Asbjørnsen og Moe

• Guten med øldunken
• Han far sjølv i stua

Guten med øldunken

Det var ein gong ein gut som hadde tent lenge hos ein mann nordafjells. Denne mannen var ein meister til å bryggje øl; det var så urimeleg godt at det ikkje fanst maken til det. Då guten skulle reise derfrå, og mannen skulle betale han løna han hadde tent, ville guten ikkje ha anna enn ein dunk av juleølet. Ja, den fekk han og gjekk av garde med, og han bar den både langt og lenge. Men dess lenger han bar på øldunken, dess tyngre blei den, og så tok han til å sjå seg omkring, om det kom nokon han kunne drikke med, så ølet kunne minke og dunken letne.

Langt om lenge trefte han ein gammal mann med eit stort skjegg.

"God dag," sa mannen.

"God dag att," sa guten.

"Kor skal du hen?" sa mannen.

"Eg leiter etter nokon å drikke med så eg kan få letta på dunken min," sa guten.

"Kan du ikkje likså godt drikke med meg, som med ein annan?" sa mannen; "eg har fare både vidt og langt, så eg er både trøytt og tørst."

"Jo, kan eg så," sa guten; "men kor kjem du ifrå, og kva er du for ein mann, då?" sa han.

"Eg er Vårherre, og eg kjem frå himmerike, eg," sa mannen.

"Deg vil eg ikkje drikke med," sa guten; "for du gjer så stor forskjell på folk her i verda og deler ut retten så ulikt at somme blir rike og andre ringe; nei deg vil eg ikkje drikke med," sa han, og labba av stad med dunken sin.

Då han hadde gått eit stykke til, blei dunken så tung igjen at han syntest ikkje han orka å bere den lenger om det ikkje kom nokon han kunne drikke med, så ølet kunne minke i dunken. Jo, så trefte han ein stygg, skranglete mann som kom fykande så fort.

"God dag," sa mannen.

"God dag att," sa guten.

"Kor skal du hen?" sa mannen.

"Å, eg leiter etter nokon å drikke med så eg kan få letta på dunken min," sa guten.

"Kan du ikkje likså godt drikke med meg som med ein annan?" sa mannen. "Eg har fare både vidt og langt, og ein øltår kunne gjere godt i ein gammal skrott," sa han.

"Jo, kan eg så," sa guten; "men kva er du for ein, og kor kjem du ifrå?" spurde han.

"Eg? Eg er kjend nok, eg er fanden og kjem frå helvete, eg," sa mannen.

"Nei," sa guten; "du berre piner og plagar folk, og der det er noka ulykke på ferde, der seier dei støtt det er di skuld; nei, deg vil eg ikkje drikke med," sa guten.

Så gjekk han langt og lenger enn langt igjen med øldunken sin, til han syntest den blei så tung at han ikkje orka å bere den lenger. Han tok til å sjå seg omkring att, om det ikkje kom nokon han kunne drikke med så dunken kunne letne. Jo, langt om lenge så kom det ein mann att, og han var så tørr og skranglete at det var ein reint guds under at han hang i hop.

"God dag," sa mannen.

"God dag att," sa guten.

"Kor skal du hen?" spurde mannen.

"Eg skulle sjå om eg kunne finne éin å drikke med så dunken min kunne letne litt, den blir så tung å bere," sa guten.

"Kan du ikkje drikke med meg, likså godt som med ein annan?" sa mannen.

"Jo, kan så," sa guten. "kva er du for ein, du då?" sa han.

"Dei kallar meg for døden," sa mannen.

"Deg vil eg drikke med," sa guten, og la ned kaggen og gav seg til å tappe øl i skålen. "Du er ein fagnamann, for du gjer alle like, både fattige og rike."

Så skåla han med døden, og døden syntest det var eit herleg drikke, og då guten unnte han vel, drakk dei om kvarandre, så ølet minka og kaggen letna.

Til sist sa døden: "Eg har aldri kjent drikk som smakte betre og gjorde meg så godt som det ølet du har skjenkt meg, eg syntest eg blei som nyfødt innvendig, og eg veit ikkje kva eg skal gjere deg til takk for det." Men då han hadde tenkt seg om ei stund, så sa han at kaggen aldri skulle bli tom, kor mykje dei drakk av det, og ølet som var på den, skulle bli til helsebot, så guten kunne gjere sjuke friske att, betre enn nokon doktor. Og så sa han at når han kom inn til ein sjuk, då skulle døden støtt vere der og syne seg for han, og det skulle han ha til sikkert merke at når døden sat ved føtene, så kunne han frelse den sjuke med ein helsedrikk av kaggen, men sat han ved hovudgjerdet, så var det verken hjelperåd eller helsebot for døden.

Guten var snart namnspurd så han blei henta vidt og breitt, og han hjelpte mangfaldige til helse att, som det ikkje hadde vore hjelp for. Når han kom inn og såg kor døden sat hos den sjuke, spådde han anten liv eller død, og støtt var han sannspådd. Han blei både ein rik og mektig mann, og til sist blei han henta til ei kongsdotter langt borte i landa. Ho var så farleg sjuk at ingen doktor trudde seg til å hjelpe henne meir, og så lovde dei han alt han kunne ønskje og forlange, om han kunne frelse henne.

Då han kom inn til kongsdottera, sat døden ved hovudgjerdet, men han sat og blunda og nikka, og mens han sat slik, kjende ho seg betre. "Her gjeld det liv eller død," sa dokteren, "og det er vel inga frelse, om eg ser rett," sa han. Men dei sa han måtte frelse henne, om det så skulle koste land og rike. Så såg han på døden, og mens han sat der og blunda att, vinka han til tenarane at dei skulle snu senga i ei hast så døden blei sitjande ved føtene, og i det same det var gjort, gav han henne helsedrikken, så var ho frelst.

"No sveik du meg," sa døden, "og no er det kvitt mellom oss."

"Eg var nøydd til det, om eg skulle vinne land og rike," sa guten.

"Det skal ikkje hjelpe deg stort," sa døden; "di tid er ute, for no tilhøyrer du meg."

"Ja, skal det så vere, så la det så vere," sa guten; "men du lèt meg vel få lov til å lese ut Fadervår først," sa han.

Ja, det skulle han få lov til, men han passa seg vel for å lese Fadervår. Alt anna las han, men Fadervår kom aldri på tunga hans, og til sist meinte han han hadde snytt døden for alvor. Men då døden syntest det drygde for lenge, så gjekk han dit ei natt og hengde opp ei stor tavle med Fadervår på, over senga til guten. Då han vakna, tok han til å lese på den, og samla seg ikkje retteleg før han kom til amen; men då var det for seint.

Han far sjølv i stua

Det var ein gong ein mann som budde borti ein skog. Han hadde så mange sauer og geiter, men aldri kunne han ha dei i fred for ulven. "Eg skal vel lure den gråtassen," sa han til sist, og gav seg til å grave ei ulvegrav. Då han hadde grave djupt nok, sette han ein stolpe midt nede i ulvegrava, og på den stolpen slo han ei skive, og på den skiva sette han ein liten hund, og over grava la han kvistar og bar og anna rusk, og ovapå der strødde han snø, så tassen ikkje skulle sjå det var ei grav under.

Då det lei utpå natta, blei den vesle hunden lei av å stå der. "Vov, vov, vov!" sa han, og gøydde mot månen. Så kom ein rev ruslande, og tenkte han retteleg skulle treffe blink, og så gjorde han eit hopp - like ned i ulvegrava.

Då det lei litt lenger utpå natta, så blei den vesle hunden så lei og svolten, og så tok han til å gøy og gneldre: "Vov, vov, vov!" sa han. Rett som det var, kom ein ulv blir tassende. Han tenkte nok han skulle hente seg ei feit steik, og så gjorde han eit hopp - like ned i ulvegrava.

Då det lei ut i grålysninga om morgonen, kom nordasnoen, og det blei så kaldt at den vesle hunden stod og fraus og skalv, og så var han så trøytt og svolten. "Vov, vov, vov, vov!" sa han og gøydde i eitt sett. Så kom ein bjørn labbande bortover og huska på seg, og tenkte han skulle nok få seg ein godbit på morgonkvisten. Så huska han i veg ut på kvistene - like ned i ulvegravar

Då det lei litt lenger utpå morgonen, kom det gåande ei gammal fantekjerring som slong gardimellom med ein pose på ryggen. Då ho fekk auge på den vesle hunden som stod der og gøydde, måtte ho bort og sjå om det hadde kome dyr i ulvegrava om natta. Ja, ho la seg på kne og kikka nedi.

"Er du komen i fella no, Mikkel?" sa ho til reven, for han såg ho først. "Til pass til deg, din hønsetjuv! - Du òg, gråtass?" sa ho til ulven; "har du rive geit og sau, så blir du no pint og peisa daud. - Eia meg då, bamse! Sit du i stua du og, din merraflåar? Ja deg skal vi rispe, og deg skal vi flå, og skallen din skal vi slå på buveggen!" skreik kjerringa ivrig og hytta til bjørnen. Men i det same fall posen fram over hovudet på henne, og kjerringa rauk like ned i ulvegrava.

Så sat dei der og glodde på kvarandre alle fire, kvar i sin krok: reven i den eine hjørnet, ulven i det andre, bjørnen i det tredje, og kjerringa i det fjerde.

Men då det blei lyst, tok Mikkel til å riste på seg, og så vimsa han omkring, for han tenkte vel han skulle prøve å kome ut. Men så sa kjerringa: "Kan du ikkje sitje roleg du då, di sviverumpe, og ikkje gå slik og svinse og svanse? Sjå på han far sjølv i stua, han sit så stø som ein prest," - for no tenkte ho at ho skulle prøve å gjere seg godven med bjørnen.

Men så kom mannen som åtte ulvegrava. Først drog han opp kjerringa, og så slo han i hel alle dyra, og han sparte verken han far sjølv i stua eller gråtassen eller Mikkel Sviverumpe. Den natta syntest han at han hadde gjort ein godt fangst.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2008–2009, Omsetjing m.m., Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]