Fra Veien til vitenskap

13 › 4 › 7

Gunnar Foss: "Arne Garborg"

Arne Garborg

Gunnar Foss

JAFAR JAFARNEJAD: La oss ta til frå starten: Når og korleis vart du kjent med Garborg?
   Gunnar Foss: Det er vanskelig å vekse opp i Norge utan å bli kjent med han, iallfall var det slik for min generasjon. Og det skjedde svært tidlig. I småskolen song vi "Småsporven gjeng i tunet", til 17. mai song vi "Gud signe Norigs land". Mange av Garborgs tekstar er ein uløyselig del av den norske identitetskonstruksjonen. Andre av hans tekstar er av dei spissaste bidraga til å dekonstruere denne nasjonale tankebygningen. Men dei var ikkje tema for undervisning i norsk grunnskole. Det er mange slike spenningar i Garborgs forfattarskap.
   JJ: Garborg er også oppteken av spenningar og motsetningar i det norske samfunnet i si samtid, geografiske, sosiale, politiske og religiøse spenningar. Korleis presenterer han desse?
   GF: Garborg blir rekna som ein av våre store realistiske forfattarar, men samtidig er han ein av dei fremste forkjemparane for ein konsekvent naturalisme i norsk dikting, og han er også på mange måtar ein forgjengar for dei ny-romantiske straumdraga i 1890-åra. Hans realisme viser seg f.eks. i den allsidige belysninga av livet til hovudpersonen Daniel i Bondestudentar, som blir konfrontert med det meste av det som fins av sosiale tilstandar i det norske samfunnet i 1860- og 70-åra. Studentar er greie å ha som romanfigurar slik, dei har ein sosial mobilitet som ein ikkje finn maken til i andre samfunnslag, det måtte da i tilfelle vera nyrike oppkomlingar, som også er populære i romanlitteraturen. Dette er ein arv frå den spanske pikaresken. Dei realistiske romanforfattarane ville framstille typar som kunne gjera det mulig å representere eit breitt bilde av samfunnet, slik at dei kunne sette lys på dei problematiske sidene i forholdet mellom dei ulike samfunnsklassane eller mellom dei to kjønna. Om Bondestudentar sa f.eks. Georg Brandes at dette var ei bok om Norges fattigdom og denne fattigdommens konsekvensar for utviklinga av det vaksne sjølvet; Garborg sjølv sa at boka var "statsøkonomisk i sin grunntendens", og at han gjennom å framstille den moralske nedturen til helten ville "piske bøndene til mot og manndom". Han var også oppteken av det han kalla den særeigne norske "usoliditet", og som han meinte var av språklig opphav, fordi norske bønder ikkje kunne tale fritt og direkte på sitt eige språk med maktpersonane i samfunnet, men så å seie måtte oversette seg sjølv til dansk. Er ikkje dette ein problematikk som grip rett inn i dagens debatt om det post-koloniale? Men dei spenningane som Garborg balar med, heng først og fremst saman med det vi kan kalle modernitetsproblemet. Frå 1850-åra vart Norge for alvor drege inn i verdsøkonomien og den kapitalistiske varemarknaden; kommunikasjonane vart moderniserte med dampskip, jarnbane og telegraf; industrielle produksjonsformer overtok for det tradisjonelle handverket. Leiarane i den norske embetsmannsstaten var pådrivarar for denne utviklinga, som i neste omgang utløyste dei politiske rørslene som gjennomførte parlamentarismen som styringsprinsipp og dermed sette embetsstanden sjølv utafor, politisk sett. Denne moderniseringsprosessen førte til store endringar i bondeøkonomien og bondesamfunnet. Det vart tøffare å klare seg som bonde, men samtidig kunne også bøndene organisere seg som slagkraftig maktfaktor politisk og økonomisk. Garborg sirklar kring desse problema i bok etter bok, først som framstegsmann og sidan som ein slags nostalgisk bondeanarkist.
   JJ: Du er bidragsytar til ei bok med tittelen Å lese Garborg i dag. Korleis var Garborg i går og i førgårs? Når starta forskinga på Garborgs tekstar, kven er sentrale i dei ulike epokane?
   GF: No er det snart tjue år sidan denne boka kom ut, og det er vel nesten allereie i førgårs. Men kritiske og forskingsprega kommentarar til Garborgs tekstar fans det gode døme på allereie mens han enno var produktiv forfattar, og ikkje berre i Norge og Norden, men også i Europa elles. Den store danske kritikaren og litteraturvitskapsmannen Georg Brandes var blant dei første som la merke til han. Vi må hugse at Garborg med si dikting sprenger nasjonale grenser og begrensningar. I si samtid var han ein vesentlig europeisk forfattar med ein stor og entusiastisk lesarskare på kontinentet. Grunnleggaren av den tjekkoslovakiske republikken, Thomas Masaryk, var faktisk den første til å gi ut ei bok om Garborg. Den gjaldt Trætte Mænd, som var ein av dei heftigast diskuterte europeiske romanane på 1890-talet. Masaryk ser denne boka i eit eksistensielt-religiøst lys, for han dreier den seg om Det Moderne Menneskets søking etter meining i livet. Elles starta også den akademiske norske Garborg-forskinga alt på 1890-talet, med professor Gerhard Gran. Denne forskinga var inspirert av den franske litteraturvitskaplige positivismen til menn som Sainte-Beuve og Taine, og den la vekt på biografiske forklaringsmåtar. Og her var det mykje å hente hos Garborg, med den spesielle familiehistoria han hadde! Noen år etter Garborgs død kom den store trebands-biografien til Rolv Thesen, og den er vel den mest omfattande biografien som har vore skriven om noen norsk forfattar fram til denne dag. Men Thesen går på mange måtar ut over det historisk-biografiske paradigmet. Hans arbeid er også prega av ein meir moderne, kultursosiologisk innfallsvinkel. Ei sosiologiserande og historiserande tilnærming til ein Garborg-tekst er også boka Frå vesle Daniel til student Braut, som eg var med på å gi ut i 1976, eit døme på. Men i løpet av dei førti åra mellom Thesens arbeid og vårt hadde mykje skjedd i litteraturvitskapen. Først og fremst naturligvis den amerikanske nykritikken med si vekt på nærlesing av tekstane. Men for oss som var unge kring 1970, hadde kjennskapen til den ungarske litteraturfilosofen Lukács sine teoriar om realismen overlag mykje å seie. Vi delte ikkje nykritikaranes aksiom om det autonome kunstverket. Vi ville sette kunsten inn i ein historisk og samfunnsmessig kontekst.
   JJ: Det finnes mange teoriar om korleis forskarar kan nærme seg Garborg, og det fins ein del av dei i denne boka: sosiologisk, psykologisk, idéhistorisk og historisk tilnærming - kor står du sjølv?
   GF: Denne boka er eit av dei første litteraturvitskaplige fellesarbeida, om ikkje det aller første, retta inn mot ein enkelt sentral tekst i den norske litterære kanon. Vi som skreiv den, fordelte oppgåvene mellom oss, alt etter kor vi hadde våre faglige tyngdepunkt. Den historiske tilnærminga fall på meg, og eg kan hugse at eg var temmelig fortvila til tider, klemt mellom sosiologien, psykologien og idéhistoria som eg var. Nyhistorisismen var ikkje oppfunnen enno, og eg landa vel ein stad mellom Marx sine analysar av det franske bondesamfunnet i Ludvig Bonapartes 18. brumaire og dei kunnskapssosiologiske og sosialpsykologiske teoriane til forfattarparet Berger og Luckmann. Boka deires frå 1967, The Social Construction of Reality, kan godt sjåas som ei oppsummering og ei vidareutvikling av den medvettssosiologiske tradisjonen etter Marx, og den står seg godt den dag i dag.
   JJ: Passa desse teoriane på Garborgs Bondestudentar?
   GF: Noen vil vel i ettertid meine at eg fekk dei til å passe så altfor godt! Men eg såg spennande parallellar mellom Garborgs skildringar av det norske samfunnet og Marx sine analysar av det franske. Og Berger og Luckmanns utlegging av individets internalisering av verda, gjennom den primære og sekundære sosialiseringa, kunne kaste lys over utviklinga til hovudpersonen Daniel. Tida var sosiologisk, så å seie, og det var sjølvsagt lett å gjera overslag, slik at store kunstverk kunne bli redusert til meir eller mindre vellykka sosio-politiske traktatar. Men som litteraturstudentar hadde vi også tileigna oss eit nykritisk lese-etos med ein viss sensibilitet for tekstlige strukturar. Først og fremst var vi nok sympatiske lesarar; las mest mulig med teksten, trudde vi. Og naturalistane sa jo at romanane deires skulle verke som analysar av ein samfunnstilstand. Samtidig var ein forfattar som Garborg ein stor estet; Bondestudentar er ei blendande oppvisning i tidas mest avanserte impresjonistiske skrivekunst, underfundig, humoristisk, subtilt og fleirbotna ironisk, heilt klart det nærmaste vi kjem ein prosakunstnar som Flaubert i Norge på denne tida. Og til alt overmål er det gjort på eit heilt nyskapt litteraturspråk, det nynorske. Dette var nok også sider ved teksten som vi kunne sjå. Men vi tok ikkje dei fulle konsekvensane av at dette var språk-kunst, eller hadde ikkje teoretisk apparat for å kunne gjera det. Strukturalismen, slik vi kjente den, heldt seg mykje på det tematiske planet, som hos Levi-Strauss og Greimas, eller oppløyste seg i klangsymmetriar, som hos Jakobson. Den var ikkje så liketil å bruke. Og vi var enno ikkje komne til dei retoriske og dekonstruktive tilnærmingane til teksten.
   JJ: Og når kom dei?
   GF: Inn i norsk litteraturvitskap kom dei vel først med Atle Kittang, og da inspirert av Althussers Marx-lesingar. Kittang introduserte den symptomale lesemåten i norsk litteraturteoretisk diskurs. Og i forlenginga av Ricoeur snakka han om ein mistankens hermeneutikk. For Garborgs vedkommande kom desse synsmåtane med Per Buviks artikkel om "Daniels fall" i Edda hausten 1975. Buvik las Bondestudentar som eit reint naturalistisk verk, med heilt taus, eller svært tvitydig, forteljarstemme. Han fann ikkje noko overordna normativt nivå i boka som gjorde det mulig å felle ein dom over Daniels utvikling som person. Buviks synspunkt var ei enorm utfordring til alle forsøk på å lesa Bondestudentar som politisk eller moralsk traktat, og eg hadde ein heftig polemikk med han i dei påfølgande nummera av Edda. Du kan seie at Buvik formulerte noko av det som fram til da hadde vore ein utenkt problematikk innafor Garborg-forskinga.
   JJ: Kva for person er Daniel?
   GF: Ja, sei det! Det er ikkje lenge sidan eg såg i ei avis at han vart halden fram som eit mønster for dagens unge studentar, fordi han var ein kar som strekte seg etter det ideale studenterliv, noko som visst skal vera mykje vanskeligare i dagens studiesituasjon. Men eg trur den personen som skreiv dette, må ha misforstått litt. Daniel er ein smågløgg bondegut som har lært å forakte det strevsame bondelivet. Ulike hjelparar sørgar for at han får ei utdanning, og han les seg fram til ein teologisk embetseksamen. Det studentlivet han lever, er temmelig langt frå det ideale. Han er fattig, han svelt i periodar, og han er heilt avhengig av dei ulike personane han får hjelp frå. Men denne hjelpa blir ytt på visse vilkår, og Daniel må spella med: vera litt bonderadikalar her, og litt konservativ pietist der. Han blir ingen moralsk heilstøypt person, men utviklar seg til ein redd og engstelig smiskar som jattar med dei han til ei kvar tid er avhengig av. Men teksten postulerer også at denne veremåten er gyldig reint generelt, at den heng intimt saman med svært autoritære sosiale strukturar og tankemønster, og at Daniel ut frå sine føresetnader neppe kunne ha handla annleis enn han gjer. Det skal nærmast umenneskelige sjelskrefter til for å bryte med dette determinerte mønsteret, og dei kreftene har ikkje Daniel, trass i sitt forpliktande namn. Han er ingen Daniel i bibelhistorisk forstand. Men når han ikkje kan oppfylle sitt bibelske namn, er det blant anna fordi han er moralsk knekt av den synd- og straffemoralen som Bibelen også målber, og som kuar den frie tanken over alt i det samfunnet som boka gir utkast til.
   JJ: Kva er skilnaden på denne typen student og dagens?
   GF: Dagens studentar er vel ikkje lenger så opptekne av fiksjonar om det ideale studentliv, enda om mykje av det som foregår kring Studentersamfundet her i Trondheim kan sjåas som ein slags ettersleng av dei gamle studentikose tradisjonane vi kjenner, f.eks. frå Uppsala. Og i den grad dei har problem med å tenke fritt og kritisk, er det vel helst trykket frå heilt andre krefter enn dei tradisjonelt bibelske som plagar dei. Men eg innbiller meg at det framleis ikkje er uvanlig at studentar sitt omkring på kafear og andre stader og diskuterer verda og livet. Slike store ting. Og mindre ting, som pensum og eksamen.
   JJ: Er Daniels skjebne determinert?
   GF: Ja og nei. Bondestudentar er nok på mange måtar ein naturalistisk roman, men samtidig synes eg det er vanskelig å å lesa den som eit argument mot forestillinga om den menneskelige viljens fridom. Det er berre det at denne fridommen har så store personlige konstnader for dei som bruker den. Det gjeld dei fattige intellektuelle bondestudentane som ikkje let seg kue, men som stort sett går under i svolt og sjukdom i det samfunnet boka skildrar. Dette radikale, venstre-intellektuelle akademiske proletariatet, består av unge patriotar og internasjonalistar, demokratar, grundtvigianarar, fritenkarar, noen er også erklærte sosialistar. Rett nok sa Brandes at dette var ei alvorlig bok om fattigdom og karakterforkrøpling. Men boka rommar også ein slags "motstandens estetikk" som trass i at den ofte får tragiske konsekvensar for det enkelte individet individet, viser ut over denne sørgelige situasjonen. Daniel utviklar seg derimot som ein potensiell høgrerevolusjonar type. Han er ein djupt autoritær figur. Og ein svært ubehagelig figur, fordi han er så alminnelig. Han er i oss alle. Men også han mister sine illusjonar om verda. Moderniteten blir i litteraturen ofte tematisert som den motsetninga Baudelaire såg mellom "idéal et spleen", mellom illusjon og desillusjon. For Daniel er det slik at alle illusjonar fell. Også dei forestillingane han har av å ha nådd sine mål mot slutten av romanen, blir avslørt som illusoriske. Daniel blir verande på overflata, i ei slags sartre'sk "dårlig tru", eller kanskje like gjerne i ei kynisk fornuft. Han svarer ikkje på menneskelige og intellektuelle utfordringar, men definerer seg bort frå dei. Eg trur nok, trass i all den objektiviserande naturalismen og den undergravande ironien som også er til stades i teksten, at vi her kan sjå ein moralsk kritikk, eit etisk krav om menneskelig autentisitet i motsetning til det at ein berre let seg drive med i den store straumen, slik folk flest gjer. Garborg var ein slags naturalist, men ein ambivalent naturalist.
   JJ: Korleis vart Garborg kjent med naturalismen og Zola?
   GF: Han følgde vakent og interessert med i det som foregjekk i dei mest avanserte litterære miljøa i samtida. Kring 1880 søkte han Stortinget om reisestipend til Paris, for å studere dei nye litterære tankane der. Stortinget avslo. Grunngivinga var at det var betre å ofre eit stort geni enn at slike farlige nye tankar skulle komma til kongeriket og så tvil og fortviling blant kristenfolk. Det er ikkje så lenge sidan Norge var eit teokrati, iallfall i kulturspørsmål! No kom desse tankane likevel. Det fans jo bøker. Saman med Hans Jæger og Christian Krohg var Garborg ein av dei mest konsekvente forkjemparane for Darwins utviklingslære og Zolas eksperimentelle roman i Norge. - Korleis kom Darwin til Norden?
   Inn i litteraturen kom han vel først med den danske forfattaren J. P. Jacobsen. Men den som framfor noen introduserte Darwin i Norge, var faktisk eventyrsamlaren og naturvitskapsmannen P. Chr. Asbjørnsen.
   JJ: Er det noen likskap mellom Garborg og Amalie Skram i synet på naturalismen?
   GF: Dei kjente kvarandre godt og sette stor pris på kvarandre, brukte vel også kvarandre litt som konsulentar. Amalie Skram er nok ein meir konsekvent naturalist enn Garborg. I hennes bøker er ikkje mykje trøyst å finne for den som søker etter slikt. Men i skrivemåten elles er det klare likskapar mellom dei. Dei er begge livlige impresjonistar. Og så må det vera det at dei begge, i motsetning til mange av dei samtidige forfattarkollegaene, ser ut til å ha få illusjonar om ein opphavlig god menneskenatur. Rousseaus naturtenking er ikkje deires sak.
   JJ: Korfor eksisterte det så mykje fattigdom i Garborgs tid og korfor var han oppteken av den?
   GF: Norge var eit bondesamfunn med eit enormt befolkningsoverskott. Det var ikkje tale om å kunne fø eit raskt veksande folketal på dei knappe jordressursane landet hadde, eller gjennom den nokså beskjedne industrien som etter kvart kom i gang. 1800-talets Norge likna mykje på den tredje verda i dag. Jordbruksproletariatet drog inn til byane. Men heller ikkje i byane var det lett å klare seg. Prostitusjonen florerte, mange fall utafor, og det fans ikkje noko sosialt apparat som kunne ta seg av dei ulykkelige. Hundretusenvis drog over til Amerika for å prøve lykka der. Nest Irland er det faktisk ingen andre europeiske land som har avgitt større del av befolkninga til USA enn Norge. Eller som har produsert fleire økonomiske flyktningar, om du vil. Alt dette: fattigdommen, prostitusjonen, utvandringa, mangelen på politiske rettar for kvinner og menn, kristendommens rolle som ideologisk undertrykkingsmiddel - var forhold som Garborg tok opp både som journalist og skjønnlitterær forfattar.
   JJ: I kva grad er studentar på ulike nivå innafor universitet og høgskolar, elevar og vanlige lesarar interesserte i Garborg?
   GF: Skoleelevar og vanlige lesarar vågar eg ikkje å seie noko sikkert om. Men Garborgs tekstar blir framleis utgitte, så det må da vera ei viss interesse, iallfall for enkelte av dei. Og studentar blir lett engasjerte av Garborgs tekstar. Så seint som siste vår (1998) vart det levert ei glimrande hovudfagsavhandling om Fred ved mitt institutt.
   JJ: Har ulike litteraturvitskaplige fagsyn vist seg i forskingsinnsatsen på Garborg?
   GF: Åja. I dei seinare åra har vi for det første fått resepsjonsestetiske analysar av noen av tekstane hans. Det gjeld Arild Linnebergs magisterarbeid om Haugtussa, der han blant anna ser på dei sosiale distinksjonane i samtidskritikken: bondekritikarane las Haugtussa som eit realistisk verk, ein politisk kritikk av kapitalismen i jordbruket; den borgarlige kritikken las denne diktsyklusen som eit romantisk verk, og slik har den også stort sett levd vidare til ettertida. Walter Baumgartner har studert resepsjonen av dei skandinaviske realistane i Tyskland, blant anna Garborg, som var utrulig populær blant tyske lesarar i 1880- og 90-åra. Etter lesartal rangerte han faktisk nest etter Ibsen, og vart meir lesen enn Strindberg. Men etter Baumgartners meining vart dei store skandinaviske realistane mistolka i Tyskland, og avhandlinga hans heiter da også Triumph des Irrealismus. Dernest har det vorte gjort ein grunnleggande innsats i studiet av Garborgs ironi. Det gjeld Jan Sjåviks artiklar om ironien i Bondestudentar og i Trætte Mænd, men framfor alt gjeld det Geir Morks doktoravhandling om ironien i Garborgs forfattarskap - Den reflekterte latteren. Mens Sjåvik delvis er inspirert av den amerikanske hermeneutikaren E.D. Hirsch jr., er det teoretiske utgangspunktet for Mork ein refleksjon over det romantiske ironibegrepet, slik vi kan finne det hos Friedrich Schlegel og Søren Kierkegaard. Avhandlinga er dessverre enno ikkje utkomme i bokform. Vidare må eg nemne Per Thomas Andersens store doktorarbeid om dekadanselitteraturen i Norden, der Trætte Mænd er ein av dei fem romanane som blir analyserte. Og endelig har vi det foreløpig siste doktorarbeidet som streifar Garborg: Jørgen Lorentzens Mannlighetens muligheter, som blant annna handlar om kjønnsroller og maskulinitetsproblematikk i Trætte Mænd. Så Garborg lever i forskinga. Hans tekstar utfordrar stadig.
   JJ: Korleis var hans kvinnesyn?
   GF: Garborg var svært positiv til kvinnenens kamp for borgarlige rettar. Hans kvinneheltar går det ofte dårlig med, dei har ikkje store sjansar til å klare seg i eit gjennompatriarkalsk samfunn. Hans "kvinneroman", Hjå ho Mor/Hos Mama, vart svært mykje lesen, både i Norden og i Tyskland. Her konsulterte han kvinner i nærmiljøet sitt mens han skreiv. Fleire av hans beste venner var kvinner. Det gjeld Amalie Skram, og det gjeld målarane Kitty Kielland og Harriet Bacher. Og så hadde han jo Hulda.
   JJ: Er han filosofisk orientert? Er det rett å plassere han mellom Nietzsche og Tolstoj?
   GF: Garborg var jo ikkje fagfilosof. Men han var godt orientert, delvis gjennom Brandes, som framfor noen introduserte Nietzsche i Norden. Men også andre tenkarar har vore viktige for han: først og fremst Kierkegaard, men også dei tyske romantiske filosofane, folk som Herder, Hegel og Humboldt. Tolstoj kjem inn i den sterkt anti-kapitalistiske og agrar-anarkistiske tenkinga hans frå midten av 90-talet. Garborg var verkelig tilhengar av eit "annerledes-land"!
   JJ: Hadde han kontakt med, eller omtalte han, folk som Brandes, Ibsen, Bjørnson, Kielland og Lie?
   GF: Han brevveksla med Brandes, som han i periodar tok avstand frå, og i andre periodar beundra over all måte; Bjørnson mottok han sterke impulsar frå i yngre år, men fekk det vanskeligare med etter kvart; han beundra også Kielland og hans kamp mot "det christelige Samfund", tok klart parti i den såkalla "Kiellandsaka", der Kielland vart nekta diktargasje av Stortinget, og som førte til at det store Venstre-partiet sprakk; han var bestevenn med Lie, som han også skreiv ei god bok om. Avstanden til Ibsen var nok større. Men trulig var det ingen av dei norske diktarane i samtida som utfordra han meir enn Ibsen, og han skriv lange kritikkar, blant anna om Brand og Kejser og Gallilæer.
   JJ: Kva gjekk hans kritikk av Ibsen ut på?
   GF: Her må vi skilje mellom den yngre og den eldre Garborg. Den eldre Garborg var ein stor Ibsen-beundrar, og fann visst ikkje mykje å kritisere diktinga til Ibsen for. Den unge Garborg beundra også Ibsen, men såg på diktinga hans som eit stort paradoks. Garborgs melding av Kejser og Gallilæer er på over 60 boksider, det skal vera norgesrekord. Garborgs teoretiske utgangspunkt er den Hegel-inspirerte estetikken til Monrad, som skin igjennom i formuleringane. Han kritiserer Ibsen for å stå i eit indirekte forhold til livet. Diktverka hans er ikkje sanne kunstverk, fordi dei manglar ein idealitet som kan løfte lesarens blikk opp over tidas mørke og forvirring. Slik sett kan ikkje Ibsen vera "tidens Digter". Men samtidig ser Garborg at det er ei djup sanning i denne mangelen på harmonisk ro og forsoning i Ibsens dikting, fordi tida sjølv er slik. Med andre ord: det som i ein forstand hindrar Ibsen i å vera ein diktar for si tid, er nettopp det som i ein annan forstand gjer han til "tidens Digter". I dette resonnementet ligg det ein tanke som overskrid tidas estetiske vurderingsapparat, og peikar fram mot ein meir moderne, realistisk kritikk. Eg vil meine at den unge Garborg formulerte noko av det skarpaste som er sagt om Ibsen til denne dag, og det er imponerande gjort av ein ungdom som så vidt er over dei tjue.
   JJ: Var han mykje prega av kulturkonservatisme?
   GF: Det spørs kva du legg i dette. Dersom du tenker på kulturkonservatisme som ei idealisering av det gamle bondesamfunnet, så ja - på sine eldre dagar tenkte han slik. All slags kapitalistisk tenking og praksis ser ut til å vera uttrykk for eit menneskelig syndefall for den eldre Garborg. Han har lite sans for dei frigjerande krefter som fins i kapitalismen, og det kan sjå ut som han søker etter å oppnå ei form for retaurasjon av dei gamle, førkapitalistiske strukturane i bondesamfunnet, for eksempel i Haugtussa og i Den bortkomne Faderen. Og i Heimkomin Son. I desse bøkene kan vi finne ein drøm om ein positiv patriarkalsk orden og ei gjenoppretting av ein farsfigur som er øydelagt av gammaltestamentlig fundamentalisme, og som den kapitalistiske arbeidsdelinga har gjort fjern og fremmend. Denne drømmen kan sjølvsagt lesas på mange måtar, biografisk, sosialhistorisk og idéhistorisk, og den kan vel også lesas som det skrivande subjektets kamp nettopp med skrifta. Er det ikkje der faderen er, da?
   JJ: Garborg sjølv kom fram til Jesus Messias?
   GF: Bjørnson ironiserte alt etter Trætte Mænd over Garborgs livsreise på "Rundrejsebillet", ei oppfatning som ikkje minst Garborgs kone Hulda protesterte energisk imot. I den grad Garborg kom tilbake til eit forhold til kristendommen, var det nok også ei heilt anna kristendomsoppfatning enn den dystre og autoritære varianten han kjente frå bardommen og ungdommen. Garborgs eige liv er først og fremst prega av ambivalens overfor moderniteten. Rolv Thesen kalla han "den mest frenetiske anti-kapitalisten Noreg har fostra". Særlig hadde han lite til overs for den pågåande kapitaliseringa av jordeigedommen. Garborg trudde på georgismen, ein teori som skulle gjera det umulig å spekulere med jordeigedom. Og han hadde altså sans for ein Messias som var reinska for alle teologiske perverteringar.
   JJ: Var det effektivt å kjempe mot kapitalismen med Jesus som forbilde?
   GF: Jesus har vorte brukt til så mangt, nær sagt til kva som helst, naturligvis fordi han i visse kontekstar har vore oppfatta som eit effektivt argument. I relasjon til kapitalismen såg nok kalvinistane noko annleis på han enn Garborg, og i våre dagars herligdomsteologi har vi også fått ein heilt gjennomkapitalistisk Jesus. Garborgs Jesus Messias var overtydd antikapitalist, og framleis ein oppegåande motstandar av moderne duekremmarar og pengevekslarar. Det kan sikkert reisas tvil om han også var eit effektivt kampmiddel mot slike, men Garborgs bok vart faktisk lesen og diskutert av mange. Og det er ikkje vanskelig å sjå at det går ei line frå denne Jesus-oppfatninga og fram til våre dagars frigjeringsteologi og kristen-sosialisme. Så korfor ikkje Jesus like godt som noen annan?
   JJ: Garborg har også skrive eit skodespell med ein tittel som på eit vis alluderer til Jesus. Er Paulus Hove i Læraren ein idealfigur, ein positiv helt?
   GF: Forfattaren sjølv såg han kanskje slik. Læraren var opphavlig tenkt som roman, men det var sider ved Paulus-figuren som sprengte seg ut av romanforma: "en saadan Mand kand ikke ligge og skvalpe i en Roman", har Garborg sagt i ein kommentar til dette. Paulus Hove er ein svært tvitydig figur. Idealismen og trusgløden hans kan nok imponere. Men han har ikkje særlig god kontakt med realitetane i det praktiske livet, så han kjem til å handle på ein paradoksal måte. Hans anti-kapitalistiske handlingar styrkar den kapitalistiske prosessen, og hans bodskap om at vi skal tene våre nærmaste, dekker realitetar som godt kan karakteriseras som eit langsamt mord på den som skulle stå han sjølv aller nærmast, altså Helga, kona hans. Læraren kan blant anna lesas som ein diskusjon av etisk-filosofiske posisjonar, sinnelagsetikk versus konsekvens-etikk.
   JJ: Kva er forskjellen på Bjørnsons Over Ævne I og Læraren når det gjeld kristen morallære?
   GF: Det synes eg det er vanskelig å svare presist på i kortformat. Men i begge desse skodespela er det snakk om prestar, eller iallfall teologar, som i blind idealisme og trusiver kjem til å ta livet av konene sine. Begge seier at dei vil det gode, men handlingane deires får destruktive og dødelige konsekvensar. Tradisjonelt har begge vorte oppfatta som heltar, men objektivt sett kan dei like godt bli betrakta som skurkar. Kanskje er dei psykopatar. Iallfall er dei sterkt sjølvhevdande og nokså hensynslause egoistar, som kler seg i forførande verbale kapper av idealistisk nestekjærleik. Du kan seie at desse ideane om nestekjærleik har fått ein meir jordnær og aktiv vending hos læraren Paulus enn dei har hos pastor Sang, men konsekvensane er fatale i begge tilfella.
   JJ: Reiste han mykje - vart han påverka av litteratur frå dei stadene han reiste til?
   GF: Garborg hata å reise, sa han, og var stadig på reise. Han hadde lengre opphald i Tyskland, Italia, Frankrike. Han var sannsynligvis den norske forfattaren som hadde breiast lesing av utanlandsk litteratur. Og han let seg sjølvsagt inspirere. Han kunne ikkje ha skrive Bondestudentar utan å ha kjennskap til Flaubert, eller Mannfolk og Hjå ho mor utan å kjenne Zola, eller Trætte Mænd utan å kjenne den franske dekadente litteraturen.
   JJ: Kva for språk kunne han snakke og omsette frå?
   GF: Garborg hadde kunnskapar i fleire språk. Den kommunikative kompetansen hans kunne det vel vera så som så med. Men han tok seg iallfall fram i Europa, og han burde ha eit stort namn for ettertida også som omsettar av utanlandsk litteratur. Dette var eit viktig prosjekt innafor det nynorske, eit kulturspråk måtte også ha sine eigne versjonar av dei litterære høgdepunkta frå verdslitteraturen. Han omsette Goethe, Shakespeare og Molière. Den første fullstendige omsettinga av ein Homer-tekst på norsk, Odyssevskvædet, er gjort av Garborg. Til og med den norske versjonen av det indiske Ramakvædet er signert av han. Men her må det tilføyas at omsettinga følgde ein litt underlig prosedyre. Garborg kunne ikkje sanskrit. Men Sri Ananda, den merkelige buddhisten på Tronfjellet i Østerdalen, resiterte først teksten og gav engelske samandrag, som disippelen hans, nordmannen Edvard Beer, simultant omsette til riksmål. Dette skreiv Garborg ned og sette om i nynorske heksametervers.
   JJ: Korleis var kvaliteten på omsettingane hans?
   GF: Den er gjennomgåande god, og hausta mange lovord i samtida. Men ikkje alt fall i like god jord. Den mest kontroversielle omsettinga hans var trulig den nynorske versjonen av Holbergs Jeppe på Bjerget. Den førte til demonstrasjonar da Det norske teateret skulle sette opp stykket i hovudstaden. Det er vel også mulig at han kunne ha funne heldigare versemål enn heksameter for Ramakvædet. Men eg synes at mykje av den kritiken som f.eks. Obrestad har reist mot gjendiktingane hans, er grovt uhistorisk. Og eg meiner å ha lagt merke til at Garborgs versjon av Odyssevskvædet har vorte sitert stadig oftare av temmelig habile litteraturvitarar i dei seinare åra. Den har passasjar med ei poetisk kraft som gir grunnlag for svært gode opplesingsnummer den dag i dag. Østbys versjon av Odysseen blir ei temmelig tynn suppe i samanlikning.
   JJ: Har hans verk vorte filmatisert?
   GF: Fjernsynsteateret laga i si tid ei god oppsetting av Læraren, som NRK seinare har sendt i reprise fleire gonger. Elles er det dårlig stell. Og det er synd, for stoffet ligg der. Eg kan tenke meg at BBC sikkert ville kunne gjera ein god serie av Bondestudentar. For ikkje å snakke om kva ein yngre Bergmann kunne ha fått ut av Fred!
   JJ: Til slutt: Korleis vil du karakterisere Garborg generelt?
   GF: Det er ikkje enkelt. Mannen Garborg var så mange ting, og hans tekstar er også svært mangfaldige, til dels også nokså ulike, både i form og tankestoff. Han er ein av dei aller viktigaste forfattarane Norge har hatt, og gjennom den rolla han har hatt for danninga av ei norsk sjølvforståing, må han stillas saman med folk som Wergeland, Ibsen og Bjørnson. Samtidig er han den mest utprega ironikaren til dags dato i norsk litteratur, slik at teksten "Garborg" er vanskelig å fange for den som leitar etter det eintydige. Mange av tekstane hans gestaltar også eit ultra-nervøst subjekt, til tider disharmonisk inntil det hysteriske; her kan ein i Garborgs tekstar ane kimane til vårt hundreårs modernistiske prosa, og her er han den fremste forgjengaren i norsk litteratur til folk som Obstfelder, Hamsun og Kinck. Få norske forfattarar har i same grad som Garborg klart å foreine ei livlig og humoristisk framstilling med eit vesentlig tankestoff. Hans samla verk gir inntrykk av eit frenetisk, ofte sjølvdestruktivt autoritetsopprør som vekslar med søking etter fred og tru på livet. Åndelig var han internasjonalist og samtidig djupt knyta til heimstaden; ein "europear og jærbu", som hans store biograf, Rolv Thesen, kalla han.

GUNNAR FOSS er professor ved Institutt for nordistikk og litteratur-vitskap, NTNU.

Copyright 1999: Gunnar Foss, Jafar Jafarnejad og T. Kinnes (layout, mønster o.a.) © 2000, 2001 for nettversjonen: Dei same. T. Kinnes også biletgrafikk, webdesign o.a.)

Litteratur
Jafarnejad, Jafar, hovudred. Veien til vitenskap. Band 1-3. Trondheim: Privat forlag, 1999.

   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
   © 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]