• Oskeladden og dei gode hjelparane
• Gudbrand i Lia

Oskeladden og dei gode hjelparane

Det var ein gong ein konge, og den kongen hadde høyrt tale om eit skip som gjekk like fort på land som på vatn. Så ville han også ha slikt eit, og til den som kunne byggje det, lovde han ut kongsdottera og halve kongeriket, og det let han kunngjere på kyrkjebakken heile landet over. Det var mange som prøvde, for halve riket kunne vere godt å ha, og kongsdottera kunne vere bra å ha attpå. Men ille gjekk det med dei fleste.

Så var det tre brør borti ei skogbygd; den eldste heite Per, den andre heite Pål og den yngste Espen Oskeladd, av di han støtt sat og grov og raka i oska. Men den søndagen då det blei lyst opp om skipet som kongen ville ha, slumpa det til at han var ved kyrkja han også. Då han kom heim og fortalde det, bad Per, som var den eldste, mora om niste; for no ville han i vegen og freiste om han kunne byggje skipet og vinne kongsdottera og halve riket.

Då han hadde fått nisteskreppa på nakken, strauk han av garde. På vegen møtte han ein gammal mann, som var så krokete og elendig.

"Kor skal du hen?" sa mannen.

"Eg skal bort i skogen og lage trau til faren min, han likar ikkje å ete i lag med oss andre," sa han Per.

"Trau skal det bli!" sa mannen.

"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.

"Møkk," sa han Per.

"Møkk skal det bli," sa mannen.

Så strauk han Per bort i eikeskogen og hogde og tømra alt det han vann; men alt han hogde, og alt han tømra, så blei det ikkje anna enn trau og trau. Då det lei til middags, skulle han ha seg noko å leve av og tok opp nisteskreppa si. Men det var ikkje mat, det som var i nistesekken. Då han no ikkje hadde noko å leve av, og det ikkje gjekk likare med tømringa, blei han kei av arbeidet, tok øksa og sekken på nakken og strauk heim til ho mor att.

Så ville han Pål i vegen og freiste om ikkje han hadde lykka til å byggje skip og vinne kongsdottera og halve kongeriket. Han bad mor si om niste, og då han hadde fått den, tok han sekken på nakken og la av garde ut i marka. På vegen møtte han ein gammal mann som var så krokete og elendig.

"Kor skal du hen?" sa mannen.

"Å, eg skal bort i skogen og gjere grisetrau til den vesle grisungen vår," sa han Pål.

"Grisetrau skal det bli!" sa mannen.

"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.

"Møkk," sa han Pål.

"Møkk skal det bli!" sa mannen.

Så strauk han Pål bort i skogen, og til å hogge og tømre alt han orka; men korleis han hogde, og korleis han maksla, så blei det ikkje anna enn trauemne og grisetrau. Han gav seg ikkje enda, og dreiv på til langt utpå ettermiddagen før han tenkte på å få seg litt mat; då blei han så svolten med eitt at han måtte ha matsekken fram; men då han tok den opp, var det ikkje matsmulen i sekken. Pål blei så harm at han vrengde sekken og slo den mot ein stubbe, tok øksa og strauk frå skogen og heim med det same.

Då Pål var komen heim, ville Oskeladden i vegen og bad mora om niste. "Kanskje kunne eg vere kar til å få bygt skipet og vinne kongsdottera og halve riket," sa han.

"Ja, det var likt seg det," sa mora; "du som aldri gjer anna enn å rote og rake i oska! Nei, du får ikkje nokon niste!" sa kjerringa.

Oskeladden gav seg ikkje for det, han bad så lenge at han fekk lov til sist. Niste fekk han ikkje - men han lurte med seg eit par havrelefser og ein doven øltår, og la av garde.

Då han hadde gått ei stund, møtte han den same gamle kallen, som var så krokete og ussel og elendig.

"Kor skal du hen?" sa mannen.

"Å, eg skulle til skogs, om det kunne høve seg, og byggje skip som går like godt på vatn som på land," sa Oskeladden; "for kongen har kunngjort at den som kan byggje eit slikt skip, skal få kongsdottera og halve riket," sa han.

"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.

"Å, det er ikkje stort å tale om, det skulle no vere niste," svara Oskeladden.

"Gir du meg litt av nista di, skal eg hjelpe deg," sa mannen.

"Gjerne det," sa Oskeladden, "men det er ikkje anna enn to havrelefser og ein doven øltår."

Det var den same kva det var; berre han fekk det, skulle han nok hjelpe han.

Då dei kom opp til gammal-eika i skogen, så sa mannen: "No skal du skjere ut ei flis, og den skal du setje inn att som den har sete, og når du har gjort det, kan du leggje deg til å sove." Ja, Oskeladden gjorde som han sa, han la seg til å sove, og i søvne syntest han han høyrde det hogde og hamra og tømra og saga og snikra, men vaken kunne han ikkje bli før mannen vekte han. Då stod skipet fullt ferdig ved sida av eika. "No skal du stige oppi, og alle dei du møter, skal du ta med deg," sa kallen. Ja, Espen Oskeladd takka for skipet, seglde av stad, og sa det skulle han gjere.

Då han hadde seglt eit stykke, kom han til ein lang, mager fant som låg bortmed eit berg og åt gråstein. "Kva er du for ein kar, som ligg her og et gråstein?" sa Oskeladden.

Jo, han var så kjøtsvolten at han aldri kunne få metta si, derfor var han nøydd til å ete gråstein, sa han, og så bad han om han kunne få lov til å vere med på skipet.

"Ja, vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.

Ja, det ville han, og så tok han med nokre store gråsteinar til niste.

Då dei hadde seglt eit stykke til, trefte dei på ein som låg i ein solbakke og patta på ein tapp.

"Kva er du for ein?" sa Espen Oskeladd, "og kva skal det vere godt for at du ligg og pattar på denne tønnetappen?"

"Å, når ein ikkje har tønna, får ein av og til takke med tappen," sa mannen; "eg er så øltørst så eg aldri kan drikke meg mett på øl og vin," sa han, og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.

"Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.

Ja, det ville han, han steig på og tok med seg tappen for tørstens skyld.

Då dei hadde seglt eit stykke til, trefte dei på ein som låg med det eine øyret til bakken og lydde.

"Kva er du for ein, og kva skal det vere godt for at du ligg og lyttar på bakken?" sa Espen Oskeladd.

"Eg lyttar etter graset, for eg har slik høyrsel at eg høyrer det gror," sa han, og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.

Det var ikkje nei til det. "Vil du vere med, så stig oppi," sa Oskeladden.

Ja, det ville han, og han steig oppi, han også.

Då dei hadde seglt eit stykke til, kom dei til ein som stod og sikta og sikta.

"Kva er du for ein, og kva skal det vere til at du står og siktar slik?" sa Oskeladden.

"Eg ser så skarpt," sa han "så eg glatt kan skyte like til verdas ende." Og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.

"Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.

Ja, det ville han, og steig opp.

Då dei hadde seglt eit stykke att, kom dei til ein som fór og hoppa på eitt bein, og det andre hadde han godt og vel eit tonn lodd på.

"Kva er du for ein?" sa Oskeladden, "og kva skal det vere godt for at du fer og hoppar på eitt bein, og har over eit tonn lodd på det andre?"

"Eg er så lettfør til å flyge," sa han. "Gjekk eg på begge føtene, kom eg til verdas ende på mindre enn fem minutt." Og så bad han om han fekk lov til å vere med på skipet.

"Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.

Ja, det ville han, og steig opp i skipet til Oskeladden og følgjesveinane hans.

Då dei hadde seglt eit stykke att, trefte dei ein som stod og heldt seg for truten.

"Kva er du for ein?" sa Oskeladden, "og kva skal det vere godt for at du står slik og heldt deg for truten?" sa han.

"Å, eg har sju somrar og femten vintrar i kroppen," sa han "så eg lyt vere varsam og halde meg for truten; "for slapp dei ut alle saman, så gjorde dei kål på heile verda med det same," sa han, og så bad han om han fekk lov å vere med.

"Vil du vere med, så stig på," sa Oskeladden.

Ja, han ville vere med, og så steig han opp i skipet til dei andre.

Då dei hadde seglt ei god stund, kom dei til kongsgarden.

Oskeladden strauk like inn til kongen og sa at no stod skipet ferdig ute på tunet, og no ville han ha kongsdottera, som kongen hadde lovt ut.

Kongen likte ikkje dette noko vidare, for Oskeladden såg ikkje bra ut, han var både svart og sotete, og kongen ville nødig gi dotter si til slik ein fant. Så sa han han fekk vente litt; han kunne ikkje få kongsdottera før han hadde tømt ein kjøtbu kongen hadde. Der stod tre hundre tønner kjøt. "Det er det same, kan du gjere det til i morgon, skal du få henne," sa kongen.

"Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel lov til å ta med ein av kameratane mine?"

Ja, det kunne han få lov til, om han så ville ta dei alle seks, sa kongen; for han trudde det var reint uråd, om han så hadde seks hundre.

Oskeladden tok berre med seg han som åt gråstein og støtt var så kjøtsvolten, og då dei kom og lèt opp bua neste morgon, hadde han ete opp alt i hop så det ikkje var igjen meir enn seks små spekebogar; det var berre ein til kvar av dei andre kameratane. Så strauk Oskeladden inn til kongen og sa at no var bua tom, og no fekk han vel kongsdottera.

Kongen gjekk ut på bua, og tom var den, det var sikkert nok; men Oskeladden var både svart og sotete, og kongen syntest det var altfor ille at slik ein fant skulle ha dotter hans. Så sa han at han hadde ein kjellar full med øl og gammal vin, tre hundre tønner av kvart slag, som han ville ha drukke opp først. "Og det er det same, er du kar til å drikke dei opp til i morgon ved denne tida, så skal du få henne," sa kongen.

"Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel ta med meg ein av kameratane mine?" sa han.

"Ja, gjerne det," sa kongen; han meinte han hadde så mykje øl og vin at det var meir enn nok for alle sju.

Oskeladden tok med han som patta på turen og støtt var så øltørst, og så låste kongen dei ned i kjellaren. Der drakk tørstingen tønne etter tønne så lenge det var noko att, men den siste sparte han ein tår frå, så det kunne vere eit par beger til manns til kvar av kameratane.

Om morgonen lukka dei opp kjellaren, og med det same strauk Oskeladden inn til kongen, og sa han var ferdig med ølet og vinen, og no fekk han vel dotter hans, som han hadde lovt.

"Ja, først får eg ned i kjellaren og sjå," sa kongen, for han trudde det ikkje. Men då han kom ned i kjellaren, var det ikkje anna enn tomme tønner. Men Oskeladden var både svart og sotete, og kongen syntest det var standsmessig å ha slik ein svigerson. Så sa han det var det same, kunne han skaffe vatn frå verdas ende.

"Eg får prøve," sa Oskeladden.

Så fekk han fatt på han som hinka på eitt bein og hadde eit tonn metall-lodd på det andre, og sa at han fekk spenne av lodda og bruke beina sine så fort han kunne, for han skulle ha vatn frå verdas ende til kongsdottera si til om ti minutt.

Han tok av lodda, fekk eit spann og la i vegen, og vekk var han med det same. Men det varte og det rakk sju lange og sju breie, og han kom ikkje att; til sist var det ikkje meir enn tre minutt til tida var ute, og kongen var så velnøgd som han hadde fått ei mark.

Men så ropte Oskeladden på han som høyrde graset gro, og sa han fekk lytte etter kor det blei av han.

"Han har sovna ved brønnen," sa han; "eg kan høyre han snorkar, og trolla lyskar han," sa han.

Eg kan høyre han har sovna!

Så ropte Oskeladden på han som skaut like til verdas ende, og bad han setje ei kule i trollet nærast han som var sovna. Ja, det gjorde den skarpaugde, han skaut det midt i auget; trollet slo opp eit brøl så den rappføtte vakna med det same, han som skulle hente tevann, og då han kom til kongsgarden, var det enda eitt minutt att av dei ti.

Oskeladden strauk inn til kongen og sa at der var vatnet, og no fekk han vel kongsdottera, det var vel ikkje meir å snakke om det. Men kongen syntest han var svart og sotete no som før, og likte ikkje å skulle ha han til svigerson. Så sa kongen at han hadde tre hundre femner ved som han skulle tørke korn med på badstova, "og det er det same, er du kar til å sitje der og brenne opp den, så skal du få henne, og det er ikkje tvil om det," sa han.

"Eg får prøve," sa Oskeladden; "men eg får vel lov til å ta med ein av kameratane mine?"

"Ja, om det så var alle seks," sa kongen, for han tenkte det skulle bli varmt nok til dei alle.

Oskeladden tok med han som hadde dei femten vintrane og dei sju somrane i kroppen, og strauk på badstova om kvelden; men kongen hadde lagt sterkt på varmen; det var eit bål så dei gjerne kunne støypt kakkelomnar. Ut igjen kunne dei ikkje kome, for dei var ikkje komne inn, før kongen slo skåten for og hengde på eit par hengelåsar til. Så sa Oskeladden: "Du får sleppe ut ein seks, sju vintrar, så blir det passe sommarvarmt." Då blei det så dei kunne halde ut der, men då det lei på natta, blei det vel kjølig. Så sa Oskeladden at han måtte lunke på med eit par somrar, og då sov dei til langt på dagen. Men då dei høyrde kongen rusla utafor, sa Oskeladden: "No får du sleppe ut eit par vintrar til, men lag det så at den siste går lukt i synet på han." Ja, v&ermannen gjorde så, og då kongen lèt opp badstudøra og trudde dei låg der oppbrent, sat dei der og hutra og fraus så tennene skrangla, og han med dei femten vintrane i kroppen slapp den siste like i fjeset på kongen såg det flaug opp ei stor frostblemme.

"Får eg kongsdottera no?" sa Oskeladden.

"Ja, ta henne og ha henne og ta riket attpå," sa kongen. Då torde han ikkje seie nei lenger.

Så heldt dei bryllaup og feira og dominerte og skaut trollkjerringsmell.

Gudbrand i Lia

Det var ein gong ein mann som heitte Gudbrand; han hadde ein gard som låg langt borti ei åsli, og derfor kalla dei han Gudbrand i Lia. Han og kona hans levde så godt saman og var så godt forlikte at alt mannen gjorde, syntest kona var så velgjort at det aldri kunne gjerast betre; korleis han så bar seg åt, var ho like glad i det. Dei åtte jordvegen sin, og hundre dalar hadde dei liggjande på kistebotnen, og i fjøset to klavebundne kyr.

Men så sa kjerringa ein dag: "Eg synest vi skulle reise til byen med den eine kua og selje henne, eg, så vi kunne få oss nokre handskillingar. Vi er så bra folk at vi godt kan ha nokre skillingar under hendene, liksom andre har. Dei hundre dalarane som ligg på kistebotnen, kan vi ikkje ta hòl på, men eg veit ikkje kva vi skal med meir enn éi ku. Og litt vinn vi ved det også at eg slepp med å stelle ei, i staden for at eg har gått og moka og laga til høy og halm for to."

Ja, det syntest Gudbrand var både vel og rett talt; han tok kua og gjekk til byen med og skulle selje den. Men då han kom til byen, var det ingen som ville kjøpe ku. Ja, ja, tenkte Gudbrand, så kan eg gå heim att med kua, eg; eg veit eg har både bås og klave, og det er like langt att og fram, og dermed gav han seg til å rusle heimetter att.

Men då han hadde kome eit stykke på vegen, møtte han ein som hadde ein hest han skulle selje. Så syntest Gudbrand det var betre å ha hest enn ku, og så byta han med han. Då han hadde gått eit stykke lenger, møtte han ein som gjekk og dreiv ein feit gris framfor seg, og så syntest han det var betre å ha feit gris enn hest, og byta med mannen. Han gjekk så eit stykke til; så møtte han ein mann med ei geit, og så tenkte han det saktens var betre å ha geit enn gris, og så byta han med han som hadde geita. Så gjekk han eit langt stykke, til han møtte ein mann som hadde ein sau; med han byta han, for han tenkte: Det er alltid betre å ha sau enn geit. Då han no hadde gått ei stund att, møtte han ein mann med ei gås. Så byta han bort sauen med gåsa. Og då han hadde gått eit langt stykke, møtte han ein mann med ein hane; med han byta han, for han tenkte som så: Det er alltid betre å ha hane enn gås. Så gjekk han til det lei lang utpå dagen; men så tok han på å bli svolten, og så selde han hanen for tolv skilling [1] og kjøpte seg mat for det. "For det er då betre å berge liv enn ha hane," tenkte Gudbrand i Lia.

Så gjekk han vidare heimover til han kom til næraste grannegarden. Der gjekk han innom.

"Korleis har det gått deg i byen?" spurde folka.

"Å, det har no gått så som så," sa Gudbrand i Lia; "ikkje kan eg rose lykka mi og ikkje kan eg laste den heller," og dermed fortalde han det heile, korleis det hadde gått frå først til sist.

"Ja du blir då vel motteke når du kjem heim til kjerringa di," sa mannen på garden. "Hjelpe deg! Ikkje ville eg vere i staden din."

"Eg synest det kunne gått mykje verre, eg," sa Gudbrand i Lia; "men anten den no er gått ille eller vel, så har eg så snill kone at ho aldri seier noko, korleis eg så ber meg åt."

"Ja, det veit eg visst, men ikkje for det eg trur det," sa grannen.

"Skal vi vedde på det?" sa Gudbrand i Lia; "eg har hundre dalar liggjande heime på kistebotnen, tør du halde likt imot?"

Ja, dei vedda, og så blei han der til om kvelden. I mørkninga rusla dei saman bortover til garden hans Gudbrand. Der blei grannemannen ståande utafor døra og lytte mens mannen sjølv gjekk inn til kjerringa.

"God kveld," sa Gudbrand i Lia då han kom inn.

"God kveld," sa kona; "å takk og lov er du der!"

Ja, han var då det.

Så spurde kona korleis det hadde gått han i byen.

"Å, så som så," svara Gudbrand, "det er just ikkje noko å rose. Då eg kom til byen, var det ingen som ville kjøpe ku. Så byta eg bort kua mot ein hest, eg."

"Ja, det skal du riktig ha takk for, det," sa kona; "vi er så bra folk at vi kan køyre til kyrkje, vi likså vel som andre, og når vi har råd til å halde hest, så kan vi då vel leggje oss til ein. Gå ned og set inn hesten, barn!"

"Ja," sa Gudbrand, "eg har nok ikkje hesten, eg. Då eg kom eit stykke på vegen, byta eg den bort for ein gris."

"Nei, nei!" ropte kona, "det var då sanneleg som eg sjølv skulle gjort det; det skal du jammen ha takk for! No kan vi få flesk i huset, og noko å by folk når dei ser innom til oss, vi også. Kva skulle vi med hesten? Så ville folk seie vi var blitt så store på det at vi ikkje lenger kan gå til kyrkje som før. Gå ned og set inn grisen, barn!"

"Men eg har nok ikkje grisen heller," sa Gudbrand. "Då eg kom eit stykke lenger, byta eg den bort med ei mjølkegeit."

"Å nei, å nei, så vel du gjer allting!" ropte kona. "Kva skulle eg med grisen, når eg riktig tenkjer meg om; folk hadde berre sagt: der borte et dei opp alt dei har; nei no har eg geit, så får eg mjølk og ost, og geita beheld eg enda. Slepp inn geita, barn!"

"Nei, eg har nok ikkje geita heller, eg," sa Gudbrand. "Då eg kom eit stykke på vegen, byta eg bort geita og fekk ein dyktig sau i staden."

"Nei!" ropte kona, "du har gjort det akkurat som eg skulle ønskje meg alt, akkurat som eg sjølv skulle ha vore med. Kva skulle vi med geita? Eg måtte klive i berg og dalar og få den ned att til kvelds. Nei, har eg sau, kan eg få ull og klede i huset, og mat også. Gå ned og slepp inn sauen, barn!"

"Men eg har nok ikkje sauen lenger, eg," sa Gudbrand, "for då eg hadde gått ei stund, byta eg den bort mot ei gås!"

"Takk skal du ha for det," sa kona, "og mang takk også! kva skulle eg med sauen? Eg har jo verken rokk eller tein [2], og ikkje bryr eg meg om å sitje og slepe og tilverke klede heller; vi kan kjøpe klede no som før. No får eg gåseflesk, som eg lenge har stunda etter, og no kan eg få dun til den vesle puta mi. Gå ned og slepp inn gåsa, barn!"

"Ja, eg har nok ikkje gåsa heller, eg," sa Gudbrand. "Då eg hadde kome eit stykke lenger på vegen, byta eg den bort for ein hane."

"Ikkje veit eg korleis du har funne på det alt," ropte kona; "det er alt saman som eg hadde gjort det sjølv. Ein hane! Det er det same som du hadde kjøpt eit åttedagsur; for kvar morgon gjel hanen klokka fire, så kan vi også kome på beina i rette tid. Kva skulle vi vel med gåsa? Ikkje kan eg lage til gåseflesket, og puta mi kan eg jo fylle med storr [3]. Gå ut og slepp inn hanen, barn!"

"Men eg har nok ikkje hanen heller, eg," sa Gudbrand. "Då eg hadde gått enda eit stykke, blei eg skrubbsvolten, og så måtte eg selje hanen for tolv skilling for å berge livet."

"No, takk of lov for du gjorde det!" ropte kona. "Korleis du steller deg, gjer du allting nettopp som eg kunne ønskt det fram. Kva skulle vi også med hanen? Vi er jo våre eigne herrar, vi kan liggje om morgonen så lenge vi vil. Takk og pris - når eg berre har fått att deg, som steller alt så godt, treng eg verken til hane eller gås, verken til gris eller ku."

Så lèt Gudbrand opp døra.

"Har eg vunne dei hundre dalarane no?" sa han, og det måtte grannen vedgå at han hadde.

Ord

1. Gamle myntslag kan gi hovudbry. For gi ei aning om kva dei vel kan ha vore verdt på 1800-talet i sær, den tida eventyra blei skrivne ned, kan ein gange summane med 2-400 eller meir for å få ein slags omrekna kroneverdi lauseleg tilpassa dette tiåret (2000-2010). Skilling blei brukt som mynteining i Noreg til 1875. 1 dalar = 120 shilling. 1 shilling = 3 1/2 øre. Kunne Gudbrand få seg eit måltid mat for tolv skilling, 42 øre, kjem ein kanskje til ein konvertert kroneverdi for vår tid ved å multiplisere med 2-400, kanskje enda litt til. Det blir neppe altfor urimeleg.
2. Tein: primitiv handreiskap til å spinne med, laga av ein konisk trestuv med ei tung svingskive.
3. Storr: Grasliknande plante.