Norsk del, Gullvekta
Merknadar til eventyr av Asbjørnsen og Moe - A
  13 › 1 › 3  Sett Arkivdelen Sidesøk FØRRE NESTE

Ymse ord

Reservasjonar Samlinga  

Om AT-nummer, ATU-nummer og ML-nummer

AT er frå forbokstavene i etternamna Aarne og Thompson, og viser til eit internasjonalt klassifiseringssystem for eventyr og skjemtesoger. AT-nummer har blitt ført vidare av ATU-nummer frå 2004. Då kom ei revidering av dette klassifiseringssystemet. [Uther 2004] [Meir]

AT- og ATU-nummera viser til motiv-grupper, dvs. historietypar. Slike AT-nummer finst opplista i internasjonale eventyrkatalogar, med rom for godt og vel 2500 skildra typar med sine enkle intrigar, plott, med modifikasjonar. Det sprikar stundom fælt mellom eventyr under same overskrift, så samordninga er ikkje overvettes.

AT-nummer som har vore i bruk i hundre år, har for det aller meste uendra ATU-nummer. Men med det er ikkje alt sagt, for skildringane av eventyrtypane etter ATU-nummer er på den eine sida grundigare, vidare, og på den andre sida somtid så annleis at fleire norske eventyr ikkje passar godt til dei gitte ATU-typane sine. Eg nemner nokre dårleg tilpassa eventyr nedanfor. Til overmål har eventyret om grisen som var lei av levemåten sin mista det klassifiseringsnummeret (AT-nummeret) det har har hatt i hundre års tid.

Noko er vunne og noko er tapt. Og ATU-katalogen er delt inn i temagrupper med tildelte gruppenummer slik:

Eventyrslag og ATU-grupper

DYREEVENTYR

Ville dyr  1-99

Den lure reven (eller liknande dyr)  1-69

Andre ville dyr  70-99

Ville dyr og husdyr  100-149

Ville dyr og menneske  150-199

Husdyr  200-219

Andre dyr og gjenstandar  220-299

TROLLDOMSEVENTYR

Overnaturlege motstandarar  300-399

Overnaturleg eller forheksa kone (mann) eller annan slektning  400-459

Kone  400- 424

Mann  425-449

Bror eller søster  450-459

Overnaturlege oppgåver  460-499

Overnaturlege hjelparar  500-559

Magiske gjenstandar  560-649

Overnaturleg makt eller kunnskap  650-699

Andre forteljingar om det overnaturlege  700-749

RELIGIØSE EVENTYR

Gud lønnar og straffar  750-779

Sanninga kjem for dagen  780-791

Himmelen  800-809

Djevelen  810-826

Andre religiøse forteljingar  827-849

NOVELLEEVENTYR (REALISTISKE EVENTYR)

Mannen gifter seg med prinsessa  850-869

Kvinna gifter seg med prinsen  870-879

Prov på truskap og uskyld  880-899

Den gjenstridige kona lærer å lyde  900-909

Gode instruksar  910-919

Smarte handlingar og ord  920-929

Skjebneforteljingar  930-949

Røvarar og mordarar  950-969

Andre realistiske forteljingar  970- 999

DET DUMME TROLLET (DEN DUMME KJEMPA, DJEVELEN)

Arbeidskontrakt  1000-1029

Partnarskap mellom mennesket og troll  1030-1059

Tevling mellom mennesket og troll  1060-1114

Mann drep (skader) troll  1115-1144

Troll skremt av menneske  1145-1154

Mann overlistar fanden  1155 -1169

Sjeler frelst frå fanden  1170-1199

SKJEMT OG ANEKDOTAR

Historier om ein stortosk  1200-1349

Historier om ektepar  1350-1379

Den dumme kona og ektemannen hennar  1380-1404

Den dumme mannen og kona hans  1405-1429

Det dumme paret  1430-1439

Historier om ei kvinne  1440-1524

Konejakt (leiting etter kone)  1450-1474

Vitsar om gamle jomfruer  1475-1499

Andre historier om kvinner  1500-1524

Historier om ein mann  1525-1724

Luringen  1525-1639

Heldige ulykker  1640-1674

Dummingen  1675-1724

Vitsar om geistlege og religiøse figurar  1725-1849

Den geistlege blir narra  1725-1774

Prest og klokkar  1775-1799

Andre vitsar om religiøse figurar  1800-1849

Anekdotar om andre grupper av menneske  1850-1874

Ganske utrulege skrøner, også kalla skipperskrøner  1875-1999

RAMSEEVENTYR

Kumulative forteljingar  2000-2100

Kjeder baserte på tal, gjenstandar, dyr, eller namn  2000-2020

Kjeder som involverer (blandar inn) daude  2021- 2024

Kjeder som involverer eting  2025-2028

Kjeder som involverer andre arrangement  2029-2075

"Catch tales" triksar ved å slutte "brått og uferdig" eller gå i sirkel  2200-2299

Andre formelforteljingar  2300-2399

Refreng (rounds)  2320

ELLES: Gruppa "uklassifiserte eventyr" (med AT-nummer frå 2400), er ikkje eiga ATU-hovudgruppe. Ein finn slike tekstar under "Andre formelforteljingar" (ovanfor). Når dette er sagt, høyrer det med å framheve at sneiser av eventyr og stubbar er uklassifiserte framleis.

Namna på gruppene står på engelsk her: [Meir]. Inndelingane blir nytta til å kartlegge og samanlikne folkeeventyr. Nedanfor står hovudgruppa først, så står "av typen" og deretter kjem avleidd undergruppe. For å gjere det litt lettare nyttar eg kortforma av somme hovudgrupper, til dømes "Skjemt" for gruppa "Anekdotar og skjemt" (sjå ovanfor).

Nedover og vidare kjem ein enno uferdig del (seks sider), der gamle AT-nummera er konvertert til ATU-nummer. Men ein grundig sjekk må til attåt det som står her. Den lèt vente på seg nokre dagar, om ikkje veker.

TK

Peik

ATU 1542: Den smarte guten (The Clever Boy). Skjemt av typen "Luringeventyr" –

Kongen utfordrar lurefanten Peik (Till Eulenspiegel, Nasreddin Hodja o.a.) til å gjere han eit spikk. Peik låner hesten til kongen for å dra heim og hente narrestikkene (boka med løgner). Men i staden for å kome attende med narrestikkene, sel han hesten.

Neste gong Peik treffer kongen, sel han ei gryte til han, ei som kan koke utan varme. Seinare lèt Peik som han dolkar søstera si i hel, for ho blei utstyrt med ei blære fylt med blod under kleda sine. Han "får liv i ho" att med å spele på fløyta si, og sel fløyta til kongen.

Kongen drep ei av døtrene sine, men kan ikkje kalle ho tilbake til livet med fløyta. Peik tar på seg kleda til søstera si og blir hyra som tenarjente ved kongehoffet. Ein prins vil gifte seg med han, men på bryllaupsnatta flyktar Peik (Dei finn ut at han er skuld i at kongsdottera er med barn).

Peik blir dømt til å døy og skal til å druknast i ein sekk (tønne) når han narrar ein annan til å ta plassen sin i sekken. Kongen tilgir Peik og gjer han til svigerson sin.

[Til eventyret]

Pannekaka

ATU 2025: Den flyktande pannekaka (The Fleeing Pancake). Ramseeventyr av typen "Kjeder som omfattar eting" –

[Til eventyret]

Smågutane som trefte trolla på Hedalsskogen

ATU 303: Tvillingane eller blodsbrørne (The Twins or Blood-Brothers). Trolldomseventyr av typen "Overnaturlege motstandarar" –

Nummertildelinga i dette tilfellet verkar søkt, for handlingsgangen høver slett ikkje med ATU-nummeret. Derimot høver eventyret "Fiskarsønene" til nummeret og skisseringa av handlinga i denne eventyrtypen.

[Til eventyret]

Pål Andrestua

ATU 1725: Sløg. Elskaren blir oppdaga (The Lover Discovered (previously The Foolish Parson in the Trunk). Skjemt av typen "Den geistlege blir narra".

[Til eventyret]

Vesle Åse Gåsejente

ATU 870 A: Gåsejenta (Nabodottera) som friar (The Goose-Girl (Neighbor's Daughter) as Suitor (previously The Little Goose-Girl). Novelle av typen "Kvinna gifter seg prinsen" –

[Til eventyret]

Mannen som skulle stelle heime

ATU 1408: Mannen som gjer arbeidet til kona si. (The Man Who Does His Wife's Work). Skjemt av typen "Den dumme mannen og kona hans" –

[Til eventyret]

Skarvane frå Utrøst

ATU ?

Segna er drygt eventyrleg, men står ikkje klassifisert verken som det eine eller andre, verken som segn eller eventyr.

Utrøst blir framstilt som eit huldreland utanfor Røst i Nordland. Det blir fortalt at huldrefolket på Utrøst levde som fiskarbønder flest i Nordland, og dreiv gardsbruk og fiske. Folk kunne komme tilfeldig til Utrøst, særleg i styggevær. Segnene er best kjent frå framstillinga til Asbjørnsen. Eit annet slikt sagaland er Sandflesa frå "Tuftefolket fra Sandflesa". Liknande tradisjonar finst mange stadar i verda. (Store norske leksikon)

[Til eventyret]

Risen som ikkje hadde hjarte på seg

ATU 302: Trollhjartet i egget (The Ogre's (Devil's) Heart in the Egg). Trolldomseventyr av typen "Overnaturlege motstandarar" –

Merknad: Trollet utan hjarte på seg, var ikkje heilt hjartelaust likevel, og kunne bli "beklemt" og enda verre.

[Til eventyret]

Guten og fanden

ATU 1157: Trollet og skytevåpenet (The Ogre and the Gun (previously The Gun as Tobacco Pipe). Tidlegare AT 1158: Fanden i nøtta (The ogre wants to look through the gun barrel in the smithy) Dumtrolleventyr av typen "Mann overlistar fanden" –

Eigentleg passar ikkje "Guten og fanden" godt til ATU-nummeret som AT 1158 er dratt inn under, for det er inga børse med i opplegget, og ingen er groggy, men slik er klassifiseringa blitt likevel. [Til eventyret]

Tommeliten

ATU 700: Tommeliten (Thumbling (previously Tom Thumb). Trolldomseventyr av typen "Andre forteljingar om det overnaturlege" –

TIL DETTE:

Barn og ungar til pattedyr har naturleg leikelyst. Vaksne skulle greie å ha ei frisk og veltilpassa barneside i seg med seg, av ei rekke gode grunnar. Ei av dei er helsa, ei anna velværel.

"Barnet" er eit omgrep frå Transaksjonsanalysa, TA, der det heiter at Barnet, Barnemønsteret, er ein grunnleggande delen av personlegdommen - med eit vell av djupe kjensler, som lyst og glede. Skaparkraft, spontanitet, høyrer også til under TA-Barnet. Bakom Barnet i TA ligg Sigmund Freuds syn på id, libido, livslyst.

Det er jamt godt å ta vel vare på livslysta, livsgleda og kjenslerikdommane i seg, for i slikt ligg potensiale til eit rimeleg godt liv under eitt, tilmed personlegdomsutvikling. [Jf. Wikipedia, s.v. "Transactional analysis"]

[Til eventyret]

Mumle Gåsegg

ATU 650 A: Sterke Jon (Strong John). Trolldomseventyr av typen "Overnaturleg styrke eller kunnskap" –

[Til eventyret]

Den sjuande faren i huset

ATU 726: Dei tre gamle. (The Three Old Men [previously The Oldest on the Farm]). Trolldomseventyr av typen "Andre forteljingar om det overnaturlege" –

Ein ferdamann møter ein gammal mann (fire eller fleire, og dei kan vere slektningar), og blir vist av mannen til ein som er eldre, og til sist til ein tredje, eldgammal kar.

Eller så blir dei tre gamle bedt om å løyse eit problem. Den eldste ser då på den yngste og forklarer at korleis ein kar ser ut, kjem an på korleis kona hans ter seg.

I andre variantar drar ein ire til Skandinavia og treffer far hans og bestefar hans. (Det var før type 726*.) Iren skaffar seg særlege grejor og mat som lar han sjå løynde ting. Når han et kjøt blir synskheita hans borte (jf. type 836F*).

Slik er presentasjonen hos Uther (2004). Eg tykkjer den nye tittelen - og nye typeforklaringa - ikkje treffer den norske varianten særleg godt. Ørnulf Hodne i nynorsk omsetting ved meg:

Den sjuande far i huset (The oldest on the farm). Ein ferdamann ber om å få overnatte på ein gard. Han treffer ein svært gammal mann utanfor, men blir vist til far hans for å få slik løyve. Slik går det steg for steg vidare til til tipp-tipp-tipp-oldefaren til den første gamle karen. Denne oldingen heng i eit horn på veggen. Ofte prøver han ut han kor sterk ferdamannen er. (Hodne 1984)

Uthers tittel og handlingsresyme for eventyrtype 726 er ingen fullkommen match. Sju er ikkje tre, og berre det første avsnittet i Uthers resyme svarer til noko i det norske eventyret. Uthers skildring blir for mangelfull andsynes det norske eventyret, i det at heile handlinga med særmerka sine er ikkje med.

Men ATU-nummer og oppsummering av typen er no eingong sett, og blir nok som det er i lange tider. Denne stutte gjennomgangen gir dessutan vink om noko til: I norske folkloristar sine korte forklaringar av kva som er handlinga i eventyr av dei ulike AT-typane, lagar dei samandrag som høver dei norske eventyra, ut frå dei norske eventyra, og setter det internasjonale AT-nummeret på toppen, som krona på verket. I internasjonale versjonar av eventyrtypane, blir nokså mykje annleis enn i dei norske. Det er ikkje alt som passar eitt lands eventyr i det som er samla under same "tak" (les: AT-nummer). Det får ein vere budd på. Her er eit dilemma skissert.

[Til eventyret]

Ei prestehistorie

ATU ?:

Historia er utan AT-nummer. [Til eventyret]

Reve-enka

ATU 65: Reve-enkas friarar (The She-Fox's Suitors). Dyreeventyr av typen Ville dyr av undertypen "Den lure reven" –

[Til eventyret]

Smeden som dei ikkje torde sleppe inn i helvete

ATU 330: Smeden og fanden. (The Smith and the Devil [previously The Smith Outwits the Devil]). Trolldomseventyr av typen Overnaturlege motstandarar –

[Til eventyret]

Dei tre bukkane Bruse som skulle gå til seters og gjere seg feite

ATU 122 E: 122E. Vent på den feite geita. (Wait for the Fat Goat). Dyreeventyr av typen Ville dyr og husdyr –

Tre geiter er nøydde til å gå over ei bru som blir vakta av eit troll. Trollet lar dei to minste få gå over for å gå laus på den største geita, men ho stongar trollet i elva.

[Til eventyret]

Bamse Brakar

ATU 116: Bjørnen på høyvogna (The Bear on the Hay-Wagon). Dyreeventyr av typen Ville dyr og husdyr –

Ein bjørn kliv opp i ei høyvogn med ein hest føre. Hesten spring ut, og bjørnen blir halden for å vere presten.

[Til eventyret]

Guten som gjekk til nordavinden og kravde att mjølet

ATU 563: Bordet, eselet og kjeppen (The Table, the Donkey and the Stick). Trolldomseventyr av typen Magiske gjenstandar –

Einkvan får undergåver av eit overnaturleg vesen, men vertshushaldaren på vegen stel gåvene etter tur, heilt til den siste gåva, kjeppen, blir brukt til å straffe han heilt til han gir tilbake det han har stole. "Ein lærer då etter kvart . . ."

[Til eventyret]

Gjete harane til kongen

ATU 570: Kaningjetinga (The Rabbit-Herd). Trolldomseventyr av typen Magiske gjenstandar –

Eventyrtypen gir rom for andre dyr enn kaninar, for eksempel hanar, sauar, geiter, gjæser, rapphøner. Handlinga er i store trekk at kongen i eventyret lovar ut dottera si til den som kan gjete (fange, temme, lære opp) desse tusen dyra, eller færre eller fleire enn tusen - og ikkje miste eit einaste av dei.

Den yngste av tre brør er snill mot ei gammal kvinne som brørne hans ikkje var snille mot, og får ei tryllefløyte til takk. Men fløyta kan han kalle saman alle kaninane frå første dagen han freistar seg som gjetargut for dei.

Men for at det ikkje skal bli noko giftemål likevel, prøver utsendingar og kongefamilien å kjøpe ein kanin frå gjetarguten. Ungdommen krev audmjukingar av dei som kjem, til dømes å hoppe på eitt bein, danse til lyden av fløyta og verre ting også. Men når utsendingane har audmjuka seg for han og fått kaninen med seg, blæs guten i fløyta, og dermed kjem kaninen hoppande tilbake til han.

Kongen vil ikkje gi seg, og gir guten enda eit oppdrag: han skal fylle ein sekk full med løgner. Men når kongen blir var at guten nyttar dette høvet til å fortelle sanningar som audmjukar kongefamilien ved å fortelje kva dei gjorde for ein kanin, kunngjer han at sekken er full - før han sjølv blir heilt utlevert - og set seg ikkje imot giftemålet meir.

[Til eventyret]

Dumme menn og troll til kjerringar

ATU 1406: Veddemålet til dei tre kloke konene (The Three Clever Wives Wager [previously The Merry Wives' Wager]). Skjemt av typen Den dumme mannen og kona hans –

Tre koner vedder om kven av dei som best kan narre mannen sin. Så får dei mennene sine til å gjere toskete ting. Til dømes får ei av konene mannen sin til å tru han er sjuk, død, ein hund, ein munk, ein prest eller at han treng å få trekt ut ei frisk tann.

Ei anna kone drar vekk ei veke og overtyder mannen sin om at det var berre ei kort tid, eller at han har på seg klede han ikkje har på seg, og så vidare.

Det endar neppe godt for konene.

[Til eventyret]

Presten og klokkaren

ATU 922: Gjetaren som stepper inn for den geistlege (presten), svarer spørsmåla frå kongen (The Shepherd Substituting for the Clergyman Answers the King's Questions [The King and the Abbot]). Novelle av typen Smarte handlingar og ord –

Denne eventyrtypen omfattar nokon med høg status - det kan vere ein keisar, kong, tenestemann, lærar - som krev at ein prest eller høgare geistleg at han skal svare på tre spørsmål innan ein frist som blir gitt, eller bøte med livet.

Presten trur seg ikkje til å svare rett i alt, og sender derfor ein (forkledd) varamann for seg for å svare - det kan vere tenar, gjetar, møllar eller bror. Og det forkledde sendebodet svarer rett på alt. Svindelen kjem for dagen, og mannen på toppen tilgir smartingen som svarte rett på alt og lønnar han for det i tillegg, og sparer tilmed livet til presten også, i somme variantar.

Mange av spørsmåla krev måling og teljing. I somme tilfelle er det ordspel med, i andre tilfelle er svara umogelege eller drusteleg krevjande å etterprøve, som "Kva gjer Gud?"

[Til eventyret]

Grisen og levemåten hans

AT 221: Dyreeventyr –

Denne eventyrtypen - AT 221 - fall vekk frå ATU-systematikken, så noko ATU-nummer har ikkje stubben fått. ATU-nummer 221 handlar om val av fuglekonge.

[Til eventyret]

Samling

Asbjørnsen og Moe, eventyrmerknadar, litteratur  

Aarne, Antti. The Types of the Folktale: A Classification and Bibliography. Translated and Enlarged by Stith Thompson. 2nd rev. ed. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia / FF Communications, 1961.

Ashliman, D. L. A Guide to Folktales in the English Language. New York: Greenwood, 1987.

Hodne, Ørnulf: The Types of the Norwegian Folktale. Bergen: Universitetsforlaget, 1984.

Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284 -86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

Wikipedia, s.v. "Aarne–Thompson classification system".

Asbjørnsen og Moe, eventyrmerknadar, OPP Sett ARKIVDEL NESTE

Eventyrmerknadar BRUKARGAID: [Lenke]
© 2013–2015, Tormod Kinnes. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]