pizza-etar sikkert trengje.

Peparmynte, Peparmynteolje

Ved kvalme. Det får hår og neglar til å gro betre, iallfal hos somme.

Peparrot Armorácia rusticána

Planten, som blir opptil 1 m høg, hører heime i sørlige Russland og austlige Ukraina, er lett å dyrke og vanskelig å bli av med - og har vore kjent som lækje- og kryddarplante sia oldtida. Den har ein tjukk rotstokk; det er den eigenlige peparrota. Den kan ein rive og varme, men ikkje koke, for då fordampar dei flyktige og velsmakande oljane.
    Det heiter peparrot hjelper mot nyrelidingar.
    Peparrot innheld mye C-vitamin, og er uskadelig som krydderurt, bortsett frå at sennepsoljen i den kan irritere hud og slimhinner. For beitande dyr kan den derimot vere giftig.

Perikum, prikkperikum Hypéricum perforátum

Planten, som blir opptil 110 cm høg, har ovale blad som sit parvis mot kvarandre og er utstyrt med små, gjennomsiktige kjertlar.
    Det har vist seg at perikum har antidepressiv, ganske mild verknad. Prøv den mot giktverk eller irritasjon i ryggen, o.a., lette sår, sjokk, tannverk, og mindre åreknutar.
    Til farging av stoff blir heile planten brukt. Den gir gulaktige og brunaktige fargar.
    Perikum er ugiftig.

Persille Petroselínum crispum

Det finst både kruspersille og mindre vanlig bladpersille. Begge sortane blir rekna som bra.
    Persille er rik på A- og C-vitaminer, mineralar og flyktige oljar som i prinsippet er giftige, men med dei beskjedne mengdene som normalt blir brukt, har ikkje giftigheita noe å seie. Om ei steikjer persille i smør eller på andre måtar, fordampar dei flyktige oljane, og ein får eit sprøtt og aromatisk tilbehør til kjøtrettar, bl.a.
    Kan prøvast ved heller enkle fordøyingsvanskar.
    Og har ein vond smak i munnen kan ein tyggje persille. Det er også eit råd å tyggje ein persillekvast etter inntak av kvitløk, for å bli av med mye av kvitløklukta. Prøv.
    Persille skal nok ikkje brukast av gravide eller ammande kvinner.

Pinje Pinus pinea

Pinjen blir opptil 25 m høg, og veks naturlig i sandjord i Middelhavs-området. Trekrona har paraplyform, og treet har tunge, eggforma kongler som krev tre år på å modnast. Kjernane (pinjenøtter) har nøttesmak, er etande, og finst i pestosaus som også har nådd oss nordbuar.

Pølsetre Kigelia africana

Dette afrikanske treet blir dyrka som prydtre, og har bønneforma, hengande brune frukter som blir inntil 50 cm og heng på ein meter lange stilkar. Frukta er dessverre giftig, men blir bore som amulett for å bringe rikdom.

Ramsløk Allium ursinim

Ramsløk, ein kvitblomstra løkart, er ein utprega kystplante her i landet. Den kan dekke botnen i skuggefulle, fuktige lauvskogslier, og finnast til langt nord i Trøndelag. Den er i nær slekt med kvitløk og vanlig løk, og blir brukt mye som kvitløk. Den smakar som kvitløk, og har mange naturmedisinske verknader til felles med kvitløk, om enn mildare.
    Ramsløk er ein glimrande grønsak, og heile planten kan etast. Den inneheld til overmål tjue gongar meir C-vitamin enn sitronar. Av dei grøne blada kan ein godt lage ramsløkolje, ramsløkmajones, osb. Prøv finhakka ramsløkblad i majones. Prøv den også i olje eller smelteost, til dømes olivenolje.
    Merk elles at blada misser smak og kraft når dei har blitt kokt. Løken kan tørkast, men ikkje resten av planten. Det seiast også at klorofyllen i blada gjør at det ikkje luktar av den som har ete ramsløk.
    Ramsløk har altså mange verknader som kvitløk. Brukast mot luft i magen (gassdanningar og uønska gjæring i tarmen), og mot tarmkatarr. Også til gagn for bronkiane, mot bronkitt o.a. Ramsløk motverkar åreforkalking (arteriosklerose) og for høgt blodtrykk - og kan fremme appetitten.

Raud solhatt (echinacea purpurea)

Sjå echinacea.

Reinfann Tanacetum vulgare

Det heiter at før kjøleskapet blei kjøt pakka i reinfann for å gi det smak og halde fluger vekke. I kattekorga held den lopper vekke. I døropninga verkar den fråstøytande på mus. Så står det (Bremness).
    Elles må ein vite at reinfann kan vere giftig.

Ringblomst Caléndula officinális

Ringblomst setter mange frø, har kvikkande, gulraude blomar. Dei lyser opp også på matbordet; somme brukar dei til dryss over maten, som pynt i ein grøn salat. Dei smaker om lag som mild pepar.
    I dag blir ringblomstplanten mest brukt i ulike hudmiddel som kremar og lotionar. Ringblomst verkar reinsande, og kan lindre hudirritasjon og kløe etter så som insektstikk.

Rosenrot Rhodiola rosea (også: Sedum rosea)

Denne urten veks på den nordlige halvkula, blir opptil 30 cm høg, og er alpin (veks i fjell). Dei kjøtfulle, små blada er ein viktig matressurs langt mot nord og høgt oppetter i fjellheimen. Inuittar (eskimoar) et dei i olje, og samar et dei som salat. Den friske rota er utan smak, men når den er tørka, luktar den som rose.
    I Sibir blir rosenrot-te brukt mot hoste og for å lindre smerte.
    Nye funn: Rosenrot betrar T-celle-immunitet, og kan dessutan bryte ned lagra feitt i organismen, og ved det fremme vekttap, slik funn frå bl.a. Georgia og Bulgaria dokumenterer. Krefter kan kome att fortare, og så bortetter.
    Det blir også fortalt at rosenrot gagnar hugsen (minnet), gjør meir uthaldande. Det kan vere at også auka feitt-forbrenning som eventuelt fremmer vekttap hjelper til.
    Rosenrot veks vilt hos oss. Den er adaptogen i likskap med Koreansk ginseng og Russisk rot, og hjelper mot slik (forsert) aldring som heng saman med høgt stressnivå generelt, trur folk i dag.
    Ifrå eit forskningsprosjektet leser vi at rosenrot skal kunne brukast som allmennt styrkende, mot brannsår, mot betennelsar, mot hovudverk og annan verk, og mot depresjon og [kanskje også] stress i lag. Det heiter også at rosenrot normaliserer blodsukkernivået, for å gjøre eit utplukk.

Rosmarin Rosmarínus officinális

Denne busken veks vill i Marokko og det vestlige middelhavsområdet. Det finst ei mengd rosmarin-variantar i handelen. Rosmarin blir brukt som krydderurt i mange søreuropeiske rettar.
    Det blir også sagt at rosmarinte løyser opp nervøse spenningar og dempar angst og uro. Det blir også hevda at rosmarin stimulerer fordøyinga.
    Rosmarin får badevatnet til å lukte godt, og har avslappande verknad.
    Dei nåleforma, harpikshaldige blada inneheld oljar med ein viss giftverknad på sentralnervesystemet, så ein må åtvare mot konsentrert olje brukt innvortes.

Russisk rot, sibir-ginseng Eleuterococcus senticosus

Russisk rot er ein hardfør, bladfellande busk som kan bli rundt 3 m høg. Røter og blad har ganske dei same medisinske eigenskapane som ekte ginseng, er billigare, og stimulerer mindre. Russisk forsking syner at russisk rot aukar uthaldet (trotten), styrkar motstandskrafta, og minskar stress - og ved konsentrasjonsarbeid gjør ein færre feil takk vere den.
    Betrar den mentale og fysiske yteevnen, deriblant intellektuelle prestasjonar, og skjerpar sansane (også synsevnen), heiter det.
    Adaptogen, dvs, fremjer rettare tilpasning i organismen. Har vore til hjelp for mange som har vore nokså utslitte. Akkurat som ginseng aukar den prestasjonsevnen, fremmer konsentrasjonsen, og stimulerer hjerteverksemda noe. Styrkar også immunsystemet tydelig.
    Motverkar forstyrringar i kroppcellenes funksjonar: Kan såleis minske biverknader av kjemoterapi. Antioksidativ verknad mot frie radikalar.
    Kan kanskje motverke allergiar for di den stabiliserer.
    Brukast mot influensa, ved at det hemmar virusutvikling, og såleis kan motverke virus.
    Etter seks vekers inntak for "mildare saker og ting", treng ein kanskje ikkje innta russisk rot-tilskott kvar dag; kanskje kvar tredje dag passar betre derifrå, eller annankvar dag. Ein får sjølv "prøve og sjå" kva ein kjenner seg mest vel ved, eller la legen hjelpe seg.
    Rotpulver-tablettar kan ein kjøpe i helsekostforretningar, og i vanlige forretningar. Russisk rot hører med blant dei tryggare midla i helsekostbutikken. Gravide bør unngå inntak i større mengder.

Ryllik Achilléa millefólium

Ryllik veks i vegkantar og enger over så godt som heile landet her hos oss, og blir opptil 1 m høg. Blomane har raudaktig skjær eller er kvite. Den er gammal som lækjeplante med inntil førti ulike stoff - forholdet mellom desse stoffa kan variere sterkt, og det kan vere balansen og samvirket mellom ulike stoff som tel. Verknaden av planten er faktisk ikkje blitt noe vidare grundig undersøkt, heiter det, enda så lenge den har vore nytta.
    Blomstertoppane fremmer fordøyinga og senkar høgt blodtrykk. Den som vil kan prøve den mot godarta magesmerter og mot forhøga blodtrykk. Ryllik har også ord for å vere vassdrivande og å kunne tonisere blodkara.
    Unngå store dosar, og unngå den under svangerskap.

Røsslyng Calluna vulgaris

Røsslyng blir opptil 60 cm høg. Blomstertoppane kan verke roande. Uttrekk frå heile planten blir brukt i kvisemiddel. Det finst eit blomsteressens-middel kalla Heather. Sjå det.

Salvie, tesalvie Sálvia officinális

Salvie er ein eviggrøn busk som blir opptil 80 cm høg på tørr og veldrenert jord. Den er både prydvekst, medisinplante og høgt verdsett krydderplante som er omtykt til fyll i fjørfe. Den går godt til krydra mat.
    Som lækjeurt blir salvie i våre dagar brukt mot fordøyingsbesvær. Den er også antioksydant. Ein bør forvisse seg om at det er arten tesalvie (salvia officinalis) ein har med å gjøre.
    Planten er giftig; den inneheld bl.a. thujon. Men som legeplante vil giftverknaden berre gjøre seg gjeldande om den blir brukt til overmål gjennom lang tid, og salvie-krydder vil ikkje føre til noe ubehag i praksis.
    Ein får unngå store dosar under svangerskap.

Sikori Chichórijm intybus

Sikori har kreftig pelerot og blå blomar. Den tørka rota inneheld opptil 50-60% inulin; det er eit sukkerstoff som diabetikarar toler. Det blir utskilt uendra gjennom nyrene. Jordskokk og artisjokk inneheld også inulin.
    Sikorirota inneheld også ein del bitterstoff. Den blir brukt i kaffeerstatningar, til dømes produktet "Barley cup", som er ei god blanding av rista sikorirot, rug og bygg.
    Sikori kan hjelpe og regulere nyrene, og er heilt ugiftig.

Sitronmelisse, hjertensfryd Melíssa officinális

Den buskete urten blir opptil 5 m høg og veks i buskas i solrik jord i Sør-Europa. Gulaktige, kvite blomar har ei lukt som minner om sitron. Plinius den eldre i oldtida roser planten. Den kan brukast til krydder, også i salatar. Friske sitronmelisse-blad som pynt på dessert kan også gå vel og bra.
    Oljen kallast oppkvikkande, og om ein stryk den på tomme bikubar, kan den trekkje til seg nye bier der.
    Urtete av sitronmelisse har ord for å verke roande, gagne irritert hjerne, og brukast også mot leddgikt-verk i utlandet.

Slåpetorn Prunus spínosa

Ein tornete busk som utviklar svartfiolette, mindre "plommer" med ein tanke blåsyre og mye garvesyre, men ved normal bruk skulle ikkje det gi noen problem, heiter det.
    Barken kan gi vene raudbrune fargar på ullgarn.

Smalkjempe Plantago minor

Sjå Kjempe

Solblom Árnica montána

Solblom blir opptil 40 cm høg og har sterkt guloransje korgblomster som blomstrar i juni-august. Det er ein gammal lækjeplante som har blitt brukt både innvortes og utvortes.
    Arnica-tinktur (fortynna med varmt vatn) og arnica-salve blir brukt utvortes vedforstuingar og revmatiske smerter. Ved hyppig langvarig utvortes bruk kan ein få allergiske utslag, først og fremst hudbetennelse og at det blir danna blærer. Tinkturen bør ein altså vere VARSAM med å bruke.
    Fordi solblom har svært sterke biverknader når den blir tatt innvortes, i noen tilfelle også dødelige, må ein la vere å eksperimentere med den.

Solbær Ribes nigrum

Solbærbusken blir opptil 2 m høg. Dei etande bæra blir modne utpå sommaren. Blada kan ein bruke til te mot sår hals, til dømes. Solbærte kan senke blodtrykket, blir det skrive.

Solhatt (echinacea angustifolia)

Sjå Raud solhatt.

Sommarhyll

Sjå Hyll

Stemorsblomst Vióla trícolor

Stemorsblomst er vanlig over heile landet. Dyrka stemorsblomst finst i mange form- og fargevariantar.
    Som medisinplante blir stemorsblomst i dag brukt i hostemedisinar. Og den kan senke blodtrykket, hevdar David Hoffmann.
    Stemorsblomst er ikkje giftig.

Stornesle

Sjå Brennesle

Sukkerrør Saccharum officinarum

Sukkerrøret kjem frå Indusdalen, og blir opptil 6 m høgt. Safta i stilken blir pressa ut med valser, og gir brunt og kvitt sukker og mineralrik melasse. Mye sukker i saft og syltetøy hindrar mikroorganismer i å utviklast.
    Mye sukkerinntak gir også tannrote. Det er det leie. Til forbrenninga av kvitt sukker i kroppen krevst også mineralar og vitaminar. Får ikkje organismen det tilført, må den ta frå eigne ressurser. Då blir ein tappa for slikt som enkelte B-vitaminar, og det kan bli uheldig i langdrag. Sjå elles historisk oversyn over sukker her: [LINK]

Svarthyll

Sjå Hyll ovafor.

Svartor Alnus glutinosa

Or gir fleire plantefargar. Ull blir raud av barken, skota gir tekstilar gulgrå, frisk ved gir rosa.
    Urtete (infus) av noen oreblad (ein handfull) kan ein prøve å tilsetje forbadet. Det heiter dette kvikkar opp.

Syrin Syringa vulgaris

Syrin er eit greinrikt lite tre eller busk eller halvbusk med voksaktige blomar i lilla, rosa, blått og kvitt. Det finst tallrike kulturformer, ofte med fylte blomar. Blomane skil ut ein søt parfyme og har bitte små kjertlar på stilkane. Parfymen blir nytta kommersielt.
    Det heiter at syrinen symboliserer kjærleikens første kjensler (på blomsterspråket).

Tebusk Camellia sinensis

Tebusken er eviggrøn og blir opptil 6 m høg. Tørka blad blir brukt til drikken te. Det finst mange ulike slags te. Forsking på grøn te syner den stimulerer immunforsvaret.
    For høgt inntak av te kan gjøre avhengig.

Tempeltre (ginkgo biloba)

Sjå Ginkgo ovafor.

Tepperot Potentílla erécta

Tepperot er vanlig i Norge. Den lite kravfulle planten har gule blomar med fire begerblad og fire kronblad. Rota er raud inni, og har mellom anna blitt nytta til gurgling ved betennelse i munn og svelg.
    Tepperot innvortes kan få ein til å kjenne seg utilpass og kaste opp.

Tetre: dvs. svart te-tre Melaleuca bracteata

Tetreet blir opptil 2 m høgt, og veks i Australia og Malaysia, ved kysten. Oljen frå treet blir granska av forskarar, og skydd av insekt - den har frisk, søt lukt.

Timian, hagetimian Thymus vulgaris

Timian er eit høgt skatta krydder som har vore kjent som lækjeplante like frå gamle Egypt. Forsking har synt at den styrkar immunforsvaret. Dei aktive stoffa i timian omfattar thymol. Det er ein flyktig olje.
    Timian har antiseptisk verknad, den hemmar og drep sopp og bakterievekst.
    Timiante til gurgling og skylling av munnen, mot godarta hoste og sår hals, og mindre skrammer. Også mot appetittløyse og noen former for revmatisk verk.
    Slik lagar ein te: Kok opp vatn, slå det over 1 ss timianblad, og dekk til så ikkje dei flyktige stoffa blir borte. Trekk i om lag ti minutt, og søt gjerne med honning.
    Elles blir timian brukt til mat og drikke, og i hushaldninga elles.

Tomat Lycopersicon esculentum Mill.

To tomatar gjekk langs vegen. Så blei den eine overkjørt. Den andre sa, "Kom an, ketchup!" - Mange barn likar den vitsen. Jamfør elles korleis catch up blir uttalt.
    Tomat kjem frå 'tomate' på spansk, som kom frå eit indiansk ord, 'tomatl'. I USA i dag et folk meir tomat enn noen annan enkelt frukt eller grønsak. Tomat hører til same famile som potet, eggplante (aubergine) og paprika, og kjem frå Sør-Amerika. Spanjolane innførte den som prydvekst på 1500-talet. Den blei fort vanlig i Italia og England, men bl.a. i Nord-Europa blei tomat rekna for giftig. Først omkring 1900 blei tomat godt likt også her. No blir den dyrka verda over.
    Det finst ulike tomatsortar. Den vanligste er mellomstor. Frukta er eit bær: Ja, tomaten, er eit stort, rundaktig, lenge grønt, men til slutt raudt bær. Det rår mye forvirring om kva som er bær og grønsaker; ikkje alt som blir seld som grønsak er det, og ikkje alt som blir seld som bær er bær, viser det seg. Det finst underhaldande oversikt over det.
    Oppbevarer ein tomater i romtemperatur, smaker dei best.
    Tomatar kan ein bruke til mangt. Ferske i salatar, gratinerte med ost, i gryter og kjøttfarserettar. Lista kan gjørast lengre
    Tomatpuré og ketchup, soltørka - mye er raudt. Pigmentet som gir raudfarge heiter lycopen, og kan kanskje hjelpe deg: I ei undersøking med tusen testpersonar kom det fram at menn som et ti gongar meir tomatar får 45% mindre sjanse til å få prostatakreft.
    Tidligare studier syner også at tomat-fargestoffet kan minske det lite helsesame kolesterolet og hjelpe hjertet. Men å ete lycopen direkte gir ikkje same verknad som å få det i seg i tomat. Ein veit ikkje korfor det er slik.
    Men ifølgje NCI, National Cancer Institute, ligg det føre nok data til å hevde at dei som konsumerer mye tomat, får mindre risiko for prostatakreft, lungekreft og magekreft, vel kanskje også noen andre kreftformer, blir det sagt.
    Forskarar veit ikkje nøyaktig korfor og korleis tomatar gagnar mot kreft. Men som sagt ovafor, det let til å vere semje om at det er tomat-lycopena - dei er bioflavinoidar i slekt med beta-caroten - som får det til.
    Koking kan hjelpe - det kan meir enn doble tilgjengelige lycopen frå tomat-cellene. Og litt olje attåt, slik som i pizza eller tomatsaus, intensiverer den vernande verknaden.
    Det finst mange andre stoff i tomat som kan tenkjast å gagne, og det er mogelig at det er samsette samverknader mellom noen av dei som hjelper.
    Tomat hjelper til med å oppløyse animalsk feitt i egg, ost og mange frossenvarer. Ved det hindrar tomat herding i ar