Språkrøkt

Språkvettreglane

Her kjem ein enkel gjennomgang av klarspråk og språkvettreglane. Det er litt fritt etter Finn-Erik Vinje.

Høfleg omtanke kan gagne ein sjølv også til tider.

Språkvettreglane kan hjelpe oss å forme enklare og greiare og klarare ord og setningar. Dei er altså mynta på ord- og setningsnivå. Det finst andre reglar og normer for å byggje opp tekstar på høgare nivå i tillegg.

Tekstar som er vanskelege å skjøne, fører til mistydingar, misnøye, klagerop, spørsmål, gale oppfatningar, og tap av tid. Å skrive tydeleg og greitt kan derimot spare tid og betre samkvem under eitt.

Finn-Erik Vinje er kjent som språkkonsulent og forfattar av fleire bøker om språk, språkforming og språkrøkt. Han forma for nokre tiår sia ti språkvettreglar. Han har også skrive fleire bøker om korrekt behandling av språket og orda, og dei bøkene likar eg.

I andre land finst både offentlege organ og organisasjonar som kjempar for klarspråk. Språkrådet skriv:

Med klarspråk meiner vi korrekt, klårt og brukartilpassa språk i tekstar frå det offentlege.

Det er ikkje alltid mogleg å uttrykkja seg krystallklart . . . og det kan vera mange grunnar til [å] ta atterhald og bruka runde talemåtar . . . I dei aller fleste tilfelle har styresmaktene alt [!] å vinna på å uttrykkja seg klart og forståeleg. Klarspråk hjelper bodskapen fram . . .

Å uttrykkja seg klart tyder ikkje å forenkla språket same kva det kostar. Forenkling skal ikkje føra til fattig og unyansert språk. Ikkje alle tekstar . . . kan vera frie for fagspråk. [Meir]

Nedover har eg utvida og utfylt formingsråd frå han. Boka The Plain English Guide av Martin Cutts har også bra vink om språkforming. [SKRIVERÅDA HANS]

1. Det er kjekt å setje punktum før det er på høg tid. (Det er ingen skam å setje punktum).

   Ein lesarvennleg periode har sjeldan meir enn 22-25 ord.

2. Å servere momenta eitt i senn - ein ting om gongen - går ofte bra. Server momenta porsjonsvis, og avslutt gjerne setninga før du tek til med ei ny.

3. Ver vennleg og kanskje rund mot allmenn-lesaren, verken for uhøfleg eller høfleg. (Ver høfleg mot lesaren)

   Tenk [godt] på lesaren når du skriv, og vel ord som du veit han forstår viss du kan. Må du bruke eit vanskeleg ord, kan du godt forklare det.

4. Bli ikkje smitta av substantivjåling og lei frasesprading.(Bli ikkje smitta av substantivsjuka.)

   Skriv ikkje suggestivt á la: "Alle forstandige menneske meiner . . ." - om kan forme det meir kunnig til: "Eg trur . . .". Heller ikkje "Det er ingen tvil om at . . ." i staden for "eg er sikker på . . ."

   Juster likevel språket ditt etter kor utrygg du er. [MEIR]

5. Ver gjerne høgrevridd på rett vis når du skriv.

   Tommelregel: "Ha hovud)verbet langt til venstre i setninga, og sprei resten av setningsinnhaldet ut til høgre.

6. Bli ikkje for prangande med orda; ver heller danna og nyttig.

   (Stå imot freistinga til å misbruke fremmendord, moteord eller vitskapleg klingande "påfuglord".)

7. Stå på for den grepa, helst konkrete nok uttrykksmåten, så blir du oftare (og oftare) forstått. Du kan la det gå sport i det. (Ver ikkje redd for den konkrete uttrykksmåten.)

   Kall ein trast (fugl) det den er, i den grad du kan få deg til det.

8. Sløs ikkje bort ord og bokstavar.

   Kort og fyndig uttrykksmåte kan hjelpe trivsel rundt om.

9. Personleg tonefall kan komme godt med ein og annan gong.(Ver ikkje redd for det personlege tonefallet.)

   Personleg tonefall høver for dei som nyt fridom. (Personord som du, De, de, eg, vi er tillatne i skrift også.)

10. Lytt gjennom det etterpå.

    Les høgt for å "lydsmake" på det skrivne - fokuser på i kva grad orda glir vel og står godt i lag til kvarandre. Ven deg til å lese høgt for deg sjølv det du har skrive. Det skal hjelpe deg å fjerne dei fole fleskete frasane.

Kan hende treng du å maskere deg i ordvegen også. Då kjem nye reglar inn.

Litteratur  

Cutts, Martin. The Plain English Guide. Oxford: Oxford University Press, 1996.

Vinje, Finn-Erik. Skrivereglar. Nynorsk. 4. utg. Oslo: Aschehoug, 1991. [Nyare utgåver på bokmål og nynorsk finst også.]



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 1999–2009, Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]