Julegjestinga i prestegarden

Den første reisa eg gjorde i livet, var ei julereise. Det var ei glede utan like, og alle dei små trekka og hendingane ved reisa gjorde eit så levande inntrykk på meg som det var i går. Ein prestefamilie som budde nokre mil frå byen, hadde søner som var studentar og losjerte hos foreldra mine, og hadde innbode meg og systrene mine i jula.

Julekveld ved middagstid drog vi frå byen. Det blei ein stor sledefart; for ei heil følgje, som skulle gjeste i prestegarden, dels reise i julebesøk annanstads i bygda, hadde kome overeins om å dra ut på same tid. Det var karar i skinnkufter og med spissledar, herrar og damer i breisledar, og kasseforma sledar med to hestar framfor, fylte med talrikt og blanda selskap. I to av desse køyrde prestesønene og selskapet deira, damer frå byen, eit par andre studentar. Ein av studentane var teolog, den andre medisinar. Derfor blei han til vanleg kalla doktoren. Og så var det eg og nokre andre barn som var med.

Då føret på landevegen var dårleg omkring byen, køyrde vi isen, som alt tidleg hadde lagt seg ein sju-åtte kilometers vei der tok vi opp igjennom skogen. Føret blei ypparleg; det var friskt vintervêr, og det gjekk muntert av stad. Bjøllene klang lystig, selskapet lo og fjasa, barna jubla høgt; hestane dampa om kapp med pipene til studentane, og solstrålane braut igjennom skodda og tindra på snø og is og på tre og rima busker.

Då vi kom på høgdene, der det opna seg utsikter, stod himmelen i glødande vinterkveldsfargar, og sola kasta det sterke, raude lyset sitt over veldige, knudrete trestammar, grupper av bladlause tre, over skogar og lundar som vi såg skuggen av i usikre omriss gjennom skodde og dis. Sola spreidde det rosafarga vinterskjæret sitt ut over skoddehavet som bølgja som eit snart løynande, snart halvgjennomsiktig tilslørande dekke, og låg vidt over is og fjord, og bygder. Men standpunktet vårt var høgare; vi var no ute av skodda, høgt over skoddehavet, og nær framfor oss lyfte mørke, skogkledde åsar seg klart over disen.

Mot den tindrande kveldshimmelen kunne vi skilje kvart tre på åshøgdene. Ei kyrkje med tårn og kvite murar raga opp over eit granholt eit stykke frå vegen. Frå kyrkja slo sterke alvorsfulle tonar imot oss, og sjølve landskapet låg i ei stemning som gjekk inn i tonane. Gripe av den milde kveldsstemninga, som blei støtta av klangen frå høgtidsklokkenes på dette viset, blei selskapet meir tagalt og stilt til vi kom til skiftet der hestane skulle puste og vi ete eftasverd [1 ettermiddagsmåltid i 3-4-5-tida].

Då vi kom av stad att, var dagen over, men det var ikkje så mørkt, for dei kvite snøen kasta attende lyset frå stjernene og himmelen. Skysskarane meinte det ville bli kaldt til natta, fordi det var "stjerneromt", sa dei. Aust over skogen tindra kalde, sølvklare strimer i himmelranda, og etter ei stund kom månen fram.

Snart gjekk vi ved sia av sledane oppover bakkar, snart jaga vi av stad bortover åsar og høgder der granene stod pudra og snøtyngd, og vi såg under greinene og mellom stammane inn i løyndomsfulle grotter og gangar der det måtte vere lunt for alvar og troll å drive det gjekkande spelet sitt. No og då opna det seg også vide utsikter utover mørke skoglandskap. Så fór vi gjennom furumoar der vegen var jamn som på eit stuegolv der dei ranke stammane danna høge søylehallar. Mellom stammane verka det som eventyrlege skikkelsar frå dyre- og fabelverda tredde fram gjøglande og viste seg i det usikre lyset som månen kasta sparsamt bort gjennom skogen, for i neste augeblink å bli borte eller omgjorte til snødekte busker, stubbar, krøkte tre og vindfall. No slyngde vegen seg ned gjennom ei djup kløft. Dei steile sidene til den ramma inn snødekte landskap med skuggar av åsar og mørke skogar, som vidt og breitt låg nedafor.

Endeleg var vi nede, og no gjekk det atter raskt av stad oppå ein islagd fjord. Kulden blei meir føleleg; her bles ein skarp nordavind, som tvinga oss til å dra huene lenger ned over øyra, til å binde skjerfa fastare om halsen og livet, til å trampe i kassesleden og banke i nevane. Hestane trava skarpt, og dei lange skuggane deira fór flyktige bort over fjorden.

Stundom gjekk det dundrande brak i isen; bydamene skreik høgt, og ein middelaldrande herre, som nyleg hadde auka verdien av livet sitt ved å forlove seg, og som køyrde etter oss i ein breislede med den unge kjærasten sin, skreik enda høgare, og kvar gong det braka, ropte han: "Eg trur det er best vi vender og køyrer til land!"

Skyssguten hans gjorde han ganske tørt merksam på at det var omtrent like langt til land på alle kantar. Ein annan la spøkjande til at det ville vere farlegare for han å køyre tilbake enn fram; han ville då bli aleine og ha vanskeleg for å berge hest og kjæraste for ulveflokkane, som ein på skiftet hadde fortalt skulle halde til langs fjorden under skogen. Til glede for den ottefulle nærma vi oss temmeleg raskt land; likevel sanna han visstnok det gamle ordtaket at isvegen er dryg.

Under farten reiste ein av dei fremmende studentane seg opp i kassesleden, og mens han stirde bort i skuggen under ein av dei høge øyane som låg her, ropte han:

"Kva er det som rører seg der inne?"

"Kva?" – "kor?"

"Der inne, på isen under øya – no kjem det fram i månelyset, nordafor den bratte bergveggen."

"Ein ulveflokk!" ropte vi med éin munn.

"Ein skal ikkje male fanden på veggen!" utbraut eit av selskapet. "Det er sju stykke."

"Ja, hadde vi berre ei rifle, skulle minst ein av dei vere dødsmerkt!" sa doktoren med inderleg overtyding.

"Dei rek etter oss!" ropte skyssguten på breisleden.

"Ho! ho!" skreik bydamene våre.

"Kven?" spurde den forlova, for han hadde sete bortsigen i ein djup samtale med kjærasten, og no visste han ikkje kva talen var om, eller kva som var på ferde. "Kva for noko?" spurde han oppskremd og forstyrra.

"Å, ulveflokken der nordmed øya," sa skyssguten.

"Kor?" ropte han fort, og før han enno hadde fått auge på ulvane, smatta og smekka han i forskrekkinga si med munn og pisk på hesten så den sette av stad forbi oss i ofseleg fart imot land. Hestane våre ville ikkje svikte følgjet og følgde dette gode eksempelet; men nettopp som vi svinga mot ein odde der isvegen tok i land, fekk hestane vêret av ulvane, som også hadde teke landjorda fatt og kom luntande den eine etter den andre og viste seg lange og grå mot himmelen på ei lita høgd bortafor vegen. Skye sette hestane våre ut; den svære kassesleden slingra sterkt på skråplanet, velta med eitt og styrta alt den inneheldt om kvarandre i ein tett hop ut i snøfonnene – reisekledde herrar med tobakkspiper i munnen, damer i fotposar, oss barn og dessutan eit mangfald av tiner, hatteesker og reisesekker. Det blei skrik og støy og latter; det blei ei spraking og kravling , for å kome frå kvarandre og på fote att og ikkje å bli kvelt i snøen eller av dei massane som låg over. Ein hadde fått ein koffert i fanget, ein annan eit par damer, ein hadde falle på hovudet inn i ei hatteeske, ein annan rota i ei nistetine med føtene, visstnok ei uheldig stilling, men for barna opna den ei smilande utsikt til pannekaker og bakkels.

Doktoren, som på grunn av iver og interesse for den edle køyrekunsten hadde sikra seg kuskesetet og kuskejobben, hadde i forfjamsinga sleppt taumane og late hestane springe. Då han no oppdaga at ingen var komen til skade, tok han til å skjenne og bruke munn på heile selskapet over all denne støyen og kvalmen for ingenting. Det var truleg for å avleie merksemda frå den dårlege oppførsla si som kusk,

"Kan de ikkje kome opp frå kvarandre?" utbraut han. "Det lèt jo til at systersenga i snøen slett ikkje er ubehageleg! Eg ville berre ønskje eg kunne skaffe dykk ei større snøfonn til hovudpute og overdyne. De ler og skrik både lunger og hjertet ut av dykk før de kjem opp, og det kan de gjere med god grunn, for de ser jo ut som spøkjelse og julebukkar og vil vel presentere dykk for presten som eit juletrollsfølgje? Sjå til å kome dykk på fote ein gong! Det vesle utysket i den gule kappa – synest han at det er tid til å liggje på magen og ete pannekaker no? La oss kome av stad all saman og stans med skrålet og latteren!" ropte han ivrig.

Den utidige åtferda hans, dei snøpudra, underlege tilslørte skikkelsane som reiste seg eller blei dregne fram i månelyset, og den hjelpelause tilstanden somme av selskapet var i, fekk latteren og støyen til å bli urovekkjande. Kusen blei enda sintare over dette. Ein tenkte ikkje lenger på ulvane. Dei hadde teke flukta, skremde av larmen, av latteren og bjølleklangen. Ein tenkte heller ikkje på kassesleden eller på hestane før ein av prestesønene reiste seg opp på knea og sa:

"Ja, la oss det! Du vil truleg bere oss alle på den breie ryggen din – men pust i bakken først – du ser jo dei berre ler av deg. – Eller kan du kanskje seie oss kor det blei av hestane våre? Sleppte du dei ikkje?"

"Blei av hestane! Sleppte dei? Ja visst sleppte eg dei, ja," svara køyresveinen uforknytt; "trur du eg kan halde hestar att når dei spring løpsk! Takke meg til at de alle er heile."

"Når du veltar, skal du aldri sleppe taumane, guten min, men heller la hestane slepe deg over stokk og stein."

Denne køyrelæra, som blei gitt av ei uvanleg djup stemme, og så sakte og med slikt alvor, kom frå ei av godseigarane i trakta. I spissen for det andre selskapet hadde dei innhenta oss no. Han tok seg ivrig av den hjelpelause tilstanden vår, sette skysskaren sin til å hjelpe oss, og tok sjølv hand i med. Det blei no bringa på det reine at sleden låg i ei fordjuping eller dalsøkk litt lenger oppe; skjækene var knekte, men heldigvis hadde hestane blitt stogga av skysskaren på breisleden som køyrde føre. Under mykje snakk og vrøvl hit og dit, og under tallause utrop blei bydamene våre tekne opp og pakka saman på nokre av dei andre sledane som kom til, mens herrane fann seg i å stige på meiane som køyresveinar. Heile følgjet forsvann snart for oss som gjekk igjen omkring kassesleden og prøvde å halde varmen ved å stampe i snøen og slå floke på fiskarvis. Omsider kom skysskaren som var sendt til ein av dei næraste gardane, tilbake med nokre lånte skjæker, og vi fekk skaden bøtt så vidt at vi langt om lenge kom fram til prestegarden. Då var vi ynkeleg forfrosne.

"No, er de endeleg der? Velkomne skal De vere – Gud signe dykk alle saman," – sa den gamle prestemann, som tok imot oss i svala – "og dobbelt velkomne, sia de ikkje har kome til skade på grunn av hestane – og sia ulven ikkje tok dykk," la han til spøkjande og følgde oss etter at reisehamen var teke av og nasar og øyre ettersett, inn til familien og damene, som var i ferd med å setje seg til julekveldsbordet.

Denne hyggelege heimen, desse vennlege menneska og denne kvelden er med blant dei beste barndomsminna eg kan hugse. Den festlege opplysinga og oppdekkinga, den milde freden, som i skuggen av uhykla fromskap syntest å ha sett bu her, det velgjerande inntrykket av kveldsandakten før nattverdsbordet, dei gamle vennlege prestefolka, dei blide, tekkelege døtrene, dei stø, alvorlege sønene, den livlege samtalen med spøk og latter, som sia kom i gang ved minne og forteljinga om hendingane og uhella på reisa, spasen og vrøvleria til dei kvikke studentane og de fjasande damene – alt dette sette meg med eitt som i eit nytt, ukjent land.

Ein stor del av det som blei sagd og talt, er i løpet av åra gått meg av minne; det som best har halde seg i minnet mitt, er forteljingane, segnene og eventyra som blei fortalde. Seinare har eg også hatt høve til å friske dei opp ved å høyre dei att i dei traktene dei har heime. I det følgjande vil eg så godt eg kan, freiste å gjenfortelje dei og det som knyter seg til dei.

Ei av damene frå byen sette denne underhaldninga i gang idet ho under samtalen – eg hugsar ikkje korleis det begynte – ytra at trua på hulder og underjordiske var utsletta. Studentane sa henne imot og gav døme frå det næraste omlandet til byen. Den eldste av prestesønene sa at i Valdres, der han hadde vore ein del av barndommen sin, trudde ein like så sikkert på desse "fostera av overtrua" som på eit evangelium.

"Ja," sa gamlepresten, "det er dessverre altfor visst, og eg skal i det høvet fortelje dykk ei historie, som for fullt alvor har blitt fortalt meg som verkeleg hendt og opplevd i Valdres for eit par år sia."

Selskapet rykte saman. Dei som stod, sette seg, og presten starta forteljinga si.

Skolemeisteren som tok tenkjetid

"Det var ein skolemeister frå Etnedalen, som låg og fiska på åsen. Han hadde mykje lyst til å lese, denne mannen, og derfor hadde han alltid ei eller anna bok med seg, som han låg og las i om heilagdagane, eller når vêret tvinga han til å halde seg inne i fiskarbua. Ein søndagsmorgon som han såleis låg og las i boka si, syntest han at han merka det ringa med kyrkjeklokkene; iblant var lyden svak, som det skulle vere langt borte, men iblant lydde det sterkt, som om vinden bar klangen til han. Han høyrde lenge på dette og undra seg over det. Han ville ikkje tru sansane sine – for han visste at det var umogeleg å høyre kyrkjeklokkene i bygda så langt inn på åsen – men så klang det med eitt ganske tydeleg i øyra hans. No la han boka frå seg, stod opp og gjekk ut. Sola skein, det var vakkert vê, og den eine flokken med kyrkjepynta kyrkjefolk kom forbi etter den andre med salmebøker. Eit stykke borte i åsen der han aldri hadde sett anna enn skog og kratt før, stod det ei gammal trekyrkje

Etter ei stund kom presten gåande forbi, og han var så gammal og svakeleg at kona og dottera hans støtta han. Då dei kom forbi den staden skolemeisteren stod, stansa dei og bad han følgje med til kyrkja og høyre messe. Skulemeisteren var i tvil om det, men då han syntest det kunne vere morosamt å høyre korleis folka dyrka Gud, svara han at han ville gå med, dersom han ikkje hadde skade av det. Nei, skade skulle han ikkje ha av det, men heller gagn, sa dei.

I kyrkja gjekk det stilt og ordentleg til; det var ingen hundar eller skrikande barn der som forstyrra tenesta, og songen var vakker. Men orda kunne han ikkje forstå. Då presten var leitt opp på preikestolen, heldt han ei vakker og oppbyggjeleg preike, tykte skolemeisteren, men det var ein rar og underleg tankegang i den, tykte han også, og den var han ikkje alltid god for å følgje. Fadervår klang heller ikkje rett, og "Frels oss frå det vonde" høyrde han slett ikkje blei sagd; aldri blei Jesu namn nemnt, og då det var forbi, blei det heller ikkje lyst velsigning.

Då messa var forbi, blei skolemeisteren bedd med til prestegarden. Han svara til det, som han hadde svara først, at han gjerne skulle gå med om han ikkje hadde skade av det. Og dei sa som dei før hadde sagt, at om han gjorde dei til lags, skulle det vere til gagn og ikkje til skade for han. Han følgde då med til prestegarden, og den var som ein pen og god prestegard pleier vere på landet. Det var hage der med blomster og epletre. Dei bad han ete middag, og den var vel tillaga og pent laga i stand. Han sa som før at han gjerne skulle gjere som dei bad han dersom han ikkje hadde skade av det, og han fekk det same svaret. Han åt då der og sa sia at han ikkje kunne finne nokon forskjell på maten der og den kristne maten han hadde ete eit par gonger han hadde vore til bords hos presten i bygda.

Då han hadde drukke kaffi, tok prestekona og dottera han ut i eit kammer, og kona klaga over at far blei så gammal og skrøpeleg så han ikkje kunne gjere det lenge. Etter det talte ho om at skolemeisteren var ein rask og rørig mann, og til sist sa både ho og dottera at dei gjerne ville ha han til prest etter gamlefar, om han hadde lyst til å bli hos dei. Skulemeisteren innvende at han ikkje var "prestelærd". Men dei meinte at han var meir lærd enn det trongst hos dei; for der var ikkje farleg for bispevisitas og prosteforhøyr; slikt visste dei ikkje av.

Då skolemeisteren høyrde dette, sa han at sjølv om han kunne ha den tiltrengte lærdommen, så tvilte han om han hadde gåvene, og då det var ei altfor viktig sak både for han og dei til å forhaste seg med, så forlangte han eit års tid å tenkje over saka.

Då han hadde sagt det, stod han ved eit tjern innpå åsen og såg verken prestegard eller kyrkje, og dermed trudde han at den historia var ute. Men eit år etter, akkurat den dagen då tenkjetida hans skulle vere ute, heldt han på å tømre på ein bygning; for når den var skulefri, dreiv han anten på med tømring eller fisking. Som han sat overskrevs oppå den eine veggen med øksa, såg han prestedottera han hadde sett i fjellet, kome gåande like imot han. Ho spurde om han no hadde tenkt etter. "Ja," svara han, "tenkt har eg, men eg kan ikkje; for eg kan ikkje forsvare det for Gud og samvitet mitt." Den underjordiske prestedottera var borte i same augeblink, men straks etter hogde han seg i kneet så han var krøpling all si levetid."

Presten og studentane tok no til å drøfte kva som hadde framkalla desse segnene, og kva som hadde innprenta denne overtrua så levande i innbillinga til allmogen. Ein meinte det skreiv seg frå gamle forteljingar, som i forskjellige former kom så levande att i draume at ein innbilte seg ein hadde opplevd dei. Doktoren trudde at det oftast kom av sinnsforvirring, ein sjukleg sjelstilstand eller kroppsleg sjukdom. For ein høyrde ofte, sa han, at dei som trudde å ha opplevd noko overnaturleg, blei sjuke eller tullete etterpå, som det heitte. Men dette var ikkje rett; sjukdommen eller forvirringa hadde kome først, og syna, historiene med trolla, nissane og så vidare, baketter under sjukdommen. At mange slike forteljingar skreiv seg frå drukkenskap og fyllegalskap, var altfor visst. Desse syna, segnene eller overnaturlege historiene var noko som ikkje hadde heime utafor personane sine eigne indre, men inni. Var det ein smed som fortalde, hadde han høyrt dei underjordiske trå belgen og svinge sleggja, og sett elden og gneistane sprute i smia for hammarslaga deira. Var det ein tømmerhoggar, hadde han høyrt øksehogg etter at han hadde slutta arbeidet sitt. Var det ein møllar, høyrde han klapringa frå kverna. Var det ein spelemann, høyrde han slåttar i haugar og fjell, og huldra spele på langeleik. Alt dette var så naturleg at det ikkje trengde til noka forklaring; han trong berre å minne damene om den lyden som song i øyra deira når dei hadde dansa nokre netter i rad i juletida; han trong berre å minne dei av herrane som hadde ferdast på havet, om den påminninga som den uvante har av seglinga lenge etter at han er komen i land, idet det verkar som golvet eller jorda gynger på bølgjer. Slik var det også med dei fleste av dei lydane og synene, ein heldt for overnaturlege; det var noko som eigentleg ikkje var lenger, men som gjennom dei nervane og sansereiskapane som i lengre tid var påverka ved naturlege middel, framleis syntest å vere til stades. At ein skolemeister høyrde klokkeklang, var såleis ikkje noko merkeleg; for det høyrde no på faget hans; kanskje håpte han å bli klokkar eller ringar.

Det som var ført fram, sa den yngste av prestesønene, kunne nok i mange tilfelle vere sant og rett, især det siste, men under den føresetninga at ein tok overtrua som ein leivning av den fjerne oldtidas førestellingar og ikkje berre som eit foster av hjernespinn og drukkenskap og mageverk eller underlivstilfelle. Ei slik oppfatning av spørsmålet var så sanseleg og grovkorna at den ikkje kunne halde stikk. Overtrua var folkets poesi og hadde ein gong vore religionen deira. Grunnlaget til den var dei gamle førestellingane om vesen som var usynlege for menneska eller fiendske. Kven av oss kjende ikkje dei gamle segnene om jotnar, risar, alvar og dvergar? For det opphavlege mennesket var det ein naturleg tanke at det vide havet, dei ville fjella, dei skumle skogane, dei djupe vatna, dei aude heiane med einsemd og gru, med deira underlege vekslande spel av lys og skuggar, med alle lydane og dei gripande naturtonane deira, var heim for overnaturlege vesen. Det myldra av dei i sagatida. Då kristendommen blei innført, hadde vel Heilag-Olav og prestane mana dei i stokk og stein; men den gamle trua var altfor inngrodd, dei gamle førestellingane lèt seg ikkje binde så lenge den mektige naturen blei ved å vise seg for folket på den same måten; og det gjorde den enno den dag i dag.

Og følgjeleg ville dei gamle gudesegnene og oldtidsførestellingane, som vel gjennom tidene var mangfaldig forvanska og lemlesta, framleis, under visse stemningar og sjelstilstandar, kunne kallast til live som levande og nærverande. Såleis var det også: det myldra av dei enno i folketrua; det fanst trakter som i så måte kunne seiast å vere overfolka, idet kvar seter, kvart tjern, kvart framståande punkt ifølge segna hadde huldrer og underjordiske som budde der.

Ein ville kanskje ikkje innrømme at slikt urgammalt stoff var tilstades over alt. Men kvar ein som kjende noko til den nordiske oldtida og til dei diktingane som enno lever i folket, visste og kjente jo kor mykje heidendom det enno gjekk att i eventyra, segnene og signeversa våre. Kvar ein som hadde sett litt djupare i dette, visste at det i dei fleste eventyr og segner fanst leivningar av ei slik nedarva tru frå dei fjernaste tidene. Trua viste seg i ei biletleg oppfatning av overnaturlege ting.

Men, heldt han ved, ein berømt forfattar har sagt at dette mytiske i desse gudesegnene ligg liksom småstykke av ein sundsprengt edelstein på ein jordbotn så overgrodd med gras og blomster at det blir kravt dei aller skarpaste auga til å oppdage dei. Det er visst og sant; for betydinga av det er nemleg for lenge sia gått tapt. Men vi kjenner den enno, og det er dette som gir eventyra og segnene innhald og betyding, på same tid som det tilfredsstiller lysta til det vedunderlege; det er aldri berre eit fargespel av tom innbillingskraft. Jo lenger vi går attende, desto meir vidar det mytiske seg ut, og det ser ut som gudesegnene har danna det einaste innhaldet i den eldste diktinga. Men denne har heller ikkje forsmått det mest utrulege, avskyelege og forferdelege, når den ubekymra om røynda, skildrar naturen sine løyndomsfulle krefter og virke, rivne med av kor stort og oppløftande stoffet er.

Ein måtte likevel ikkje tru at det berre var hos oss det fanst leivningar av ei slik oldtidstru; han kjende til at dei fleste av eventyra våre fanst att i mange av landa i Europa, ja, somme tilmed i fjerne område av Asia; at noko liknande var tilfelle med segnene om dei overnaturlege vesena som allmogen enno folkesette fjella og øydemarkene våre med, trudde han sikkert. At somme nesten ordrett fanst att både i Tyskland og blant skottane, visste han for sant. At same segn og eventyr fanst vidt utbreidd her i landet i forskjellige former, hadde visst fleire erfart. "Eg kjenner såleis eitt frå Gudbrandsdalen," sa han, "som på fleire punkt stemmer over eins med det som far nyleg fortalde frå Valdres. Har de enno lyst og tålmod til å høyre, skal eg fortelje det."

Etter eit stadfestande og oppfordrande svar tok han til:

Drengen som stod imot og blei lam i eit år

"Det var ein rådsdreng eller husbondsdreng i ein prestegard i Gudbrandsdalen. Han var uvanleg ivrig til å arbeide, var oppe tidleg om morgonen og seint om kvelden, men han syntest alltid at han hadde mest ugjort om søndagen, og derfor arbeidde han søndag etter søndag. Då presten fekk vite dette, sa han til drengen at det han gjorde var urett, og at det var betre han brukte søndagen til å høyre Guds ord. Dette lovde drengen, og då det neste søndag var messe ved annekskyrkja, ville han gå dit. Han gjekk både langt og lenge, og enda han var vel kjent på vegen, syntest han at han var komen på villstrå og vandra andre vegar.

Omsider kom han fram til ei kyrkje, men den var lukka og låst, og han såg verken prest eller kyrkjefolk. Tett ved kyrkja låg det ein gard, og der gjekk han inn. Der inne var det ei herleg jente som heldt på å lage til middagsmaten. No skjøna han at han ikkje var komen til annekskyrkja, men at han hadde gått vill og kome til ei anna bygdekyrkje, og at det var prestegarden han var komen inn i. Jenta gav han mat og drikke og stelte vel med han, og då han ville gå, sa ho: "Far preikar ved annekset i dag, og der er alt folka vårt; men neste søndag skal det vere messe her, då får du kome att og høyre korleis vi bruker det."

Rådskaren svara verken ja eller nei; men han tenkte; "den bruken er vel eins overalt, og pokker skulle gå så lang veg for ei preike når ein kan ha den på den andre sida av landevegen; for neste søndag er det preike ved hovudkyrkja heime."

Men då det lei til helga, tok han til å tenkje på den vakre jenta, og til sist gav han seg på vegen. Han trefte henne i kjøkkenet denne gongen, liksom førre søndagen, og ho visste ikkje alt det gode ho ville gjere han. Ho gav han øl og brennevin og god mat, og då han hadde ete og drukke, følgde ho han til kyrkja. Presten stod på preikestolen og hadde begynt på preika si, men då dei kom inn, blei det uroleg i kyrkja, for alle vende seg for å sjå på denne fremmendkaren.

Då jenta merka det, sa ho: "Det er nok best vi går ut, for når far er ferdig på stolen, blir det vel slik stiring på deg; dei er ikkje vande til slike folk her."

Dei gjekk då ut, og han laut følgje med til prestegarden att. Der han blei traktert med middagsmat og kaffi då presten og prestekona kom frå kyrkja. Då dei hadde drukke kaffien, tok prestefolket han inn i kammerset og sa til han at dottera deira likte han så vel at ho ikkje lenger kunne stå imot. Til dette svara rådskaren at han syntest nok ho var vakker, men han "var ikkje huga til å vørde det", sa han.

Prestekona både truga og bad, men han ville ikkje ha henne; til sist kom dottera også til; men det hjelpte ikkje det heller.

"Vil du då slett ikkje ha dottera vår?" spurde prestekona til sist.

"Nei," sa han, det ville han ikkje. Så slo ho han på skuldra. Med det same blei han lam og var frå seg sjølv. Korleis han kom heim, visste han ikkje, men han var sengeliggjande i lang tid.

Årsdagen etter tok han til å kome seg og få samlinga att. Då det lei utpå dagen, kom det inn til han ein mann som han syntest at han hadde sett før.

"Korleis står det til?" sa mannen.

"Å, det er nok gale, det," svara husbondskaren, "for eg har ikkje visst av meg på eit heilt år."

"No får du sove ei times tid," sa mannen, tok fram ei lommeflaske og skjenkte han ein dram; "kanskje du blir betre når du vaknar. Imens skal eg sitje her," sa han og tok ein stol bort til senga.

Den sjuke sovna straks, og då han vakna, var han så frisk og rask at han syntest han aldri hadde vore så rask. Han takka presten – for han var det – for helsebota; men han sa: "No er det godt og vel med deg att, men heime hos meg ser det verre ut: Kona min er død, og dottera min er død også, fordi ho ikkje fekk deg."

"Det kan verke merkeleg nok," sa ei av prestedøtrene, "men eg har verkeleg trutt at eg har sett og opplevd noko slikt."

"Opplevd?" spurde ein av dei fremmende studentane. "Er det mogeleg! Det må De vere så god å fortelje oss!"

"At du ikkje har fortalt oss det!" sa systrene.

"Kjære Marie, det kan då ikkje vere meininga di at du verkeleg har sett underjordiske eller noko overnaturleg?" sa frua i ein tone som både var spørjande og klandrande.

"Opplevd? – nei, det er vel ikkje det rette ordet; men heile scena med segna sine syner og forteljinga om dei stod levande for meg som om eg sjølv hadde sett dei, som om eg hadde høyrt klokkene og kyrkjesongen, kort sagt som om eg hadde opplevd det, og etter dette inntrykket blei det skrive ned i dagboka mi."

"Ja, ja, vi kjenner opplevingane til Marie," sa den eldste broren spottande, han gjekk under namnet Prosaisten. "Berre synd at dei ofte er litt sentimentale og overspente. Ho er i stand til å gjere ein fortryllande kongsson av ein tiggargut og eit dikt av nokre fuglepip."

Systera blei ein smule ergeleg over desse utfalla, og lèt seg derfor nøyde til å fortelje etter gjentekne oppmodingar. Ho sa:

"Mens inntrykket enno var friskt, skreiv eg ned desse opplevingane på min måte, og sia det no blir forlanga, skal eg hente dagboka og lese det opp." Etter ein augeblink kom ho tilbake og las med vakkert foredrag og velklingande stemme følgjande:

"Det første året vi var flytta hit ut frå Valdres, tilbringa eg noka tid inne i byen; men eg treivst slett ikkje der inne og låg også alvorleg sjuk. Då eg var komen noko til krefter, rådde legen meg til å dra heim – det var også det eg inderlegast ønskte – og at eg skulle reise og ferdast så mykje som mogeleg ute i lufta. Her var ikkje høve til store reiser, det kan De nok vite, men då far ved starten av sommaren skulle på den vanlege anneksreisa si til dalen, fekk eg lov å følgje med. No kjende eg meg så frisk. Sunnheita strøymde atter gjennom årane mine; eg syntest det var så herleg å leve; eg gledde meg barnleg over naturen, over dei ofte yndige, ofte triste, men gripande traktene og landskapa vi reiste igjennom, over den gjennomsiktige elva vi rodde oppetter. Den spegla av lauvskogar, grøne bakkar og åsar, med kvervlar og straumar og fossar. Nokre av desse landskapa står så levande for meg at eg synest eg ser dei enno. Såleis gjekk eg søndagsettermiddagen, då far hadde reist i soknebod innpå åsen, frå Sundgarden bortover moen til ei tverrelv. Der trefte eg Hans, sonen frå den garden vi hadde teke inn; han heldt på å fiske med stong og ongul eller fiske med fluge, ein kunst som han skjøna best av alle vidt og breitt, og ein del unge jenter hadde samla seg ved elvekanten for å sjå på fisken og på fiskaren. Her høyrde eg om den usynlege kyrkja på moen og om dei underjordiske i Bratteberget.

Det er ikkje ein, men mange som har høyrt det ringje med kyrkjeklokkene i den usynlege kyrkja på Brattebergmoen. Det lyder nesten som kyrkjeklokkene ved annekskyrkja. I den tida då mor Sundet var heime i Tverrdalen, skulle ho ein gong hente ei vending vatn om kvelden. Då høyrde ho at det ringte nordafor på moen; ho sette byttene frå seg for å lye, og det lydde liksom ved annekskyrkja.

Hans har også høyrt det same. Då han var liten gut, og han ei natt hadde vore borte å fiska med ongul og makk i tverrelva i følgje med ein husmannsgut som var litt eldre, høyrde dei kyrkjeklokkene ringje på moen, og dei syntest det "mumla og tusla" over heile moen, og der dei gjekk. Då dei kom til plassen, torde Hans ikkje gå heim aleine, men husmannsguten måtte følgje han til grinda, og då han kom heim, torde han ikkje leggje seg i senga si på løa, men han blei inne i stua om natta. Dei hadde enda berre høyrt klangen av klokkene; men då Elling Kvitmyr, som var husmann under Sundet, hadde vore ved tverrelva og fiska ei natt, og han gjekk heim nordetter slette moen, som dei sa, syntest han med eitt at stigen som går mellom tverrdalen og Sundet tett ved Bratteberget, og som ikkje er synderleg brei, blei så brei som ein kyrkjeveg. Og før han visste korleis det gjekk til, var han like innpå kyrkjeveggen. Den var brun og nyleg tjørebreidd. På kyrkja var det tårn, og på tårnet ei gullfløy så stor som ei grind. Inni kyrkja var det fullt av folk. Dei song, og det var sterkt lys der så det lyste ut gjennom alle vindauge. Bakafor kyrkja var det grøne enger vidt og breitt, men gardar kunne han ikkje sjå. Nøkkelen stod i kyrkjedøra, og ein stor blank ring hang der. Han syntest at døra ikkje var lenger borte enn at han kunne hogge kniven sin i den.

Mens han stod og såg på døra og kyrkja og all denne herlegdommen og begynte å ta og famle etter tollekniven, var det som om éin skulle ha slått beina bort under han, for han fall nasegrus like mot kyrkjeveggen. Då han kom til seg sjølv att, låg han midt i stigen, og såg verken kyrkje eller kyrkjevegen eller nokre av alle desse herlegdommane; men stigen og moen låg framfor han, Bratteberget til venstre, og til høgre hevde Bjørndalskollen seg høgt over åsen.

Med dette Bratteberget skal det heller ikkje vere ganske rett. Det er ein lite skogkledt åsknatt som på austsida fell av i ein glatt, tverrbratt vegg, som vender like mot den stigen over moen. Ein vinterkveld kom den same Elling Kvitmyr og ein annan mann som heitte Nils, frå kverna ved Tverrelva. Dei drog kvar sitt kjelkelass. Ellings lass var ikkje så tungt; derfor gjekk han raskt i førevegen, så at Nils måtte ta i og dra så sterkt han kunne for å halde følgje med han.

Då dei kom midt for Bratteberget, sette dei seg til å kvile, kvar på sitt lass, og vende ryggen mot åsknatten. Nils, som kvilte olbogane på knea og fjeset i hendene, tok straks til å nikke og blunde; men Elling, som var lys vaken, fekk sjå ein skimt borti åsen på den andre sida av moen, og dermed blei det så lyst at han hadde kunne sjå å setje tråd i ei nål. Då han snudde seg om, var det opna ein stor dør oppi berget; han såg like inn i ei høg, prektig stue. På peisen brann eit bål som gav så sterkt lys at han kunne sjå spikarhovuda sitje i rad bortover golvet. Kvinnfolk fór att og fram og skygde kvart augeblink for elden. Dei hadde det travelt, og det såg ut for han som om dei stelte til gjestebod.

"Nei, sjå desse du!" ropte han til Nils.

"Å, Kors i Jesu namn, kva er dette då?" ropte Nils idet han vakna og lyset skar han i auga. Men han hadde ikkje før sagde desse orda før ein port i berget blei slått att med larm og brak. Skrallet var så sterkt at det gav gjenlyd i Bjørndalskollen og åsen på den andre sida av moen, og dei sat med eitt i det djupaste mørke. Elling Kvitmyr likna lyden med ein han hadde høyrt før, og sa at det var akkurat som då han stod ved fanteriet (infanteriet) i Fredrikstad, når ein skreller att den store festningporten der.

Det var ein herleg ettermiddag eg høyrde dette; under samtalen og forteljingane skumma og suste elva under lauvtrea; fiskane sprang høgt opp av vatnet etter fluger og sommarfugl og blinka i solskinet, og fuglane song så herleg inne i dei grøne kronene. Det var noko så lunt og varmt i songen deira som eg aldri har kjent verken før eller sia – for meg var det som om sommaren og det friske livet til den feira inntoget sitt denne dagen. Ein av desse songarane har eit slag eg alltid har likt, men namnet har eg aldri visst. Den fuglen tok til å syngje i lave, dempa tonar, som vogga meg i ei mild og drøymande, sommarlig stemning. Songen framkalla idylliske bilete som veksla i sinnet mitt med det skiftande tonefallet. Først verka det som om den song om Nordens mørke haust, om lengsel etter det solrike, himmelklare Syden. Då syntest eg den kviskra om korleis den sat der djupt inne i skuggen og svalheita av skuggen til dei alltid grøne trekronene når middagssola brann heitt, og ingen levande vesen var å sjå, utan villbøflane som undra seg i sumpane. Eg syntest den song om korleis den sat i pinjekrona ved kveldstid og lytta til gitartonar, til dei elskande si kviskring som lèt som song på det fremmende tungemålet; men – "snart kom det ein tredje mann, mørk og tildekt, og eg blei redd over dei arge orda over stålet som blinka i månestrålane; eg flaug langt bort mellom dei høge berga som lurte ville røvarar". Den song om skot, om mord og overfall, om herlege kvinner som blei ført langt bort i dei djupe skogane. Med redsel flaug den lenger sør, over det blå, skinande havet, og vitja Schiras, Damaskus og palmelundane i Kairo; i muntre tonar song den om Austen sine herlege døtrer og om det vedunderlege, brokete livet som i klare fargar er gått opp for den som ein gong med heile sitt sinn sitt har tapt seg i dei arabiske forteljingane sitt fortryllande land. Men no blei tonane smeltande, for snart å stige i dempa jubel. Det var vårlengten etter Norden; det var ferda mot nord, inntoget i dei sommarfriske lauvkronene; det var elva og fossen og skogen og sommarnatta som klang gjennom dei fyldige tonane.

Eg gjekk aleine bort over moen. Til høgre låg Bjørndalskollen. Kveldssola skein berre på den nakne toppen av kollen, mens ei sky kasta skugge over dei mørke, skogkledde massane til den og gjorde den enda mørkare. Frå foten av kollen strekte moen seg jamn og flat med ranke furutre bort imot det steile Bratteberget. Der søkk den og dannar ein dal. På den andre sida av dette berget strøymer storelva, som ein kan skimte mellom stammane berre på ein enkelt stad. Då eg kom dit, glei eit stråleglimt fram under skya som dekte for kveldsola, og spela med raudleg lys mellom trea. Mens elvesusen og fuglesongen der borte frå enno klang i øyra mine som den søtaste melodi, tok ein måltrost til med si muntre vise; ein annan liten fugl følgde den utrøytteleg med ein einsformig song. Eg høyrde og lytta, plutseleg var heile skogen fylt med den herlegaste lukt; eg kjende meg til mote som om eg sjølv var ein fugl, som sveva omkring mellom blomster og fuglesong, som eit mindre jordisk vesen mellom høgare vesen, kort sagt – som om noko usynleg, overnaturleg var meg nær. Salmesong og fjerne kyrkjeklokker lydde for øyra mine – så syntest eg – og det verka som om eg såg den gamle kyrkja dei hadde fortalt meg skulle stå her ein stad mellom trea. Og då eg no såg bort mot elveblinka mellom trestammane, stod kyrkja plutseleg for meg; i kvelddunsta som steig frå elva kunne eg ikkje skilje omrisset tydeleg, men høgt på tårnet blinka gullfløya, og ut igjennom vindauga gjekk eit lys, sterkare enn kveldslyset i skogen. Overraska reiste eg meg opp og ville gå nærare for å sjå betre; songen lydde enno i øyra mine; men eg hadde ikkje teke eit steg før det heile var forsvunne."

Her slutta ho opplesinga og heldt fram munnleg:

"Denne hendinga har av og til dukka opp for meg som eit fjernt og uklart minne, men under samtalen og forteljingane i kveld er den kome fram med uvanleg klarleik. Hittil har eg stundom trutt at det verkeleg var den usynlege kyrkja eg såg, og at det var songen og klokkene til dei underjordiske eg høyrde; men etter det som er sagt i kveld, må eg vel gå ut frå at det ikkje har vore anna enn ein gjenklang i sjela av dei segnene som eg nyleg hadde høyrt, ei avspegling av den naturen som omgav meg, og av dei naturtonane eg hadde lytta til."

Presten og frua rista av og til på hovudet til denne forteljinga, mens den eldste broren framleis no og då slengde frå seg nokre ord om dårleg fordøydde romanar, sentimentalitet og å vere overspent. Dei andre lèt til å høyre på forteljinga med forundring og fagnad, i det dei snart smilte, snart nikka til skildringa. Då den var til ende, tok doktoren ordet: "Eg kan ikkje anna," sa han, idet han bukkande nærma seg forteljaren, "eg kan ikkje anna enn takke frøkna for denne poetiske verkeleggjeringa av den synsmåten eg har sett fram. Eg er likevel ikkje fullkome viss på om det har vore meininga Dykkar å ta den i forsvar på denne måten."

Frøkna sette opp eit likså fremmendt, forundra og spørjande fjes til denne talen som tilhøyrarane. Somme brast tilmed i latter. Derfor heldt doktoren fram: "No, det var altså ikkje såleis meint. Dersom det då må vere meg tillate å ytre meg om opphavet til dei synene eller fornemmingane gjennom syns- og høyrereiskapane De hadde, då er det mi urokkelege overtyding at nervefeberen og den stigande livskrafta og nerveverksemda etter sjukdommen, auka den enda meir under solstrålane si påverknad av trea og skogen. Den rikelegare utstrøymande surstoffgassen eller livslufta har framkalla ei spent eller overinsitert stemning, og syna gjekk naturleg fram frå den."

Heile selskapet sette i å le. Etter det prøvde den yngste av prestesønene til trivnad for alle å godtgjere at heile forteljinga var eit klart og handfast bevis for det han tidlegare hadde hevda.

Under meiningskampen som no oppstod, kom den eldre av prestesønene inn att frå ei utfart til folkestua. "Har de lyst," sa han, "å høyre gåter og eventyr? Har de lyst til å leike juleleikar eller å sjå på, skal de gå ut i borgstova; der er det i full gang."