Ekebergkongen

I barndommen min var det blitt ein vane for meg og nokre kameratar å dra ut til Ekeberg om søndagsettermiddagane. Heile den lange veka gledde vi oss til denne ettermiddagen vi skulle vere i det fri, til dei duftande heggekvistane vi skulle bryte, dei seljefløytene vi skulle vri, dei funklande bergkrystallane vi skulle finne, og dei søte jordbæra vi skulle sanke.

Då vi blei eldre, let vi vel selja og heggen stå i fred. Men av og til drog vi ut. Og på markane til Ekeberggarden kunne jakta gå muntert etter apollofivreldet med dei vakre vengene sine. Eller vi tumla oss lystig med insekthåven i den aude trakta omkring den falleferdige varden for å fange den riddarlege svalestjerten. Ved den lette flukta si sette den meir enn ein gong tålmodet vårt sterkt på prøve. Det som især gjorde desse traktene så tiltrekkjande for meg, var likevel verken den duftande heggen eller den melankolske seljefløyte, verken den purpurflekka apolloen eller den svovelgule svalestjerten, men det romantiske løyndomsfulle som gjennom dei første barndomsminna demra mot meg frå desse stadene, ønsket om å oppleve noko eventyrleg, tanken om all den herlegdommen som gøymde seg inni berget, og om dei mystiske vesena som etter segna fanst djupt i berget.

Segnene om Ekebergkongen, dei underjordiske og bergslottet deira har meir og meir forstumma, men eit og anna av det eg høyrde i barndommen, lever enno i minnet mitt, og det har eg her freista å oppfriske.

For ein halvt hundre år sia i tida var Ekeberg ikkje så rydda og busett som no; det var overgrodd med skog og kratt, og frå byen såg ein ikkje andre menneskebustader der enn dei gamle husa til Ekeberggarden oppå høgda, og ei lita raud hytte nede i bakken på venstre side av vegen, der den svingar oppover til høyre mot Ekeberggarden. Den blei kalla Svingen. På denne staden ser ein no ein staselegare bygning, der det er sommardans og forfriskingslokale for dei spaserlystne "unge herskapa", som i dei første sommarnettene dreg ut "for å høyre gauken".

Padda i stigen var ei underjordisk dronning

Her i Svingen i den vesle raude hytta budde i den gamle tida eg taler om, ei fattig korgkone som slo seg gjennom i verda kummerleg nok. Ein gong ho hadde vore borte for å hente ei vending vatn, sat det ei stor tjukk padde i stigen for henne.

"Gå av vegen for meg, så skal eg vere jordmor for deg, når du kjem i barselseng," sa ho for spøk til padda, som straks tok til å dra seg av vegen så raskt det ville gå.

Noka tid etter, då korgkona ein haustkveld var komen heim frå byen og sat framfor skorsteinen og spann, kom det ein fremmend mann inn til henne.

"Høyr du," sa han, "kjerringa mi skal snart føde, ho har ikkje lenge att. Vil du hjelpe henne når ho gir barsel som du har lovt, så skal du ikkje angre det."

"Å Gud hjelpe meg så sant," sa kona, "det kan nok ikkje eg, for eg forstår meg ikkje noko på det."

"Jo, du får nok gjere det, for du har lovt henne det," sa mannen.

Kona kunne slett ikkje minnast at ho hadde lovt nokon å vere jordmor, og det sa ho til han; men mannen svara:

"Jo, love det har du gjort, for den padda som sat i vegen for deg då du gjekk etter vatn, det var kona mi. Vil du hjelpe henne, så skal du aldri angre det, eg skal løne deg vel for det. Men du må ikkje øyde med pengane eg gir deg, ikkje må du gi dei bort, om nokon ber deg, og ikkje må du tale om det. Ja du må ikkje så mykje som klunke på det til noko menneske ein gong."

Kona skjøna at det ikkje kunne vere nokon annan enn Ekebergkongen. "Nei, kross!" sa ho, "eg kan nok teie. Sei meg berre til når kona får vondt, så får eg hjelpe så godt eg kan."

Der gjekk noka tid, så kom den same mannen ei natt inn til korgkona og bad henne følgje med. Ho stod opp og tok på seg; han gjekk føre og ho etter, og før ho visste kor dei var eller korleis det gjekk til, var ho inne i berget, der dronninga låg i senga og var i barnsnød. Det var ei stue som var staseleg, mest som ein slottssal, og korgkona syntest ho aldri hadde vore nokon stad kor det var så gildt.

Men då dei vel var komne inn, sette mannen seg på ein stol og kneip hendene saman om knea sine, og når mannfolk sit slik, kan ei barselkone ikkje bli forløyst; det visste korgkona mykje godt. Derfor prøvde både ho og dronninga å gi han mange ærend og bad han snart gå etter eitt og snart etter eit anna, men der han sat der sat han, og han rørde seg ikkje av flekken. Til sist fekk jordmora eit innfall.

"No er ho forløyst," sa ho til mannen. "Korleis gjekk det til?" skreik han, og blei så forundra at han sleppte taket. I same augeblink la kona handa på dronninga, og med det same var ho forløyst.

Mens mannen var ute for å få varmt vaskevatn til barnet, sa barselkona til korgkona:

"Mannen min liker deg nok du, men når du skal gå, så skyt han etter deg likevel, for han kan ikkje bryte arten; derfor må du skunde deg og smette bak døra i det same du går, så treffer han deg ikkje."

Då barnet var vaska, pynta og kledt, sende dronninga henne ut i kjøkkenet for å hente ei salvekrukke til å smørje auga på det. Men slikt eit kjøkken og slikt kjøkkentøy hadde ho aldri sett maken til. I rekkjene var oppstilt dei prektigaste fata og tallerkenane, og under taket hang panner, kjelar og kjørel, alt av reint sølv og så blankt at det skein rundt alle veggene.

Men ingen kan tenkje seg kor forundra ho blei då ho fekk sjå si eiga tenestejente stå der og malte gryn på ei handkvern. Ho tok ei saks og klipte eit spuns ut av skjørtet hennar, utan at ho merka det, og det gøymde ho.

Då ho var ferdig og skulle gå, kom ho vel i hug kva barselkona hadde sagt, og smatt bak døra. I det same skaut kongen ein gloande sopelime etter henne så elden freste av den.

"Trefte eg deg?" skreik han.

"Å nei," svara kona.

"Det var bra!" ropte han.

Sola stod langt inn på golvet då korgkona kom heim, men jenta, som alltid klaga over at ho var matt og hadde vondt over krossryggen, låg og stønna og sov enda. Ho vekte henne og spurde.

"Kor har du vore i natt?"

"Eg mor?" sa tausa, "eg har ingenstad vore det eg veit, utan her i senga."

"Ja, då veit eg betre," sa kona, "dette spunset har eg klipt ut av skjørtet ditt i berget i natt; du ser det passar? Men såleis er ungdommen no til dags; i førre tider song folk ein salme før dei gjekk til sengs at slikt trollskap ikkje skulle ha nokon makt, og eg skal også lære deg; for du kan vel begripe at du må bli matt og klein og få vondt over ryggen, og at eg heller ikkje får stor nytte av deg, når du skal tene dei om natta og meg om dagen."

Frå den tida kona hadde vore jordmor for dronninga, fann ho kvar morgon ein hop sølvpengar utafor døra sine, og omstenda hennar betra seg så ho snart var ei halden kone. Men så hende det ein gong at ei mykje fattig kone bar seg ille og klaga si nød for henne.

"Å pytt!" sa ho, "det kan vel ikkje vere så farleg; når eg berre ville, var det inga sak for meg å hjelpe deg, for den som noko sår, han noko får, og eg har nok hjelpt den som dreg til meg." Men etter den dagen fann ho ikkje ei tjuekrone utafor døra si, og dei pengane ho hadde fått, var som blåse bort, og ho måtte igjen til å ta korga på armen og vandre til byen i solskin og regn.

Men Ekebergkongen gjekk ikkje alltid ærend for kona si; stundom var han også ute i sine eigne og fridde til jentene frå byen, som på søn- og heilagdagane vanka omkring i kratt og kløfter eller gjekk i skogen for å sanke bær. Oftast var han å sjå til som ein stygg innskrumpa mann med raude auge; men når han ville gjere lykke, tok han på seg Bernt Ankers skapnad og viste seg som ein vakker, litt gammalaktig mann med stjerne på brystet. Men dette var berre synkverving; han var og blei det gamle fæle, raudøygde trollet, og det kunne nok merkast.

I den tida hadde nemleg dei underjordiske i Ekeberg eit slemt ord på seg for at dei stal vakre og snille menneskebarn på Grønland, Enerhaugen og især i Gamlebyen, og la slike byte i staden; og denne barnestelinga og barnebytinga gjekk så vidt at dei ikkje ein gong kunne vinne over å amme dei opp sjølve; derfor stal dei også ammer til dei, og dei beheldt dei ofte for alltid.

Synsk av augesalve

Men det var ei jente frå Gamlebyen som dei hadde teke inn, ho var heldigare. Ho hadde vore i berget eitt års tid og vore amme for eit vakkert menneskebarn dei underjordiske hadde stole, men så slapp ho ut. Om det var fordi det blei ringt etter henne eller ho sette skoen sin bakvendt, eller ho forsnakka seg, eller ho fann ei synål i serken sin, det kan eg ikkje minnast; nok var det, ho slapp ut, og sia fortalde ho både vidt og breitt om kor staseleg og gromt det var inne i Ekeberg, kor snille folka der hadde vore med henne, kor vel dei hadde snakka med henne for å få henne til å bli, og kor søt unge det var ho amma. Kvar morgon sa dei underjordiske ho skulle smørje auga til barnet med ein salve som ho skulle ta av ei krukke som hang i kjøkkenet; men ho måtte akte seg vel for å kome nær sine eigne auge med den. Ho kunne ikkje skjøne kva det skulle vere til, for barnet hadde dei herlegaste auga nokon kunne sjå, og ein gong då kjerringa ikkje var i kjøkkenet, tok ho og strauk litt av salven over det høyre auget sitt.

Ei halvt års tid etter at ho var komen frå dei underjordiske, skulle ho inn og kjøpe noko i Bjerkenbusch si krambod på hjørnet av Storgata og Torget. Og der stod bergkjerringa ho hadde vore amme hos, ved disken og stal risgryn av skuffa, og det lèt ikkje til at nokon merka det eller såg henne.

"God dag, mor, skal eg treffe Dykk her?" sa jenta, og helste på henne; "korleis står det til med barnet?"

"Kan du sjå meg?" spurde kona, mykje forundra.

"Ja, skulle eg ikkje kunne sjå Dykk då?" sa jenta.

"Kva er det for eit auge du ser meg med?" spurde den underjordiske.

"Vent litt, det er med det høgre," svara jenta, og blinka med auga.

Så spytta den underjordiske i auget på henne, og frå den tida såg jenta verken henne eller nokon annan med det; for ho var og blei blind på det høgre auget.

Sjølv om det framleis visst ikkje er mangel på ungar med tjukke hovud både på Grønland og i Gamlebyen, får ikkje lenger dei underjordiske i Ekeberg skulda for det. For det første har nemleg opplysinga stige så høgt at i staden for å piske bytingar på berre huda tre torsdagskveldar på søppeldungen eller knipe dei i nasen med ei gloende eldtang, som skikk var i dei dagar, så lèt dei no mor Torgersen eller ei anna signekjerring støype over barnet for svekk, trollskap og fanteri, eller dei sender ei av barnebleiene til Stine Bredvolden, som er så klok at ho les sjukdommen og skjebnen til barnet og dernest avgjer korleis det skal gå. Og for det andre så har både Ekebergkongen og dei underjordiske flytta; for den evinnelege tromminga og skrellskytinga av militæret under den siste krigen, rammelen av dei svære rust- og bagasjevognene som dundra bortover vegen over taket til Ekebergkongen og rista huset hans så sølvtøyet dirra på veggene, gjorde han lei av livet der.

Ein mann møtte han ei natt i 1814 med mange lass flyttegods og ein stor bøling av kollete og brannete kyr.

"Kross, kor skal De hen så seint i denne farlege tida med så mykje flyttegods og så stor ein bøling då?" sa mannen.

"Eg vil flytte til bror min på Kongsberg, for eg kan ikkje halde ut denne skytinga og domineringa," svara Ekebergkongen, og sia den tida har han verken vore høyrt eller spurt.