Asbjørnsen og Moe

• Reve-enkja
• Smeden som dei ikkje torde sleppe inn i helvete

Reve-enkja

Det var ein gong ein rev og ei revefrue som budde langt inni skogen i revehuset. Dei var venner og vel forlikte og levde godt i hop som parfolk kan gjere. Men så var det ein dag reven hadde vore i hønsehuset til bonden, og der åt han rubb og stubb, og det var for mykje for han. Så blei han sjuk og døydde. Alt det revemor sørgde og gret, så hjelpte det ikkje, han var død og blei død.

Men då han var komen godt i jorda og gravølet vel var over, så tok det til å kome friarar til enkja. Om laurdagskvelden banka det tre slag i døra til revehuset. "Å gå ut, du Korse, og sjå kva det er," sa reve-enkja. Ho hadde ei kjette til tenestejente, og ho heitte Korse. Då jenta kom ut, så stod det ein bjørn på gardsplassen.

"God kveld," helste bjørnen.

"God kveld igjen," sa Korse.

"Er reve-enkja heime i kveld?" spurde han.

"Ho sit inne," svara jenta.

"Kva tek ho seg til i kveld, læt ho ille eller vel?" spurde bjørnen.

"Ho sørgjer over husbond daud, og græt nasen sår og raud - ho veit ikkje si arme råd," sa kjetta.

"Be henne ut å gå, så skal ho få eit godt råd!" sa bjørnen.

Då kjetta kom inn, spurde matmora:

"Kven er det som tassar og bankar på så eg ikkje får kveldsro?"

"Det er ein friar," svara kjetta; "Eg skulle be deg gå ut for å få eit godt råd."

"Kva farge har kufta?" spurde revefrua.

"Ven, vakker brun," svara jenta; "svær kar og kvast syn," sa ho.

"La han gå, la han gå!
Eg treng ikkje hans råd."

Korse gjekk bort og gløtta på døra og sa:

"Ho ber deg gå heim att.
Ho vil ikkje ha noko råd."

Ja, så var det ikkje anna å gjere, bamsen måtte snu og fare sin veg dit han kom frå.

Neste laurdagskvelden banka det på att. Den gongen stod ein ulv utafor.

"God kveld," sa ulven, "Er reve-enkja heime?"

Jo, ho var då det.

"Kva gjer ho i kveld, læt ho ille eller vel," spurde han.

"Å, ho veit ikkje si arme råd," svara jenta; "ho græt nasen sår og raud, ho sørgjer over husbond daud."

"Be henne gå ut, så skal ho få eit godt råd," sa ulven.

"Kva er det som flyg og bankar på så eg ikkje får kveldsro?" spurde reve-enkja.

"Å, det er ein friar, veit eg," sa kjetta. "Eg skulle be deg ut å gå, då skulle du få eit godt råd," sa ho.

Nei, først ville revefrua vite kva farge kufta hadde.

"Ven, vakker grå; lang kropp og lite på," svara Korse.

"La han gå, la han gå, eg treng ikkje hans råd!" sa enkja. Og då ulven fekk det bodet, måtte han gjere vendereis, han også.

Tredje laurdagskvelden gjekk det like eins. Det banka tre slag på døra, og kjetta gjekk ut og skulle sjå etter. Så var det ein hare.

"God kveld," sa han.

"God kveld igjen," svara ho; "Er dét fremmendfolket ute og fer så seint på kvelden?" sa ho.

Ja, det var då det, og så spurde han også om reve-enkja var heime og kva ho tok seg til.

"Ho græt nasen sår og raud, ho sørgjer over husbond daud," svara jenta.

"Å, be henne kome ut, så skal ho få eit godt råd," sa haren.

"Kven er det som trippar og bankar på så eg ikkje får kveldsro?" sa matmora til Korse.

"Det er nok ein friar det, mor!" svara jenta.

Ja, så ville ho vite kva for farge kufta hadde denne gongen.

"Ven, vakker kvit, tett vadmål [1] og utan slit," sa kjetta.

Men det blei ikkje betre, det: "La han gå, la han gå, eg treng ikkje hans råd," svara reve-enkja.

Så var det den fjerde laurdagskvelden. Best det var, kom det tre slag i døra til revehuset att. "Gå ut og sjå kva som er på ferde du," sa enkja til tenestejenta. Då kjetta kom ut, stod det ein rev på steinhella utafor inngangsdøra.

"God kveld og takk for sist," sa reven.

"Sjølv takk for sist," svara jenta.

"Er revefrua heime?" spurde han.

"Ja, ho sørgjer over husbond daud, og græt nasen sår og raud," sa jenta; "ho veit ikkje si arme råd, ho stakkar!"

"Berre be henne kome ut, så skal ho få gode råd," sa reven.

Så gjekk Korse inn.

"Kva er det som svinsar og bankar på så eg ikkje får kveldsro?" spurde matmora.

"Å du veit det," sa kjetta, "det er ein friar, det. Eg skulle be deg ut å gå, så skulle du få gode råd."

"Kva farge har kufta?" spurde reve-enkja.

"Ven, vakker raud, - nett som hans, som er daud," svara kjetta.

"Kjære, be han kome inn.
Han har gode råd!"

sa enkja.

"Rekk meg dei små sokkane mine
Med han vil eg gjerne gå
Rekk meg skorne mine
Med han vil eg gjerne rusle."

Han ville ho ha, og så blei det bedt lag og bryllaup hos reve-enkja med det same. Og dersom han ikkje har vore i hønsegarden han også, så lever dei i revehuset den dag i dag.

Ord

1. Vadmål: grovt, tjukt ulltøy.

Smeden som dei ikkje torde sleppe inn i helvete

EIN GONG i dei dagar då Vårherre og Sante-Per gjekk og vandra på jorda, kom dei til ein smed. Han hadde gjort kontrakt med fanden [1] om at han skulle høyre han til om sju år, imot at han sjølv den tida skulle vere meister over alle meistrar i smedkunst. Og den kontrakten hadde både han og fanden skrive namnet sitt under. Derfor hadde smeden også sett opp med store bokstavar over smiedøra: "Her bur meisteren over alle meistrar!"

Då Vårherre kom og fekk sjå det, gjekk han inn.

"Kven er du?" sa han til smeden.

"Les over døra," svara smeden. "Men kanskje du ikkje kan lese skrift, så får du vente til det kjem ein som kan hjelpe deg."

Før Vårherre fekk svara han, kom det ein mann med ein hest, og mannen bad smeden sko for seg.

"Kunne ikkje eg få lov å sko den," sa Vårherre.

"Legg no merke til det du ser," sa Vårherre; han tok kona, la henne i smieavlen og smidde ei ung herleg jomfru av henne.

"Du kan prøve," sa smeden; "galare kan du no ikkje få gjort det, enn eg kan få det rett att."

Vårherre gjekk då ut og tok det eine forbeinet av hesten, la det i smie-eldstaden og gjorde skoen gloande. Så kvesste han hakar og grev [2], og neia [3] saumane, og så sette han beinet heilt og holdent på hesten att. Då han var ferdig med det, tok han av det andre forbeinet og gjorde like eins. Då han hadde sett på att det også, tok han bakbeina, først det høgre, så det venstre, la dei i eldstaden, gjorde skoen gloande, kveste hakar og grev og neia saumane, og sette så beinet på hesten att.

Imens stod smeden og såg på han. "Du er ikkje så dårleg smed enda du," sa han.

"Synest du det," sa Vårherre.

Litt etter kom mor til smeden bort og bad han kome heim og ete til middag. Ho var gammal og skral, fælt krokete i ryggen og rynkete i fjeset, og kunne med nød og neppe gå.

"Legg no merke til det du ser," sa Vårherre. Han tok kona, la henne i smie-eldstaden og smidde ei ung herleg jomfru av henne.

"Eg seier som eg har sagt, eg," sa smeden, "du er slett ikkje nokon dårleg smed. Det står over døra mi: Her bur meisteren over alle meistrar. Men enda seier eg beint ut: ein lærer så lenge ei lever," dermed gjekk han heim til garden og åt middag.

Då han vel var komen tilbake til smia igjen, kom det ein mann ridande. Mannen ville ha skott hesten sin.

"Det skal snart vere gjort," sa smeden. "Eg har nettopp no lært ein ny måte å sko på. Den er god å bruke når dagane er korte." Og så gav han seg til å skjere og bryte så lenge at han fekk av alle hestebeina, "for eg veit ikkje kva det skal vere til å gå og pusle med eitt og eitt," sa han. Beina la han i smie-eldstaden slik han hadde sett Vårherre gjorde, la dyktig med kol på, og let smedgutane dra raskt i belgstonga [4]. Men så gjekk det som ein kunne vente: beina brann opp, og smeden måtte betale hesten. Dette syntest han ikkje vidare om. Men i det same kom ei gammal fattigkjerring gåande forbi, og så tenkte han: lukkast ikkje det eine, så lukkast vel det andre. Han tok kjerringa og la henne i eldstaden, og alt ho gret og bad for livet, så hjelpte det ikkje: "Du skjønar ikkje ditt eige beste, så gammal du er," sa smeden. "No skal du bli ei ung jomfru igjen på ein augeblink, og enda skal eg ikkje ta så mykje som eit pengestykke for smiinga." Det gjekk då ikkje betre med kjerringa, stakkar, enn med hestebeina.

"Det var ille gjort det," sa Vårherre.

"Å, det er vel ikkje mange som spør etter henne," svara smeden. "Men det er skam av fanden: det er ikkje meir enn så han held det som står skrive over døra."

"I fall du no kunne få tre ønske av meg," sa Vårherre, "kva ville du så ønskje deg?"

"Prøv meg," svara smeden, "så får du vite det."

Vårherre gav han då dei tre ønska.

"Så vil eg først og fremst ønskje at den eg bed klatre opp i det pæretreet som står her ute ved smieveggen, må bli sitjande der til eg sjølv bed han kome ned att," sa smeden. "For det andre vil eg ønskje at den eg bed setje seg i armstolen som står inne i verkstaden, må bli sitjande i den til eg sjølv ber han stå opp att. Og endeleg vil eg ønskje at den eg bed krype inn i denne ståltrådpungen eg har i lomma, må bli der inne til eg sjølv gir han lov til å krype ut att."

"Du ønskjer som ein dårleg mann," sa Sante-Per; "først og fremst burde du ha ønskt deg Guds nåde og vennskap."

"Eg torde ikkje ta så høgt til, eg," sa smeden.

Så sa Vårherre og Sante-Per farvel, og gjekk vidare.

Det lei med det skrei, og då tida var omme, kom fanden slik som det stod i kontrakten og skulle hente smeden.

"Er du ferdig no?" sa han, han stakk nasen inn gjennom smiedøra.

"Å, eg skulle ha slått hovud på denne spikaren først," svara smeden. "Kryp opp i pæretreet og plukk deg ei pære å gnage på imens du. Du kan vel vere både tørst og svolten etter vegen."

Fanden takka for godt tilbod og kraup opp i treet.

"Ja, når eg no tenkjer vel etter," sa smeden "så får eg slett ikkje slått hovud på denne spikaren i dei første fire åra, for det er så hardt jern. Ned kan du ikkje kome i den tida, men du får sitje og kvile deg så lenge."

Fanden tagg og bad så tynt som ein tikroning om at han måtte få lov til å kome ned att, men det hjelpte ikkje. Til sist måtte han då love at han ikkje skulle kome att før dei fire åra var gåtte, som smeden hadde sagt.

"Ja, så får du kome ned att," sa smeden.

Då no tida var ute, kom fanden att for å hente smeden. "No er du vel ferdig?" sa han; "No synest eg du kunne ha slått hovud på spikaren."

"Ja, hovud har eg nok fått på den," svara smeden; "men likevel kom du eit lite grann for tidleg, for odden har eg ikkje kvesst enno. Mens eg slår odd på saumen, kunne du setje deg i armstolen min og kvile deg. For du er vel trøytt, kan eg tenkje."

"Takk som byr," sa fanden og sette seg i armstolen. Men aldri før var han komen til kvile, så sa smeden at når han tenkte vel etter, så kunne han slett ikkje få kvesst odden før om fire år. Fanden bad først vakkert om å sleppe ut av stolen, og sia blei han sint og tok til å true. Men smeden orsaka seg det beste han kunne og sa at det var jernet som var skuld i det for det var så fælt hardt, og trøysta fanden med at han sat så godt og makeleg i armstolen, og om fire år skulle han sleppe, akkurat på minuttet. Det var ikkje noka anna råd: fanden måtte love at han ikkje skulle hente smeden før dei fire åra var omme. Så sa smeden. "Ja, så kan du reise deg att," og fanden av stad det fortaste han kunne.

Om fire år kom fanden att for å hente smeden.

"No er du då ferdig, veit eg?" sa fanden, han stakk nasen inn gjennom smiedøra.

"Fiks og ferdig," svara smeden, "No kan vi reise når du vil. Men - du," sa han, "det er éin ting eg har stått her lenge og tenkt eg ville spørje deg om: er det sant det dei fortel, at fanden kan gjere seg så liten han vil?"

"Ja så menn er det sant!" svara fanden.

"Å, så kunne du gjerne gjere meg den tenesta å krype inn i denne ståltrådpungen og sjå etter om den er heil i botnen," sa smeden; "Eg er så redd eg skal miste reisepengane mine."

"Gjerne det," sa fanden. Han gjorde seg liten og kraup inn i pungen. Men aldri før var fanden inni, så smekka smeden pungen igjen.

"Jo, den er heil og tett allstad," sa fanden i pungen.

"Ja, det er bra nok du seier det," svara smeden, "men det er betre å vere føre var enn etter snar. Eg vil like så godt sveise ledda litt til, berre for å vere på den trygge sida," sa han, og dermed la han pungen i eldstaden og gjorde den gloande.

"Å! Au! Er du galen! veit du ikkje eg er inni pungen då?" ropte fanden.

"Ja, eg kan ikkje hjelpe deg," sa smeden; "dei seier for eit gammalt ord: ein får smi mens jernet er varmt," - og så tok han storsleggja, la pungen på ambolten og dundra laus på den alt han orka.

"Au, au, au!" skreik fanden i pungen. "Kjære vene! La meg berre sleppe ut, så skal eg aldri kome att meir!"

"Å ja, no trur eg nok ledda er toleleg sveiste også," sa smeden; "så kan du kome ut att då." Dermed lukka han opp pungen, og fanden av stad så fort at han ikkje torde sjå seg attende ein gong.

Men ei tid etter fall det smeden inn at han nok hadde stelt seg dumt då han gjorde seg til uvenner med fanden. "For skulle eg no ikkje kome inn i himmerike," tenkte han, "kunne det vere fare for at eg blir husvill, sia eg har lagt meg ut med han som rår over helvete." Han meinte då det var best å prøve å kome inn anten i helvete eller i himmerike likså godt først som sist, så han kunne vite korleis han hadde det. Så tok han sleggja på nakken og gav seg på vegen.

Då han no hadde gått eit godt stykke, kom han til korsvegen. Der nådde han att ein skreddarsvein som tøfla av stad med pressejernet [5] i handa.

"God dag," sa smeden, "kor skal du hen?"

"Til himmerike, om eg kunne kome inn der," svara skreddaren; "Enn du?"

"Å, vi får nok ikkje langt følgje, vi då," svara smeden. "Eg har no tenkt å prøve i helvete først, eg, for eg har litt kjennskap til fanden frå før."

Så sa dei farvel og gjekk kvar sin veg. Smeden var ein sterk, røsleg kar, og gjekk langt fortare enn skreddaren, så det varte ikkje lenge før han stod utafor porten i helvete. Han let vakta melde seg og seie at det var éin utafor som gjerne ville tale eit ord med fanden.

"Gå ut og spør kva det er for ein," sa fanden til vakta, og det gjorde han.

"Hels fanden og sei at det er smeden som hadde den pungen han nok veit," svara mannen, "og be han så vakkert at eg får sleppe inn straks, for først smidde eg i dag like til middag, og sia har eg gått den lange vegen."

Då fanden fekk den meldinga, påla han vakta å låse att alle ni låsane på porten i helvete, "og set på enda ein hengelås til," sa fanden; "for kjem han inn, gjer han ugreie i heile helvete."

"Det er inga berging å få her då," sa smeden ved seg sjølv då han merka at dei stengde porten betre til, "så får eg vel prøve i himmerike." Dermed snudde han og gjekk attende til han nådde korsvegen att. Der tok han den vegen skreddaren hadde gått.

Då han no var sint for den lange vegen han hadde gått fram og tilbake til inga nytte, skreva han på alt han orka, og nådde porten til himmerike med det same Sante-Per gløtte litt på den så vidt at den tynne skreddarsveinen kunne få klemt seg inn. Smeden var enda seks sju steg frå porten. "Her er det nok best å skunde seg," tenkte han, greip sleggja og kasta i dørgløtten med det same skreddaren smatt inn. Men slapp han ikkje inn av den gløtten, veit eg ikkje kor han er blitt av.

Ord

1. 'Fanden' kjem ventelig frå frisiske fannen, freistar. Med uttrykket Fanden og hans oldemor forstår ein alle vonde krefter.
2. Grev: hakeforma del fremst på hestesko.
3. Neie: her: bøye spissen på saum som er slått gjennom noko.
4. Belg: blåsebelg.
5. Pressejern: særleg før: stort, tungt strykejern til å presse klede med.