Asbjørnsen og Moe
| 13 › 1 › 8 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Ein tiurleik i Holleia
Frå Tyristrand gjekk vi ein av dei første dagane i mai - det var lenge før jaktlova blei klekt ut - opp gjennom lia for neste morgon å vere på ein tiurleik i Skjærsjøhaugen, som hadde ord for å vere den sikraste på desse kantane. Vi var fire vennen, min venn kapteinen, eg, ein gammal skyttar Per Sandaker over frå Soknedalen, og ein rask gut som førde to koppel hundar; når leiken var over, skulle vi nemleg gå på harejakt. Nede i bygda var det fullt vår; men då vi kom inn på åsane, låg snøen djup i dalar og dekkjer. Kvelden var enno toleleg lun, og fuglane song vårsongen sin i skogen. Nær Asksetera, der vi tenkte å bli om natta, tok vi opp i Skjærsjøhaugen - som kvar fugleskyttar på desse kantane kjenner - for å høyre kor fuglane sette seg på nattkvisten. Då vi nådde opp og fekk fri utsikt, stod sola i nedgangen og kasta det gylne lyset sitt ufordunkla opp i den tindrande himmelen. Men denne himmelen kvelva seg ikkje over eit blidt og vennleg landskap; mørke, endelause skogar og åsar, berre avbrotne av islagde tjern og store myrar, strekte seg på alle kantar like bort mot himmelbrynet.Vi hadde ikkje vore her lenge etter solnedgang, før vi høyrde ei susande flukt og dei sterke tunge vengeslaga av ein fugl som slo seg inn.
"Det var ikkje nokon gammal fugl," sa kapteinen med kjennarmine då han ikkje høyrde fuglen gi lyd etter at den hadde sett seg.
To fuglar kom snart susande etter og slo seg inn utan å gi lyd. Men så kom éin flygande med enda tyngre, meir susande vengeslag, og då han hadde sett seg, skar den nebb.
"Den karen er ikkje fødd i fjor. Det er husbond på leiken," sa Per Sandaker; "berre det ikkje er Gamle-Storen sjølv; men det trur eg mest."
Det kom enda tre fuglar, og for kvar som slo seg inn, skar den gamle med nebben. Dei to gav ikkje lyd, men den tredje svara i same tone.
"Det var ein framand kar," kom det frå Per; "han kjende ikkje gamlingen; elles hadde han halde kjeften sin. På morgonkvisten kjem han til å angre det; for tru meg, gamlingen finn han nok, og han er ikkje grei å bli keika med, når rette lunet er på han. Eg har sett korleis han børsta ein kranglefant som skar til han på leiken ein gong før."
Under desse orda la ansiktet til skyttaren seg i særs rare, lure foldar, som syntest å sikte til ei eller anna mystisk historie. Etter den korte skildringa kapteinen hadde gitt meg av han, då Per Sandaker ein gong var blitt eit stykke etter, skulle han vere sterk i historier om trollfuglar, utsendingar og underjordiske, og blei især omstendeleg når han fortalde om ein eller annan av dei atten bjørnane han hadde skote i sine dagar; derimot tagde han gjerne om dei like så store tala som vonde tunger skulda han for å ha skote bort.
"Men kva er det for ein "Gammal" og "Gamle-Stor" du snakkar om?" spurte eg.
"Det skal eg seie Dykk," tok kapteinen fort til orde, idet vi gav oss på veg til setra. Truleg frykta han for at desse forhasta og utidige spørsmåla etter så kort kjennskap skulle gjere Per mistruisk og leggje band på tunga hans. "Det skal eg seie Dykk ," svara han. "Det er ein gammal tiur på leiken her som er blitt eit fabeldyr i heile bygda. Mellom skyttarane er den kjend under namnet "Brekaren"; for i staden for å sitje roleg på kvisten og kneppe, flyg den ofte om mellom tretoppane og breker som ei geit. Først når denne manøveren er utførd, setter den seg opp for å klunke og sage. Slikt spel er så ufornuftig at ingen kan kome den på skot. Enda oftare bruker den likevel eit anna knep, som er mykje verre; den sit roleg og knepper og slår klunken sin, men når den skal sage, flytter den over i eit anna tre. Kjem ein ved eit slumpetreff til å skyte, bit det ikkje på den. Gamle Per der har skote på den både med salt og med sølv, men enda fjørene fauk av den, tok den ikkje meir notis av dei sikre rifleskota hans enn av ein salutt. Neste morgon spela dei like raskt og like falskt."
"Ein kunne likså godt skyte på ein stein," sa Per tverrsikker. "Eg kom innpå han ein gong han heldt leik på flatberga her borte ved kloppa, riktig midt i vegen som går til Skau; og sat det ikkje så fullt med røy om han at eg talde sju stykke, og fleire var det i skogen, for dei snøvla og prata bak kvar buske. Og dei som var frampå, dei rende rundt omkring han og strekte hals og huka på seg og gjorde seg leikar; men fuglen sat på flatberget og briska seg så kjøn og spansk som ein greve. Rett som det var, sette han fuglehalen opp og slo hjul, snudde på seg og sopte vengene nedmed beina, og hoppa ende til vers, så høgt som så . . . Ja, eg visste ikkje det var den kallen eg, elles hadde eg nok gitt han ein smell straks, før han hadde gjort seg hard kanskje; men eg syntest det var moro å sjå på. Som han var i beste leiken, så kom det fykande ein annan tiur - den var ikkje fullt så stor - og kasta seg på leiken. Men då blei det vel spel; gamlingen reiste fuglehalen til vers, og skjegget stod ut på han som tindar i ei hekle, og så skar han med nebben så det riktig grøssa i meg, og den andre han svara - han var ikkje mindre kar, må tru. Men så fauk gamlingen på han, og då dei slo nebbane og vengene saman, small det så det braka i skogen. Best det var så hoppa dei høgt imot kvarandre, og hogg med nebben og reiv med klørne og slo med vengene, og dei var så arge at dei verken sansa eller samla seg, og eg syntest eg kunne gjerne gått bort og teke dei med hendene begge to. Men til sist tok gamlingen. riktig tak i luggen på den andre, og han slo han og handterte han så han ordentleg peip, og eg synst mest synd på fuglen, for han leidde han om i toppen, trykte han til marka og hadde han under seg så han ordentleg kom akande utover flatberga på han like nedfor beina mine. Då la eg børsa til auget på raude rappen. Det small, og fuglen låg daud på flekken; men gamlingen blei sitjande og lugge han enda, og han lyfte ikkje på vengene. Jaså, tenkte eg, er du så stø i logga, skal du vere min. Eg ladde igjen og skulle leggje på han, men då reiste han på seg og reiste ende til vers; men var han meir enn ti steg frå meg så la meg aldri skyte fugl meir i mi tid. - Ein annan gong var eg også her oppe, og høyrde at han slo inn henne, liksom i kveld. Det var i ei gammal fure han setje seg på kvist. Men då han tok til å spele, spelte han realt den gongen. Han spela så fura rista, og det vanta verken klunk eller saging, og ikkje flydde den heller. Då han slo det fjerde spelet, var eg innom skothald, - han sat langt nede på ein kvist innmed fureleggen. No skal du vere min, tenkte eg, for eg hadde skore opp ein toskilling av sølv og lagt for kula. Men jammen tenkte eg feil. Då det small, flaug han like radt, enda fjøra fauk av han. Det bit ikkje noko på den karen."
"I morgon skal vi prøve å få den likevel. Per; no veit vi jo kor den sit?" sa kapteinen med ein liten lur blink i augekroken.
"Det måtte ikkje vere fugl i skogen, når ein skulle gi seg til å gå etter den," svara Per mutt. "Ja, for all del, vil kapteinen gå etter han så -; eg spiller ikkje eit krutkorn på han. For det seier eg," la han truverdig til, "at slikt spel skulle aldri nokon ha høyrt. Og slik ein fugl då! Det er det underlegaste dyret ein kan sjå. Han er ikkje skapt som ein annan skikkeleg tiur; han er mest ein halv gong til så stor og vel så det."
"Ja du har rett, det er ein gammal radd, som ikkje er eit skot krut verdi," sa kapteinen. "Kjøtet er visst så seigt og beiskt som den furekvisten den speler på. Men eg skulle nok ønskje å få livet av den, for å få ein ende på dette raklespelet, som den så ofte har teke oss ved nasen med. Eg har fleire gonger gått etter den utan å få greie på spelet. Eg har også skote på den eit par gonger, men på så langt hald at det var lite rimelig å treffe. Det er visstnok ein Donatbommert å skyte to gonger på langt hald i tiurskogen, det veit De nok," vende han seg til meg; "men siste gongen var det ikkje anna råd; for eg høyrde den kanaljen Sara-Anders stille etter fuglen på same tid. Det er verkeleg, som Per seier, ein underleg fugl, den gamle tiuren. Men," la han til med ein liten nikk bortimot meg, som antyda at han ville sjå å få Per Sandaker til å rykkje ut med fleire av historiene sine, "når vi kjem opp i setra, skal eg fortelje ei hending eg har opplevt med ein trollhare, som var enda rarare enn tiuren vår."
 |
Vi kom snart til den aude setra, dit guten var gått med hundane då vi tok bort i Skjærsjøhaugen; etter ordre frå kapteinen hadde han lufta og gjort opp ein skikkeleg varme på peisen. Då vi hadde skilt oss frå børser og jaktvesker, og sett til lives eit god kveldsmåltid frå den utmerkte nista til kapteinen.
"Då eg var løytnant, låg eg og ekserserte på Toten ein sommar. Eg hadde hundar med meg for å jage. Ein ettermiddag som eg stod i kjøkkenet og skulle ut og prøve kveldsjakta, kom ein av husmennene inn."
"Er det mykje hare her, du?" spurte eg.
"Det er enda nok av den," svara husmannen. "Oppå Sukkestadsletta går det ein gammal sugg; det har vore mange både bikkjer og folk etter den, men han er ikkje grei å få." Og dermed riste husmannen tvilande på hovudet.
"Er den ikkje grei å få? Kva er det for snakk! Det finst vel ikkje ein ordentleg hund her? Når bikkjene mine får den på beina, tenkjer eg nok den skal bli å få," sa eg og klappa hundane, som drog i koppelet og ville ut.
"Jaså? Jammen kan det hende også då," sa husmannen, og grein vantru.
Eg gjekk like opp på Sukkestadsletta, og ikkje før hadde eg sleppt hundane, så var haren på beina, og det var los. Men det ville ikkje bli noko ordentleg av; den fór og stakk og stakk; hundane var ikkje i stand til å få riktig greie på foten; men kvart augeblink var den på beina igjen, og så gjekk det nokså bra, til den på ny stakk inn i ein busk. Eg sprang hit og dit - det var ikkje vondt for post - og eg skaut på den fleire gonger, men det blei ikkje anna enn bom i bom. Til sist sette den seg framfor meg ved ein granbusk på førti skritts hald. Eg skaut og gjekk ganske sikker fram og skulle ta den opp; men då eg kom bort til granbusken, var ingen hare å sjå; der låg ikkje anna enn ein stokk og ei fille.
Dagen etter gjorde eg børsa rein, for den var urein og full av krutslam. Mens eg heldt på med det, kom husmannen.
"Korleis gjekk det med haren, løytnant?" spurte han og sette opp eit lurt fjes.
Eg fortalde han historia.
"Det har vore mange etter han, både bikkjer og folk, men han er ikkje grei å få," gjentok han løyndomsfull. "De gjer rein børsa Dykkar; men det skal ikkje hjelpe stort, skal eg tru; pus bergar seg nok likevel."
"Men Guds død, kva er det på ferde med den haren, bit ikkje krut og bly på den?" spurte eg.
"Kanskje det er som De seier," svara han; "eg kan nok seie Dykk det, at det er ein trollhare, den rusken; men den som var oppe i går, det var berre utsendingen hans; for han går alltid realt sjølv. Men no skal eg lære Dykk ei rå: ta ein orm - eg skal finn ein til Dykk, eg - og pisk han inn i børsepipa og skyt han ut, og prøv så om det bit med krut og bly."
Dette gjorde eg; han skaffa meg ein levande orm, som vi truga inn i børsepipa; eg skaut den ut mot låveveggen; og merkeleg nok, det var ikkje anna å sjå av den enn ein våt flekk.
Nokre dagar etter gjekk eg opp på Sukkestadmoen. Det var tidleg ein morgon. Hundane var knapt sleppt før haren var på beina. Denne gongen var det ikkje støyt og glefs, det gjekk i full los og haren hadde ikkje gått ein halv time før den kom dansande nedover sletta like mot meg. Eg la til kinnet og skaut. Den fall på flekken, og det var ein stor gammal ramlar, full av arr og skrammer; den hadde ikkje meir enn eitt og eit halvt øre." -
"Slik ein hare her eg også høyrt om," sa Per, som hadde følgt forteljinga til kapteinen med stor merksemd. "Han heldt til her i Holleia, bortimot Granbu; men dei sa han var mest kolsvart. Det var mange etter han og skaut på han, men dei fekk aldri rå med han før denne Sara-Anders kom borti der. Han skaut han, for han er no alle stader, må vite, - det var vondt å sjå faret etter trugene hans, for han kan aldri vente på fuglen som andre folk til fuglen har teke til å leike ordentlig."
"Det trur eg gjerne," sa kapteinen og strauk knebelsbarten si. "Det er ikkje første gongen den karen går i fredlyst mark. Men sei meg, var det han som skaut den trollharen inne ved Kristiania du ein gong fortalde om?"
"Å den - ja det er sant. Nei, det var ein skyttar inne frå byen som heite Brande-Lars. De kjennar han visst, De som er frå Krestjan [Kristiania]?" sa han til meg.
Nei, eg kjende han ikkje.
"Jaså, kjenner De ikkje han? han bur enda i ei lita hytte under åsen straks nedafor Grefsen. Eg trefte han på Hadeland ein gong han var på jakt med nokre bykaksar. Det var ein rar skrue, men kar til å skyte. På haren skaut han mest aldri bom, og fuglen tok han i flukta, liksom kapteinen gjer. Men så var det om den haren kapteinen nemnde. Det fortalde han meg, og mykje til.
"Eg skulle drive bikkjene for gamle Simensen på Vesletorget - og skaffe noko ferskmat," sa han "Det var tre av dei; den eine heitte Rapp, og det var slik ein hund at haugfolk ikkje hadde noka makt med han, for han var raud, må vite; dei andre to var også bra hundar, ja då. Så var det ein Kristi himmelfartsmorgon" - sa han - "eg var oppe ved Linderudseter-Røa. Der tok han Rapp ut, og han køyrde han så det kvein og peip i åsen. Eg tok post på ein kølabotn der. Då han hadde gått ein tur, så kom haren like forbi meg. Eg skaut, men det var bom, og så bar det av stad i full los. Det varte ikkje lenge, så kom han att på same flekken - han var ganske svart etter ryggen - og eg skaut bom igjen.
Men korleis heng dette i hop, vil ikkje dei andre bikkjene slå til, tenkte eg ved meg," sa han, "for det var berre han Rapp som dreiv, og det gjekk i eitt køyr. Nei, det kan ikkje vere nokon riktig hare. Men eg vil sjå på han ein gong til først. Ja, så kom han tredje gongen også, og eg skaut bom, og begge dei andre bikkjene var med, men hals gav dei ikkje. Men så forsynte eg svansskruen og loddet," sa han"
"Korleis?" spurte eg.
"Du får fortelje det, Per," sa kapteinen.
"Ja, han ville ikkje ut med det i starten," svara Per, "men då eg hadde skjenkt han realt og gitt ein rull tobakk, så sa han det til meg.
"Du skal ta bork av ei flau-rogn," sa han, "og forsyne svansskruen med, og så skal du skrapa tre sølvsmular av ein sølvskilling som er arva; men det må vere av dei gamle gode pengane som har vore med ute i krigen; så skal du skrape tre fliser av veslefingernaglen på den venstre handa, og så skal du ta tre byggkorn, men har du ikkje dei, kan du ta tre brødsmular, og alt det skal du leggje for loddet, så blir det død, om det så var sjølve fanden du skaut på," sa han. "Det gjorde eg den gongen ved Linderudsetra," sa han, "og då han kom fjerde gongen, så måtte han i bakken i det same det small," sa han. "Det var ein liten tørr hund, og han var så gammal at han var mest svart. Ja, eg tok og hengde den opp etter bakbeina i ei krunglebjørk og til å veide den. ut, men Herren forsyne meg," sa han, "blødde den ikkje som ei lita kvige, og bikkjene slafsa og slafsa blodet i seg nedpå bakken. Så gjekk eg med han då, men korleis eg gjekk, gjekk eg gale, og blodet rann av han; eg kom fram ved den same krunglebjørka igjen to gonger. Dette var då artig det, tenkte eg," - sa han - "for her skulle eg nesten vere likså vel kjent som heime på stovegolvet mitt. Men når det er gale, så er det gjerne reint gale. No då, eg får la bikkjene finne vegen då, og det gjorde eg; men då eg kom nedover framom nokre bergknausar der, så var ho gamlemor ute. Ho stod framfor noe småbjørk, oppmed ein liten bergknatt, med skaut på hue og skinntrøye og svart stakk, og stødde seg på ein krykkjestokk og såg ut som ei kone oppe frå landet.
"Du Lars, sa a, "du har fått mang ein hare av meg i marka her, og eg har unt deg godt. Derfor kunne du gjerne la seterharen min gå. Og hadde du ikkje hatt den raude Rappen din, hadde du ikkje fått han heller!"
Eg svara ikkje ordet eg," sa han Lars, "men strauk nedover til Merramyra og oppover til Bamsebråtan. Der sleppte eg bikkjene, og los var det straks; Rapp tok ut, og eg stod og lydde ei stund, om dei andre skulle slå til, for det bar bortover til Linderudsetra igjen så eg vart reint fælen. Jo, så fekk eg høyre målet på dei alle tre, og så visste eg det var rett hare. Det var ein lang tur han gjorde; men då han kom att, trampa han i bakken som ein folunge, og då eg fekk sjå øyra på han, var han mest så stor som ein liten geitebukk. Den skaut eg. Så gjekk eg sørover ned imot Alundsjøen. Der tok hundane mine ut igjen, og så gjekk der i skurande los oppover til Linderudsetra igjen - for bortom der måtte dei no med han. Langt om lenge kom dei att. Så skaut eg den. Då hadde eg tre. No kan det vere nok for i dag, min kjære Lars, sa eg" - sa han - "og så gjekk eg ned og hengte dei opp i kjellarhalsen til han Simen. Men Herren forsynte meg, blødde ikkje den vesle svarte i tre dagar etter så kjellaren mest var halv med blod" - sa han."
"Du sa nyleg at det skulle ha vore ein trollhare her i Holleia; - det går også segn om at det er fullt av rikdomar av edelt metall i berga her. Det skulle det ikkje vere ille å ha ein del av, ikkje sant, Per?" sa kapteinen, - han tok til å lirke igjen for å få fram ei ny forteljing.
"Å, - kva skulle kapteinen med dei," svara Per, og rists på hovudet. "Han har nok og vel så det. For ein fattig stakkar kunne det så vere; men tru meg, det er ikkje greitt å få kloa i."
"Eg synest då det er rart at du ikkje har lagt deg etter å få tak i noko av det," blei kapteinen ved.
"Å, korleis skulle det gå til?" spurte Per. "Å liggje og grave i åsane som han gamle Jon Haugen gjorde over heile Holleia, det har eg lite hug på."
"Det finst andre måtar å kome til rikdom på," svara kapteinen løyndomsfullt. "Kva seier du om å gjere seg godven med bergkjerringane? Du har mi sann ikkje vore så stygg ein kar i di tid, du Per Sandaker! Du kunne nok ha gjort lukke."
"Hå, hå, hå!" lo Per i skjegget, det var tydeleg han likte den spøkjande ytringa til kapteinen. "Eg har ikkje trutt på slikt, for eg har aldri sett verken troll eller hulder."
"Men det budde då ei bergkjerring borti Holleia her i gamle dagar?" sa kapteinen.
"Å, det er ikkje anna enn eit gammalt eventyr. Eg har nok høyrt slikt prat, men eg trur ikkje noko på det," svara Per.
"Ja men du veit då visst om det, du som har ferdast her i marka så lenge? Du får fortelje det du veit; denne bymannen er ein narr etter slike historier."
"Kanskje det? Ja, - kan det då. Men eg trur ikkje det er sant," forsikra Per, og begynte.
"Sør for Hollei-spira - - ja dei kallar det no Holleia mellom Tyristranda her og Soknedalen - - er det to bergnutar som dei kallar Store-Knuten og Vesle-Knuten. Der De sit, kan De enda sjå litt av høgaste Spiråsen, beint opp for Skau. Borti der er mangfaldige gamle skjerp, og det er så mykje sølv og rikdom i berga at det ikkje er nokon ende på det, seier dei då. Men det er ikkje greitt å få noko av det, for i knutane bur det ei gammal bergkjerring. Ho eig alt saman og sit på det som ein drake - seier dei då. Ho er mykje rikare enn Kongsbergkongen; for då dei hadde brote så grovt mykje sølv på Kongsberg ein gong, så kom kongen ut i gruva og sa til folka: "Nei, no kan eg snart ikkje tole dykk lenger nede for held de ved slik, blir eg ein fattig mann; de gjer meg reint til fant. Nei, flytt til systera mi, Guri Knutan i Holleia; ho er ti gonger rikare enn eg.""
"Guri Knutan blir altså syster av Ekebergkongen," sa eg.
"Ekebergkongen? Kva er det for ein? Er han frå Krestjan [Kristiania] kanskje?" spurte Per.
Eg fortalde han segna om Ekebergkongen og flyttinga hans, og kva han sa i 1814, om at han ville flytte til bror sin på Kongsberg fordi han ikkje kunne halde ut all skytinga og domineringa som var.
"Ja, han var så det då, han var bror til denne kjerringa eg snakkar om," sa Per truskuldig. "Eg har også høyrt om éin som flytta for di han ikkje kunne tole skyting og dominering. Men han var her frå marka. Anten det no var mann til denne Guria eller det var ein annan ein, det veit eg ikkje, men det skulle vere ein av dei som bur i berga og eig mykje. Det gjekk slik til at det ved dei tidene dei tok opp gruver i Skausmarka, så var det ei kjerring, ho budde borte ved Langesjøbekken, som går midt imellom Soknedalen og Tyristrand. Denne kjerringa heite Rønnau, og så kalla dei henne Rønnau Skaune. Tidleg ein morgon ved Jonsokdags leite skylde ho klede nedi bekken, og så fekk ho sjå så mykje sølvtøy, både tallerkenar og fat og skeier og sleivar og alt det som hørte til, og det var så mykje vakkert kjøkkentøy, og det låg på botnen av bekken og blenkte og skein i sola under vatnet. Då ho fekk sjå all denne rikdommen, blei ho liksom ho var reint tullete; ho tok til beins og flaug heim, for ho ville hente eit kjerald og ta det alt i hop. Men då ho kom att, var det borte, kvar evige smitt og smule. Det var ikkje så mykje som ein blank sølvtoskilling, og ho såg ikkje anna enn klare vatnet som blenkte og rann over steinane. Ei stund etter var den dei la til å ta opp kopargruver i Skausmarka, og det var slik støy og skyting og dunder støtt og stadig, at det var ikkje fred noka tid. Seint ein kveld hadde ho Rønnau vore ved bekken. Så møtte ho ein svær mann på ein stor svart hest. Han følgde ei heil rad med flyttelass og dreiv nokre flokkar med sauer og andre krøter.
"God kveld, Rønnau," sa han, "eg flytter eg no."
"Ja, eg ser det, far, men korfor gjer De det då?" spurte ho.
"Å dei held slik dominering i desse gruvene her at det bryt i skallen på meg. Det kan eg ikkje klare lenger, derfor flytter eg til bror min i Tinn i Telemark. Men høyr du, Rønnau," sa han, "korfor ville du ha heile kjøkkenstellet mitt, då du såg sølvet i bekken? Hadde du nøgd deg med det du kunne bere i stakken din, skulle du fått det."
"Sidan den tida," sa Per, "har eg ikkje høyrt nokon har sett noko slikt på desse kantane, anten det nå er så dei har flytta, eller dei held seg heime. Slikt fanteri har ikkje makt til å vise seg no, for det folk ikkje trur på det, må vite."
"Der seier du ei større sanning enn du sjølv veit, min kjære Per," utbraut kapteinen. "Folk som gjeld for visere enn både du og eg, seier nett det same. Elles kan du nok enno kome ut for troll."
Etter gjentekne oppfordringar frå kapteinen heldt Per fram med å korte tida for oss utover natta med segner og eventyr og forteljingar om jaktbedriftene sine. Av og til gav kapteinen ei jakthistorie til beste, og som oftast inneheldt den kvasse ymt til ein eller annan av dei bjørnane Per hadde skote bort, og kvar gong la skyttaren det snurrige grinebitarfjeset sitt i heilagdagsfoldar og klødde seg bak øyret; stundom blunka han også lurt med det eine auget og sa: "Det var til deg det, Per Sandaker, ta det med deg heim att!"
Ved midnatt la vi oss til ro framfor varmen på eit par benkar og fekk oss ein kort kvil. Då vi vakna, sa Per at det var på tide å gå på leiken. Ute var det temmeleg kaldt; det var frosen skare på snøen, så det den knirka under foten. Men himmelen var nesten vårlig klar og mørkeblå, og somme kvitlege skyer som sakte kom siglande frå sør, spådde at nattekulda snart ville gi seg. Månen stod lågt nede ved himmelbrynet: i staden for å lyse for oss på den nattlege vandringa vår, breidde den berre eit mildt skjær over dei fjerne åsane og tretoppane, men mellom furesøylene la den denne mystiske skyminga som forlengjer skuggane i det endelause, gjøglar fram fabelaktige personar mellom stammene, og gjer skogen så djup og løyndomsfull.
Berre raudstrupen braut stilla med den milde ottesongen sin.
"Der syng den fuglen som er først oppe om morgonen," sa Per. "No varer det ikkje lenge før det blir liv i skogen; vi får visst gå på litt."
"Det er god tid, min kjære Per," sa kapteinen; "tiuren speler best på haugen mellom oss og Løndalsmyra; og eg trur ikkje det blir noko med spelet, det er for kaldt."
"Det blir linnare på morgonsida," svara Per påståeleg; "for det er sønnadrag i veret, og eg trur det blir friskt spel, sia det har vore så kaldt dei siste nettene. Solspelet blir visst reint gildt. Høyr berre på rugda, så friskt ho knortar og trekkjer. Ho ventar godt ver. Dér breker myrbukken også. Det blir godt!" la han til, skråsikker.
Vi høyrde den særmerkte lyden til rugda; den likna kvekk på kvekk av ein frosk, følgt av ein skarp, skjerande visling, som ei sterkt linerlekvitring; i det svake lyset frå månen som nett gjekk ned såg vi den eine skuggen etter den andre av rugder fare bort over tretoppane. Vi sansa myrbukken - enkeltbekkasinen - sin uhyggjelege, brytande - lyd, snart nær, snart fjern, snart høgt oppi lufta, og så plutseleg, som det syntest, like ved øyret på oss, rundt om på alle kantar, utan at vi var i stand til å få auge på fuglen. Hegreskriket skar gjennom dei andre fuglane sine. Men no stemde trelerka i morgonsongen sin med klare, klingande tonar; gjennom nattemørket minte den om det lyse dagskjeret, og danna ei opplivande motsetning til den spøkjelsesaktige ferda til nattefuglane og dei uhyggjelege tonane deira.
"Der ringjer tiurklokka," sa kapteinen; "så kallar svenskane denne vesle muntre fuglen; for når den stemmer opp, tek tiuren morgonsalmen fatt på nattkvisten. La oss no stanse litt her, vi er ikkje langt frå dei fuglane som kom sist i går; går vi nærare, kan vi lett kome til å støkke dei."
Då vi hadde stått og lytta i nokre minutt, høyrde vi ein fugl spele eit par hundre skritt borte.
"Eg trur mest det er den karen som kom sist og skar nebb," sa Per. "Eg skal rett undrast på om han ikkje får stryk; gamlingen plar ikkje vere stutthugsen."
 |
"Det kunne eg mest vite," sa Per ergeleg. "No er han ute igjen, gamlingen. Det nyttar aldri i verda å stille etter han; ein kunne likså godt stille etter skyflokken. Nei, la oss gå litt lenger nordpå; der sit fleire fuglar, og kanskje ein ta dei tør løfte på nebben, enda dei er redde for dette ubeistet."
"Ved du kor denne gamlingen plar spele solspelet?" spurte eg.
"Ja, det veit eg vel," svara Per. "Han speler det i ei fure på ein liten bergknaus nedunder her i Hyttetjennsmyra; men det er ikkje greitt å få skott på han, for fura er så urimeleg høg og lang."
"Dit vil vi," sa eg; "men sidan du trur det er betre, kan vi først gå litt nordover."
Vi gjekk eit stykke i den foreslåtte retninga, forbi ein uhyre stor rullestein, som Per kalla Mjølne-Ragnhild, langs sørsida av Løndalsmyra. Men vi høyrde ikkje ein fugl spele. Per Sandaker undra seg svært over kor dei alle var blitt av, og kom endeleg til den slutninga at slagsmålet hadde jaga dei bort, eller gjort dei så redde "at dei ikkje torde mukke". Det begynte å lyse av dagen, då vi høyrde eit knall langt nord i Sandtjennåsen, der Per fortalde at han og kapteinen pla ha bjørneåte liggjande. Ei stund etter høyrde vi atter ein smell, - det var børsa til kapteinen, sa Per, begge gongene. Vi gjekk ut på myra bortover mot fura. Per hadde ikkje stor lyst på det og gav irritasjonen sin luft; han småsnakka i avbrotne setningar med seg sjølv: "Berre å sløse vekk krut - nei, nei, kapteinen, det er kar til mann - han har éin - kan hende to - Sara-Anders var det ikkje - den fillebørsa då - hm, det er ein annan smell i kapteinen si."
"Trøyst deg, Per," sa eg. "Kan hende kan vi få den som er betre enn alle dei andre fuglane på leiken."
"De må kunne rare kunstar, De då," sa Per; "men han er ful, og han er for hard, skal eg seie."
Då vi var komne ut på bergknausen på den andre sida av den frosne myra og eg fekk sjå det dryge haldet som fuglen måtte fellast på, dersom den, som vi tenkte, slo ned i furetoppen, tok eg hagla ut av børsa mi og ladde med ei haglpatron i ståltråd-vire. Per så på dette, riste på hovudet og uttrykte mistilliten sin med eit:
"Skal tru det hjelper!"
"Får sjå," svara eg.
Den knausen vi stod på, låg som ei lita øy i den store myra. Høgast oppe på øya kneisa den omtalte fura, eit umåteleg mastetre, fullt av hakkespetthol. Ved austenden av bergknausen stod ei anna fure, som hadde vore like så veldig. Men no lutte den ut over myra; stormen hadde brote toppen på den, berre dei nedste greinene var tilbake, nesten nakne, og som muskelknudra kjempearmar strekte dei seg ut mot den sølvklare morgonhimmelen. Sola begynte å heve seg; den forgylte åsryggane og la etter kvart glansen sin ut over dei mørke granliene. Men Skjærsjømyra, som drog seg sørover så langt at det blåna i skogen ved den bortaste breidda, låg enno i djup skugge. Rugda, myrbukken og alle nattefuglane hadde gått til ro; men dei muntre songane til skogen fylte den klare morgonstunda med jublande tonar: Gransongaren lét dei monotone klapreverka sine gå; århanar kjekla og buldra høgt; måltrosten sende av full hals ut spottevisar og skjellsord mot alle, men fall likevel stundom over i det kjenslevare og kvitra sakte og unnseleg nokre kjælne strofer. På den andre sida av myra spela ein tiur på topp. Røyane gjorde seg elskverdige, kakla og snøvla den håse naselyden sin, som frå songfuglande sin stad måtte ta seg ut som når oldemødrene våre ville begynne å tolke elsk og ungjentekjensler for oss.
Imens stod vi skjulte i eit tett briskekratt på den vesle bergknausen, og venta fuglen kvart augeblink; men den gamle heldt seg lenge i haremet sitt. Endeleg, då solstrålane gylte i furetoppen, kom den susande på tunge vengeslag, og kasta seg, ikkje som vi hadde venta, i det høge treet over oss, men i den topplause fura som lutte ut over myra. Det var i sanning ein prektig fugl, ei stolt kjempe, som den sat der på den nakne greina mot himmelen, med det skinande lysegrøne brystet i solglansen. Ei røy kom etter og kasta seg ned i toppen over hovudet på oss. I same augeblink slo fuglen til spel, reiste hakeskjegget, sleppete vengene nedpå føtene, gjorde under bølgjeforma rørsler med halsen gravitetisk nokre steg fram på greina, begynte så å spele, og slo halen opp som eit veldig hjul. Eg stod med fingeren på hanen, og venta spent på det avgjerande augeblinken då den skulle breie vengene til flukt så eg fekk større mål å sikte etter, - det trongst på det lange haldet. Men røya kakla som før, tiuren spela spelet til ende, og hadde all slått klunken i det andre, då det knakk ein kvist under foten min. Røya utstøytte ein skarp, varslande lyd; men no var den gamle kome slik i varme at den ikkje ensa det velmeinte råda, men blei ved å skjerpe, heilt til den trufaste elskarinna letta og flaug like imot han, som om ho ville støyte han ned av greina. Vakt ved det varslande vengeslaget, letta den gamle seg til flukt. Men børsa mi var løfta, og den mektige fuglen styrta hovudkuls ned på myra. Dødskampen var lett; det flaksa berre eit par gonger med vingane.
Per sprang til og tok opp fuglen, og det gjekk ein skugge av forundring over ansiktet hans, snart avløyst av eit fornøgd, beundrande grin. Han riste på hovudet og sa:
"Neimen hadde eg ikkje trutt det, om så kapteinen sjølv hadde sagt det; for dette er den rette. Eg kjenner han på nebben: så gult og krumt og digert ein nebb har ingen annan tiur i marka. Sjå, så grøn han er i brystet; det skin mest av han! Og så tung og svær han er!" blei Per ved, han vog fuglen i handa til nesten barnaktige gledesutbrot. "Eg trur ikkje eg lyg stort når eg seier han veg sine tretti merke. Det var skott! Nei, kapteinen han vil då bli glad . . . Ho, ho, her over!" skreik han så ekkoet frå åsane tok det ljomande opp att.
Kapteinen viste seg snart på myra, følgd av guten, som hadde støtt til han med hundane. Dei bar kvar sin tiur. Per lyfte triumferande byttet vårt i veret og ropte på langt hald:
"Det er gammal-sugga, kaptein!"
"Kva seier du, kar?" ropte kapteinen, og kom med hastige skritt. "Er det den gamle? Det er eit ordentleg stykke arbeid, som fortener ein fellingssup. - Vivant alle fugle-republikkar, pereant suverenane!" ropte han, då han hadde fått flaska og sølvstøypet ut av jaktveska og drakk oss til.
"Var det ikkje det eg sa, at han blei glad, kapteinen?" sa Per grinande, blunka med auga og tok seg ein forsvarleg slurk av begeret som blei rakt han. "No blir det anna moro på leiken, sia vi er kvitt den helvetesbrannen."
Då vi hadde utveksla framstellingane om hendingane våre, blei hundane sleppt. Jaktskriket fylte skogen. Det var straks fot, og snart etter gjekk det av sted i full, skurrande los. Ekkoet gjentok glamet mangedobbelt mellom åsane, og hjertet svulma av lyst ved lyden av den klingande jakta i den solblanke morgonstunda.
Peik
Det var ein gong ein mann og ei kone; dei hadde ein son og ei dotter som var tvillingar; og dei var så like at dei kunne ikkje skiljast frå kvarandre ved anna enn kleda. Guten kalla dei Peik. Han var lite til nytte mens foreldra levde; for han hadde ikkje hug til anna enn å gjere narr av folk, og han var så full av spikk og skøyarstrekar at ingen kunne vere i fred for han Men då dei var døde, blei det verre enda; han ville ikkje ta seg nokon ting til; han gjorde berre ende på det som var igjen etter dei, og la seg ut med alle folk. Systera strevde og kara alt det ho orka, men det ville ikkje monne, og så sa ho til han kor galt dette var, at han ikkje ville gjere noko gagn, og spurte:"Kva skal vi ha å leve av når du har gjort ende på alt?"
"Så vil eg ut og narre ein," sa Peik.
"Ja då kjem du tidsnok, Peik," sa systera.
"Får prøve," sa Peik.
Då det var ende på alt, hadde dei ikkje meir; så lakka Peik av garde, og han gjekk og han gjekk, til han kom til kongsgarden. Der stod kongen i svala, og då han fekk sjå guten, så sa han:
"Kor skal du hen i dag, Peik?"
"Å, eg skulle bort og sjå om eg kunne få narra ein," sa Peik.
"Kan du ikkje narre meg då?" sa kongen.
"Nei, eg kan nok ikkje det, for eg gløymde narrestikkene mine heime," sa Peik.
"Kan du ikkje gå etter dei?" sa kongen; "eg kunne ha lyst til å sjå om du er slik ein skøyarfant som folk seier," sa han
"Eg duger ikkje til å gå," sa Peik.
"Eg skal låne deg hest og sal," sa kongen.
"Eg duger ikkje til å ri heller," sa Peik.
"Vi skal lyfte deg oppå," sa kongen, "så kan du vel henge på."
Ja, Peik klødde og klorde seg i hovudet som han ville rive luggen av, og lét dei løfte seg oppå; der sat han og slong både hit og dit så kongen kunne sjå han, og kongen lo så det tåra i auga, for slik ryttar til hest hadde han aldri sett før. Men då Peik var komen inn i skogen bakom haugen så kongen ikkje kunne sjå han lenger, sat han som han var spikra, og reid av stad som han hadde stole både gamp og grime, og då han kom til byen, selde han både hesten og salen.
Kongen gjekk der imens og stunda og venta på at Peik skulle kome slingrande tilbake igjen med narrestikkene sine, og lo stundom, når han kom i hug kor ynkeleg han såg ut då han sat og slong på hesten som ein høysekk som ikkje visste kva for ein kant den skulle dette til. Men det varte sju lange og sju breie, og det kom ingen Peik; så skjøna kongen til sist at han var narra og snytt både for hest og sal, enda Peik ikkje hadde narrestikkene med seg, - og så blei det ein annan let, for då blei kongen sint og ville i veg og ta livet hans.
Men Peik hadde fått vite dagen då han skulle kome, og sa til syster si at ho skulle setje på veiksteinsgryta med ei drope vatn i. Med det same kongen kom, reiv Peik gryta av varmen og inn på stabben med den, og kokte graut på hoggestabben.
Kongen såg på dette, og blei så reint opp i under at han gløymde det han kom etter.
"Kva vil du ha for den gryta?" sa han
"Eg kan ikkje vere av med den," sa Peik.
"Korfor kan du ikkje det?" sa kongen; "eg skal gjere rett og sanning for meg," sa han.
"Jo, den sparer meg både bry og pengar, både skogleige og hoggelønn, både køyring og føring," sa Peik.
"Det er det same, eg gir deg hundre daler," sa kongen; "no har du narra av meg hest og sal, og grime på kjøpet; men det får gå for det det er, når eg får gryta," sa han.
Ja, så fekk han ha den då, sa Peik.
Då kongen kom heim, bad han framande og laga til gjestebod; men maten skulle dei koke i den nye gryta, og den tok han og sette midt på golvet. Dei framande trudde kongen ikkje var rett vettug, og gjekk der og dytta til kvarandre og lo av han, og han gjekk omkring gryta, og kakla og kakla, og sa alt i eitt: "Ja ja, vent berre litt; ja ja, vent berre litt, no koker det snart." Men det blei ingen kok. så skjøna han at Peik hadde vore ute med narrestikkene sine og lurt han igjen, og så ville han av stad og drepe han.
Då kongen kom, stod Peik ute ved låven.
"Ville ho ikkje koke?" sa han
"Nei, ho ville ikkje det," sa kongen; "men no skal du straffast for det," sa han, og ville fram med kniven.
"Det skal du få meg til å tru," sa Peik; "for du tok ikkje stabben."
"Skal tru det ikkje er løgn du fer med?" sa kongen.
"Det er stabben det står på; ho koker ikkje utan -" sa Peik.
Kva han då skulle ha for den?
Tre hundre daler var den vel verdt; men for hans skuld fekk den gå for to, sa Peik.
Så fekk han stabben og reiste med, og bad framande og laga til til gjestebodet, og sette gryta på stabben midt inne i stova. Dei framande trudde han var blitt både tull og tosk, og dei gjekk der berre og gjorde narr av han, og han kakla og kakla om gryta, og sa rett som det var: "Vent litt, no koker ho, no koker ho snart"; men det blei ikkje meir av det på stabben enn på berre golvet.
Så skjøna han at Peik hadde vore ute med narrestikkene sin denne gongen også. Han reiv seg i luggen og ville Av stad på flekken og drepe han, og no skulle han ikkje spare han anten han let vel eller ille.
Men Peik hadde laga seg til å ta imot han igjen. Han slakta eit ver, og tok og hadde blodet i vomskinnet, og pakka det ned i barmen på syster si og bad henne føre kva ho skulle seie.
"Kor er Peik!" skreik kongen; han var så sint at han skalv i målet.
"Han er så skrøpeleg at han ikkje orkar å røre seg," sa ho, "og så skulle han prøve å få ein blund."
"Du får vekkje han," sa kongen.
Nei, det torde ho ikkje, for han var så hastig.
"Ja, eg er enda hastigare," sa kongen, "og vekkjer ikkje du han, så skal eg . . ." sa han, og tok bortved sida, der kniven var.
Nei, så skulle ho til å vekkje han Men Peik snudde seg brått i senga, drog ut ein liten kniv, og rispa henne i vêrvomma så blodspruten stod av barmen på henne, og ho fall over ende på golvet som ho var død.
"For ein fanden du er, Peik!" sa kongen; "skjer du ikkje i hel syster di, og det så sjølve kongen står og ser på det!" sa han.
"Det er ikkje farleg med liket så lenge det er ver i nesa på meg," sa Peik, og fekk fram eit bukkehorn, som han gav seg til å tute på, og då han hadde tuta ein brudeslått, så sette han hornet borttil henne og bles liv i henne igjen.
"Bevare meg vel for deg, Peik! Kan du drepe folk og blåse liv i dei igjen også, du då?" sa kongen.
"Ja, kva råd var det for meg elles?" sa Peik; "eg kom til å drepe alle dei eg kom nær, for eg er så hastig av meg, ser du," sa han
"Ja, eg er også hastig," sa kongen, "og det hornet må eg ha; eg skal gi deg hundre daler for det, og så får det vere det same, eg får gi deg etter at du narra av meg hesten, og at du snytte meg på gryta og stabben og heile greia."
Peik hadde vondt for å vere av med det, men sidan den var kongen, fekk han vel ta det. Og så fekk kongen det, og reiste heim det fortaste han kunne, og han var ikkje før komen heim, før han måtte prøve det. Han tok til å krangle og kjekle med dronninga og den eldste dottera, og dei kjekla igjen og sa han imot; men før dei visste ordet av det, drog han ut kniven og stakk dei i hel, og dei andre rømde stua så redde blei dei.
Kongen gjekk og dreiv på golvet ei stund, og snakka om at det var ikkje farleg med liket så lenge det var ver i han, og anna slikt som hadde renne gjennom munnen på Peik, og så fekk han fram hornet, og til å tute og blåse; men enda han bles alt han orka, både den dagen og den andre, så fekk han ikkje blåse liv i dei; dei var døde og dei blei døde, både dronninga og dottera, og han måtte koste dei i jorda og halde gravøl attpå.
Så strauk han til Peik igjen og ville ta livet av han; men Peik hadde runene sine ute, så han visste av at kongen kom, og sa til systera:
"No får du byte klede med meg og reise din veg, så kan du ta også ha alt vi eig."
Ja, ho bytte klede med han og pakka saman og reiste av garde det fortaste ho vann, og Peik sat att der aleine i jentekleda.
"Kor er han Peik?" sa kongen, han kom så harsk og så hard gjennom døra.
"Han har reist sin veg," sa han som sat igjen i systerkleda. "Ja hadde han no vore heime, så skulle eg ha drepe han," sa kongen; "det var ikkje verdt å spare livet på slik ein skarv," sa han.
"Han hadde runene sine ute, og visste at kongen kom og ville ta livet hans for narrestikkene han fór med, men meg lét han bli att her både matlaus og rådlaus," sa Peik, og gjorde seg så lekker og fin som ei jente.
"Ver du med til kongsgarden, du - det er ikkje verdet å sitje og svelte borti stua her," sa kongen.
Ja, det ville han gjerne, og så tok kongen han med seg, og lét han lære all ting og heldt han som si eiga dotter, og det var mest som kongen hadde att dei tre døtrene sine, for Peikeguten sauma og sydde og let og leika med dei, og var saman med dei både seint og tidleg.
Då det leid på, kom det ein kongsson på friing dit.
"Ja, eg har tre døtrer," sa kongen, "det står på kven du vil ha av dei."
Han skulle få lov å gå opp i sykammeret og snakke og gjere seg kjend med dei. Jo, så likte han Peik best og kasta eit silkeplagg i fanget på han. Så var det å bryggje og bake til bryllaupet, og då det leid om ei stund, kom skyldfolka hans og folka til kongen og tok til å ture og drikke bryllaup. Men då det leid på kvelden den første bryllaupsdagen, torde ikkje Peik bli lenger og la av garde, så bruda ikkje var å finne; men det som verre var; begge kongsdøtrene fekk vondt så brått, og rett som det var, kom det reisande to småprinsar til verda, så folket måtte fare heim midt i beste leiken og bryllaupsturinga.
Kongen både sørgde og var harm, og undrast på korleis dette hang i hop.
Så sette han seg på hesten og reid ut, for han syntest det blei for aude og leitt å vere heime; men då han kom ut på jordet, sat Peik der på ein stein og spela på munnharpe.
"Sit du her, du Peik?" sa kongen.
"Ja visst sit eg her, kor skulle eg sitje elles?" sa Peik.
"No har du narra meg grovt gong på gong," sa kongen; "men kom no og ver med heim, så skal eg drepe deg."
"Ja, det er vel så det," sa Peik, "når det inga anna råd er, så får eg vel til, eg også," sa han
Då han kom heim i kongsgarden, gjorde dei i stand ei tønne som Peik skulle puttast nedi, og då den var ferdig, køyrde dei den opp på eit høgt fjell; der skulle han liggje i tre dagar og tenkje over det han hadde gjort, før dei velta han utfor og til fjords.
Tredje dagen kom det ein rik mann gåande, og Peik sat inni tønna og song: "Til himmerike og til paradis, til himmerike og til paradis skal eg fare; men ikkje vil eg og ikkje vil eg i engleskare."
Då mannen høyrde det, spurte han kva han skulle gi for å kome i staden hans.
Det fekk vel bli mykje den, meinte Peik, for det stod ikkje skyss tillaga til å fare til himmerike alle dagar.
Mannen ville gi han alt det han åtte, og så slo han ut botnen og kraup ned i tønna i staden for Peik.
"Lukke på reisa," sa kongen, han trudde det var Peik som var inni; "no fer du til fjords fortare enn om du fór med reinskyss, og no er det ute både med deg og med narrestikkene dine," sa han
Før tønna var halvveges utover fjellet, var det ikkje ein stav og stump igjen av den eller av han som var inni. Men då kongen kom heim til kongsgarden, var Peik der før han, og sat på tråkka og spela på munnharpe.
"Sit du der, Peik?" sa kongen.
"Ja visst sit eg her, kor skulle eg sitje elles?" sa Peik. "Eg kan vel få leigt hus her til alle hestane og feet og pengane mine?"
"Kor velta eg deg hen, så du fekk all den rikdomen?" spurte kongen.
"Å, du velta meg til fjords", sa Peik, "og då eg kom til botnen, var det nok å ta av, både hestar og fe, både gull og gods; dei gjekk i flokkar og låg i haugar så store som hus," sa han.
"Kva vil du ha for å velte meg same vegen?" sa kongen.
"Å, det er ikkje noe utlegg for meg," sa Peik; "du tok ikkje noko av meg, så vil ikkje eg ha noko av deg heller."
Så stappa han kongen i ei tønne og rulla han utover, og då han hadde gitt han friskyss ut over fjellet, reiste han heim til kongsgarden. Der tok han og heldt bryllaup med den yngste kongsdottera. Sida styrte han land og rike, men han gøymde narrestikkene sine, og gøymde dei vel så det blei verken høyrd eller spurt meir om Peikegutten, men berre om sjølve kongen.
Litteratur
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
Omsetjing og design, © 2007, Tormod Kinnes. [E-POST]