Gullvekta - Norsk del

Merknadar til soger og stubbar - 5

    13 › 1 › 14 SETT SEKSJON SPØRSMÅL SØK PÅ GULLVEKTA FØRRE NESTE
RESERVASJONAR TIL SAMLINGA  

Den leie naboen og Oskar

AT 1535. Store-Per og Vesle-Per (The rich and the poor peasant) - Ein storbonde slaktar den einaste kalven (kua, hesten) til den fattige grannen (bror sin), og broren hemnar seg ved å få storbonden til å gjere som han (imitere han) med svært dårlege følger. Den fattige broren si hemn-ri startar med at han bruker kalveskinnet som "spåmann". Deretter sel han ei daud gammal kvinne og lar seg bli frakta til Paradis. I Paradis er det slett ikkje verst å vere.

Mange veit at Paradis ligg i Bergen, og fekk namn etter ein husmannsplass der. Namnet har vore kjend sidan 1785, då oppsitjaren under ein barnedåp kalla seg Ole Paradis på spøk. Nett her er Paradis-spøken tatt vidare.

Soga er modifisert.

[Til soga]

Oskeladden som stal gullstaven og gullkrona og gull-lakenet av gygra

AT 328. AT 328. Gutten som stal frå trollet (The boy steals the giant's treasure) - Av forskjellige grunnar drar helten av stad for å stele verdifulle ting frå ei kjempe (eit teppe, gullgjæser, harpe, lys, osv.). Han lykkast ved lure knep, men kjempa fangar han til slut og vil feite han opp og drepe han. Helten finn ein siste utveg og narrar kjempa, som druknar eller blir tatt av dage.

Denne varianten er frå Telemark.

[Til soga]

Lureria i gygregarden

AT 328. Gutten som stal frå trollet (The boy steals the giant's treasure) -

Eventyret tilhøyrer same eventyrtypen som førre. Helten blir kalla Hokumbolle, Akkebolle, Hakkeballe og Hakkebolle og anna snodig i ulike variantar. Denne er frå Hordaland.

[Til soga]

Sugga

AT 1538. Guten som ville bli handelskar (The youth cheated in selling oxen) -

Ein gut vil bli handelskar og drar av garde for å selje ei sugge/ku. Han blir snytt av ein rik kar. Guten hemnar seg, blir arrestert og skal hengast. Han narrar den rike karen til å henge ein annan (ein husmann) i staden for seg. Rikingen skjøner han blei lurt, og kjem til garden til guten for å fakke han. Guten har sørga for å bli lagt levande under torva så det verka som han er gravlagt. Når den rike mannen kjem til "grava" og skal til å skjende ho ved å gjere "sitt fornødne" over guten, dolkar guten fienden sin nedanfrå.

"Den som vil hemne all sin harm (sinne, vreide), han gjer seg usæl og arm." (Norsk ordspråk)

[Til soga]

Oskeladden og dei gode hjelparane

AT 513A: Seks drar gjennom verda. -

Ein soldat som har gjort tenesta si, skaffar seg mange (seks) reisefeller som kvar kan uvanlege ting. Til dømes spring ein av dei fort, ein annan kan ete store mengder mat, ein kan frambringe (kan tole) alvorleg frost, ein kan skyte og treffe venstre auge på ei fluge på langt hald, ein høyrer uvanleg god, ein kan gjere seg høgare, og ein kan rive opp tre med røtene. For å hemne seg på kongen som dimma han, tar soldaten del i ein konkurranse for å gifte seg med kongsdottera. Ho har avtalte å gifte seg med den som spring fortare enn henne.

Kongen tillèt soldaten å bruke hjelparane sine. Han som spring så fort, kjem godt føre kongsdottera, men han fell i søvn og blir vekt akkurat i tide av skarpskyttaren. I eit forsøk på å hindre bryllaupet, kjem kongen med andre oppgåver: å ete (drikke) veldige mengder mat, og overleve i ein oppvarma omn. Og soldaten har ein reisefelle for kvar ting. Endeleg tilbyr kongen soldaten så mykje pengar som han og kompanjongane hans kan bere, om han berre vil gi opp krava sine på kongsdottera. Reisefellene ruinerer kongen og vinn over hæren hans.

Eventyrtypen handlar også om ein ung mann (kongsson) som er på jakt etter ei kone. Han skaffar seg tenarar som hjelper han å gjennomføre oppgåver som har blitt fastsette for den som håper å kunne gifte seg med kongsdottera, og til sist giftar han seg med henne.

"Dei uvanlege reisefellene" viser til ein syklus av beslekta soger. I gamle Hellas skaffa Jason seg slike "spesialistar" til hjelp då han fór ut med båten sin og skulle ha tak i eit saueskinn av gull. Baron Munchausen har også uvanlege reisefeller til hjelp i ei av fantasifulle sogene sine, og i folkloren har ein altså fleire variantar.

[Til 1. soga]  [Til 2. soga]

Kongsdottera i glasberget (2)

AT 530. Prinsessa på Glasberget (The princess on the glass mountain) -

Tre brør [kan jamt tolkast som tre forsøk] blir sendt etter tur for å vakte ei løe eller eng som blir asert av eit monster om natta. Dei eldste to blir skremde vek, men ikkje den yngste (tredje forsøket, jf. "three is a charm"), og skaffer seg hestar og rustning. Han rir opp eit bratt og glatt berg ved hjelp av dei gode hestane, og tar med gulleple/gullkjeder frå ei kongsdotter på toppen og stikk av. Alle friarane blir så kalla til hoffet, men berre guten har med teikna på kven som hadde klart bragden. Han giftar seg med kongsdottera.

Eventyret er gammalt. Den eldste forma ein kjenner, er frå "ein egyptisk papyrusrull frå ca 1400 år før vår tidsrekning," skriv Preben Ramløv [Dao 169]. I den gammalegyptiske forteljinga sit kongsdottera ikkje på eit glasberg, men i eit kammer som er drøye 42 meter over bakken, og er lovd til den som kan komme opp dit. Mange prøver utan å lykkast. Til sist lykkast ein "enkel" offiser. Apropos bratte, glatte steinveggar: Keopspyramiden var ein gong kledd med glatt, kvit stein over det heile, utan avsatsar mellom steinblokkene opp igjennom.

[Til soga]

Eika i kongsgarden

AT 577. Per, Pål og Espen Askeladd (The king's tasks) -

Ein konge byr ut dottera si til den som kan gjere visse oppgåver for han (hogge ned ei stor eik, grave ein brønn). Den yngste av tre fattige brør lykkast ved magiske saker og ting han kjem over på veg til hoffet: ei nøtt, ei øks, ei hakke.

"Godt reiskap er halve verket." (Norsk ordspråk).

[Til soga]

Storoksen som skulle til seters og gjere seg feit

AT 130. Stuten og bukken og vêren (The animals in night quarters) -

Husdyr sluttar lag og vil bu samman. Ved samarbeid skremmer dei vekk inntrengarar (til dømes bjørn og ulv).

Samarbeid kan vere tingen, opp til eit visst punkt.

[Til soga]

Oskeladden som fekk kongsdottera til å le

AT 571: Vil du vere med så heng på -

Ein konge byr fram dottera si til mannen som kan få ho til å le. Den yngste av tre brørne lykkast ved å bruke ein magisk fugl (ei gullgås) til åte (agn). Ei kvinne, ein grovsmed, ei kjøkkenhjelp, ein klokkar med meir blir limt fast til kvarandre (mykje likt magnetspon til ein hesteskomagnet) av å komme borti gåsa og dei som har komme bort i den og sit fast. Dette følget ser så forunderleg ut at kongsdottera gapskrattar av det.

Det finst salt og grov humor og søtare og meir finkorna eller finslipt humor. Den siste kallast verdigare, med eller utan rett.

Etter kvart som folk blir mindre rå og grove, blir humoren slik også, lèt det til. [Chh; Hlv].

[Til soga]

Norske eventyr og segner i utval – SAMLINGA
Merknadar til soger og stubbar, SLUTTDEL

Merknadar til soger og stubbar - LITTERATUR  

Chh: Bremmer, Jan, and Herman Roodenburg, eds. A Cultural History of Humour: From Antiquity to the Present Day. Oxford: Polity Press, 1997.

Dao: Ramløv, Preben. Danske folkeeventyr. København: Gyldendal, 1983.

Fva: Asbjørnsen, Peter, og Jørgen Moe. Samlede eventyr, bd 1-3. Oslo: Kunstnerutgaven, Gyldendal, 1965.

Jmg: Alver, Brynjulf, red. Jomfru Marias gudmorsgåve: Eventyr frå Hordaland. Oslo: Det norske Samlaget, 1972.

Nfs: Faye, Andreas. Norske Folke-Sagn. 3. opplag. Oslo: Norsk Folkeminnelags Forlag, 1948.

Nosa: Christiansen, Reidar Thorwald, red. Norske sagn. Oslo: Aschehoug, 1938.

Nov: Bø, Olav, mfl, redr. Norske eventyr. Oslo: Det Norske Samlaget, 1982.

Seg: Bø, Olav. Segner. 3. utg. Oslo: Det Norske Samlaget, 1977.

Svos2: Kungliga Gustav Adolfs Akademien: Svenska sagor och sägner: 2. Sven Sederströms sagor. Stockholm: Bokförlags Aktiebolaget Thule, 1938.

Ti: Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284 -86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

Tyno: Hodne, Ørnulf: The Types of the Norwegian Folktale. Bergen: Universitetsforlaget, 1984.

Merknadar til soger og stubbar, TIL TOPPEN SETT ARKIVDEL VIDARE

Merknadar til soger og stubbar BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, design og navigering på nettstaden, søkeråd, tilvisingar og meir. [LENKE]
© 2000–2012, Tormod Kinnes [E-POST].  —   Ansvarsfråskriving: [LENKE]