Gullvekta 
Merknadar til eventyr og segner
  13 › 1 › 1  SETT SEKSJON SØK PÅ SIDENE FØRRE NESTE

Ymse ord

Reservasjonar Samlinga  

Norske eventyr og segner

1. AT-nummer, ATU-nummer og ML-nummer

Lukka di

AT er frå forbokstavene i etternamna Aarne og Thompson, og viser til eit internasjonalt klassifiseringssystem for eventyr og skjemtesoger. AT-nummer blei erstatta og ført vidare av ATU-nummer i 2004. Då kom ei etterlengta revidering av heile klassifiseringssystemet. [Ti] [Meir]

Segner er klassifiserte etter vandresegnkatalogen. Den blei utforma av Reidar Thoralf Christiansen (1886-1971). ML-nummer viser til katalogen hans: ML i den står for migratory legend (vandresegn). Norske vandresegner - og dei er det mange av - står systematisert i den katalogen. [Meir]

Lærdommar
APROPOS: "Universet har mange historier, og kvar av dei blir bestemt av ei knøttlita nøtt."
- Stephen Hawking 2001:67]

AT-nummer som har vore i bruk i hundre år, er stort sett uendra som ATU-nummer også, men skildringane av eventyrtypane etter ATU-nummer i den nye katalogen er grundigare. Det ligg mykje meir dokumentasjon og arbeid bak ATU-skildringane enn AT-skildringane dei kviler på. Det er naturleg. For dei fleste etablerte, norske eventyr gjeld framleis det som står om desse eventyrtypane og AT-nummera deira, men det finst unntak. Til dømes har ikkje Asbjørnsen og Moe-eventyret "Grisen og levemåten hans" blitt leivna ATU-nummer.

AT-nummera er del av det mest brukte systemet for å klassifisere (gruppere) eventyr i den europeiske kulturkrinsen. Tal rett bakom AT (døme: AT 14) viser til motiv-grupper, dvs. historietypar. Slike AT-nummer står opplista i internasjonale eventyrkatalogar. AT-systemet, som er langt frå komplett og fullkomme elles òg, kan gjere god nytte like fullt, i og med at det har rom for godt og vel 2500 basis-intrigar, plott, med modifikasjonar.

SKILNADAR OVER SAME GRUNNLEST. Eventyrvariantar har same nummer når dei er ganske like i hovudtrekk. Dei har i så fall likeins handlingsgang og/eller grunnmotiv: Det kan kanskje finnast både to og tre slike i eitt og same eventyr; det skil seg. Det kan altså finnast variasjonar og forskjellige utbroderingar av same eventyrtype, og AT-nummer kan godt vise til meir enn ein eventyrtype og fleire eventyrmotiv og undermotiv i eitt og same eventyr,

FRÅ HISTORIA. Finnen Antti Aarne kom med The Types of the Folktale på tysk i 1910. Verket blei revidert i 1928, omsett til engelsk og sidan monnaleg utvida av den amerikanske folkloristen Stith Thompson in 1961. Dr. D. Ashliman frå Pittsburgh Universitet reviderte katalogen [Agha], og Ørnulf Hodne har laga eit gjævt oversyn over norske (og dermed mange nordiske) eventyr [Tyno] Endeleg reviderte og utvida Uther heile den engelske eventyrkatalogen i 2004 i eit rommeleg trebandsverk.

2. Pragmatisk forståing viser til nytteomsyn

Når ein spør kva eventyr handlar om, kan ein også dele dei inn i hovudgrupper alt etter kva for nytteverdiar dei ber fram. Eit slikt pragmatisk perspektiv gir nøklar for svært mykje interessant i tillegg til AT-nummera sine data om typar av forteljingar. Mange eventyr og svært mange undereventyr handlar om å lykkast i livet, kan hende eksistensielt og figurativt, og slike eventyr kan ordnast i tre hovudgrupper etter middela til framgang som dei handlar om:

  1. (Meir eller mindre underfulle) dyr,
  2. Reiskap (underting),
  3. (Ofte underfull) medisinkunnskap.
Det finst eventyr som kan høve i meir enn ei av hovudgruppene. I så fall høver blandingsgrupper, kan vi vel seie. Oversyn over dei tre gruppene finn ein på engelsk her: [Lenke]

3. Kjelder og jamføringar

Når det ikkje går fram kva for konkret kjelde eg har for brukt for eit eventyr, men får oppgitt AT-nummeret, kan ein finne eit utval kjelder i Ørnulf Hodne si bok, The Types of the Norwegian Folktale (Bergen, Universitetsforlaget, 1984) [Tyno]. Der står hovudgangen i eventyrtypane kort forklart på engelsk, og ei liste over innsanka norske variantar - opptil mange dusin for somme eventyrtypar. Så langt råd har Hodne tatt med namn på folkeeventyra (norsk og engelsk), kven som har fortalt det til kven, kva år, og noko meir.

Vil ein røkte etter i kjeldemateriale og sjå forteljingane skrivne ned på dialekt, nynorsk eller riksmål, ligg slikt materialet føre: Eit institutt ved Det humanistiske fakultet ved Universitetet i Oslo har lagt ut "Norsk folkeminnesamling" på Nettet. I samlinga står ei mengd eventyr og segner ordna på same vis som i Ørnulf Hodne si bok, med full tekst i opptil mange variantar. [◦Eventyra] [◦Vandresegnene]

Takk vere lang tids arbeid frå samlarar i mange land, har vi i dag internasjonale oversyn over eventyrtypar med eit vell av variantar rundt om i europeiske land især. Dei som vil samanlikne norske og danske og svenske eventyr - også med liknande eventyr frå andre land - finn mykje stoff i verket til Hans-Jørg Uther [Ti], mens D. Ashliman [Agha] har gitt ut ei mykje enklare bok til gagn for slikt arbeid, han også.

OPP

Tydingsnøklar

Tre pluss tre

AT 175: Dei tre sønene som gifta seg med nabodøtrene - Motsetningar blir blanda parvis.

Ein stubb om tre gutar og tre jenter med tullete namn, og som gifta seg med kvarandre slik at motsetnadane fekk og balanserte kvarandre.

Stubben er tradert (er blitt fortalt og nedskriven) i Sogn og Fjordane.

[Til soga]

Kona som gret slik

AT 1834. Presten som song så vakkert (The clergyman with the fine voice) - Ein messande prest ser ei gammal kone i kyrkjelyden gråte. Han kjenner seg smigra og spør korfor ho græt. Ho svarer at ho har blitt mint om den gamle geita si, og som blei tatt av ulven.

[Til soga]

Bukken styrde skuta

AT 204: Dyra i havsnød – Tre husdyr (hane, sauebukk, gris eller and) legg ut på sjøen i båt saman, og kjem i fare på sjøen. Kvar uttrykker otte på sitt eige, særmerkte sett (herm etter dei).

[Til soga]

Kollsegling

Kjelda: Vkp 47-48.

[Til soga]

Reven og bjørnen som skulle bake

AT 15+5: Bjørnen og reven skulle bake – I den internasjonale eventyrkatalogen heiter motivet som har fått koden AT 15, "å stele smøret til partnaren". I eitt av eventyra som er nemnt der, er det katten og musa som skal halde hus saman, og dei kjøpte ei potte med feitt til å ha gjennom vinteren. Men katten fortalde musa då og då at at den skulle til namnedåp mens den sneik seg til feittpotta og åt delar av feittet. Musa oppdaga svindelen og konfronterte katten - og blei straks eten opp av katten. Slik er den varianten som er med i Grimm-brørne si eventyrsamling.

Varianten her er ein av i alt ti som er nedteikna i Noreg.

[Til soga]

Bønhøyring

Frå Ivar Grimstads Reven bak øyret [Rei 84].

Apropos til forteljinga: "Dei vene åndene finn kvarandre (Fransk ordtak)."

[Til soga]

Harehus

AT 81 Haren som har hus i hver busk (Too Cold for Hare to Build House in Winter). Ein hare frys om vinteren, og tenkjer han skal bygge hus til seg når det blir varmare. Når sola gir varme om sommaren, blir det ikkje noko av. Då har han hus i kvar busk, som det heiter.

[Til soga]

Spring for livet kvar og ein!

AT 2. Rennom rennom alle fast! Kjelde: Eventyr frå Telemark, bd 1. Samla av H. Ross.

[Til soga]

Katten og fuglen

(AT 122). Katten og fuglen (The wolf loses his prey). - Ein katt lurer ein fugl så han blir tatt av katten, og fuglen narrar katten så fuglen slepp fri.

[Til soga]

Trolla i Råskogen

Segna er ei vandresegn med klassifiseringa ML5000 Troll liker ikkje uro i vandresegnkatalogen etter Reidar Christiansen.

Stubben har det sentrale til felles med eventyr der nokon ikkje vil ha mykje prat, som Den blakken hesten [AT 1948].

[Til soga]

Som ein vind . . .

AT 923A Som vind i varm sol (Like wind in the hot sun) - Standardskildringa: Tre koner karakteriserer ektemennene sine på kvar sin måte. Den tredje fortel ho er like glad i mannen sin som vinden i heite solsteiken. Mannen blir fornærma, men i solsteiken skjøner han kva ho tenkte på, og vender attende til henne.

Samlar: Johannes Skar, kjelde: Olav Eivindsson Austad, Bygland. Trykt i Johannes Skar: Gamalt or Sætesdal, 1963, band 3, s. 39f

[Til soga]

Gullfuglen og gull-linda

AT 550 Gullfuglen (Search for the golden bird). -

"Gullfuglen å gull-linda", samla av Rikard Berge (1910), fortalt av Anne Jordgrav, etter Jens Russodden. Stad: Kilen, Kviteseid.

Handlingsgangen: Ein konge finn ei gullfjør, og dei tre sonene hans byr seg til å leite etter fuglen. Men dei to eldste slår seg berre til i eit vertshus. Den yngste kjem vidare i lag med ein rev han har hjelpt. Guten når fram til treet der gullfuglen sit, men bryt nokre tabu og må derfor utrette fleire oppgåver. Reven hjelper han og narrar trolla som forfølger guten ved å omskape seg og løyne seg.

Når guten møter brørne sine att, stel dei fuglen, hesten og jomfrua han kjem med, og prøver å drepe han. Men reven hjelper guten så han kjem frå det, og får att byttet sitt. Så høgg guten hovudet av reven, og den blir til ein kongeson. Helten giftar seg med jomfrua, og dei vonde prinsane blir straffa.

[Til soga]

Jentefriing

AT 1462: Engelen i treet (The unwilling suitor advised from the tree) Ei ung jente vil ha ein gut til å fri til ho. Ho gøymer seg bak eit tre (i eit tre her), lèt som det er ein engel som snakkar, og rår guten til å gifte seg. Guten trur han blir tilsnakka av ein engel og giftar seg med jenta.

Kjelda: Eventyrboka Guten i gadden (tørrfurua), s. 17.

[Til soga]

Å spørje bergbassen

AT 1701: Ekko-svara "leve lenge", "snart døy" - Den som spør, høyrer dei siste orda i spørsmålet kasta tilbake, og narrar seg sjølv. "Som du roper i bergskaret, blir ekko forma."

Har ein bruk for råd og er smart, veljer ein bra fagfolk, og ikkje berre slike som gir svar ein kan like. Det er i grunnen utviding av same lærdommen. "Svar kan vere følger av kva ein spør om, korleis og kven en spør." Hugsar ein det, kan ein truleg tilpasse seg betre. Kjelde: t.d. Gad.

[Til soga]

Tre kongssøner som fekk kvart sitt ønske

AT 580: Det har ingen nød med den som alle kvinnfolk er glad i – Om å bli heftig elska av kvinner - Tre brør fekk ønske seg noko. Den yngste ønskte og fekk makt til å bli elska av kvinner. Kvinner blei så hugtekne i han at dei gav han magiske ting til hjelp. Dermed kunne han ha det godt. Det enda med at ei kongsdotter gifta seg med han, og verken faren eller mora hennar sa henne imot.

Når kvinner forelskar seg, gir dei, kan hende.

[Til soga]

Grisegjetaren som vann kongsdottera og halve riket

AT 300. Drakedreparen (The dragon-slayer) - Ein gut med tre hundar drep eit monster (sjøtroll, trollmann, drake) som kongen har lovd bort dottera si til. Ein juksemakar, Riddar Raud, gjer krav på å vere redningsmannen hennar og kongen steller til bryllaupsgilde. Men ved hjelp av hundane kjem guten til bryllaupsbordet, og legg fram ting som syner det var han som drap draken. Han får då kongsdottera, og den falske helten blir straffa.

[Til soga]

Jutulmistaka

AT 1000 til 1160. Guten og det dumme trollet. - Det finst ei mengd kombinasjonar av motiv og/eller typeelement (og dermed AT-nummer) i slike heller rå stubbar.

Mange ulike eventyrmotiv kan vere fletta saman i forteljingar av denne typen, så også i det noko lengre danske Innpå narra (Noget nær narret), til jamføring.

[Til soga]

Dei tre råda

AT 910 A. Faren sine tre vise råd (Wise through experience) - Ein døyande far gir sonen sin tre råd: Gjest ikkje grannen for ofte, lån ikkje vekk hesten din, og gift deg ikkje med ei jente frå eit anna distrikt. Erfaring lærer sonen verdien av råda. Han held eit selskap der han gir handfaste prov også.

[Til soga]

Den blinde kongen

AT 577. Per, Pål og Espen Askeladd (The king's tasks) - Ein konge blir brått blind og kongsgarden utan vatn. To brør vil prøve å finne vatn for han på garden, som mange andre. Den første broren mislykkast, enda han prøver hardt, og blir straffa hardt for det. Den andre broren, som viser klok omhug for ei gammal kone på vegen til kongen, får råd av henne så han klarer å finne vatn på kongsgarden, og noko å smøre auga hans med, så kongen ser klart igjen. Til lønn tar guten imot kongsgarden.

Historia har dessutan somt til felles med ATU 613, Tru og Utru (The two travellers), som omfattar AT 613*, 613A* og 613B*), der eitt av motiva er å grave ein brønn og lykkast. Eg synest hovudopplegget liknar mest på AT 577, men har sett at historia er plassert under AT 613 av andre. Det er i så fall misvisande i lys av hovudgangen i forteljinga.

Historia her er frå Eventyr frå Telemark, ved Rikard Berge.

[Til soga]

Ho myntmeister

AT 882: Variant av "kongen og fattigjenta" — Ein konge eller rik borgar giftar seg med ei fattigjente. Før han forlet landet, veddar han med ein hoffmann eller nabo om at kona vil halde seg trufast mens han er vekke. Ved simpelt bedrag skaffar den mannen seg teikn på at ho ikkje har vore trufast. Mannen drar ifrå kona. Kona forkler seg så som mann og drar ut for å finne ektemannen. Dei kjem heim att, og brotsverket mot dei to blir oppklara.

Varianten er frå Hordaland.

[Til soga]

Høyberggubben

AT 1165. Høyberggubben (The troll and the christening) - Ein bonde vil helst sleppe å by eit visst troll til barnedåp, med tanke på appetitten til trollet, men vil ikkje fornårme trollet. Han skikkar derfor trollet ei innbying der det står at toreguden oa, blir der mellom gjestane. Trollet, som er redd for bl.a. tora, finn det best å halde seg heime, men gir storarta gåver.

[Til soga]

Dyret i hagen

AT 425. Austanfor sol og vestanfor måne (The search for the lost husband) - Ei jente blir lovd til eit monster (ulv, bjørn) av visse grunnar. Monsteret blir omskapt til ein kongsson kvar natt. Den nygifte monsterkona besøker foreldreheimen etter ei tid, og tar imot råd frå mora, trass i åtvaringar mot å gjere det. Ho bryt grunnvilkåra for hopehav med monsteret (kysser det, lyser på det med eit lys), og står einsam att. Ho bestemmer seg for å leite opp maken sin, koste kva det koste vil, og får storarta underting til hjelp. Ho når opp til trollslottet, der mannen hennar bur saman med ei trollkone. Mannekona greier å løyse han frå fortrollinga og vinn han tilbake. Den falske bruda blir avslørt og døyr.

[Til soga]

Hopp Helling

AT 500: Rumleskaft og "Hjelparens namn". – "Hopp Helling" frå Nordmøre blei oppskrive på Gjemnes av Jens Gimnes i 1915, etter Marja Gimnes, og står i Norsk folkeminnesamling.

Det er ein variant av same eventyrtypen som det tyske "Rumleskaft"-eventyret. Eit overnaturleg vesen hjelper; gjenytinga eller betalinga verkar ikkje for stor i starten. Men det viser seg den blir kanskje for dryg - mykje verre enn først trudd, om ein ikkje finn utvegen, som er å seie kva hjelparen heiter. Hjelparen blir sint over å bli avslørt og såleis tape lønna, og blir borte på eit vis.

Det ligg nok spor av gammal namnemagi gøymt i eventyr av denne typen.

[Til soga]

Kona som ville bli som Gud

AT 555. Kona som ville bli liksom Gud (The fisher and his wife) - Ein fattig dott får ei flyndre som er ein forheksa prins, og set ho ut att i vatnet. Til takk oppfyller flyndra ønska til kona hans, eitt etter eitt, like til ho vil bli Gud, og mister alt ho før hadde fått av di ho blei stormannsgal utan hemningar å snakke om.

[Til soga]

Oskeladden og trauet som blei att

ATU 545B: Katten med støvlane - ATU545 er ein eventyrtype som omfattar dei beslekta og overlappande ATU 545A og ATU 545B, Herreper (Katten med støvlane).

Den yngste av tre brør arvar ein katt, som hjelper han. Katten skaffar guten mat, klede og ei kongsdotter. Som takk blir han avliva, og syner seg då å vere ei forgjort kongsdotter.

[Til soga]

Lærdom og lærdom, fru Blom -

AT 660. Dei tre lærde (The three doctors) - Kvar av tre (her: fire) doktorar kan fjerne ein del av kroppen sin og sette delen tilbake på plass neste morgon. Ein kveld blir delane etne av eit dyr, og så erstatta med delar av dyr - kattauge, grisehjerte, tjuvehand, og dei lærde får påført eigenskapane frå dyra og tjuven.

Versjonen er frå Nils Djurklou si samling. [Foe]

[Til soga]

Gjetardrengen

AT-nummer ukjent -

Ein gut får seg teneste hos ein konge. Dottera til kongen har blitt røva av eit troll, men guten finn henne ved hjelp av ein tryllekjepp han får av ein gammal mann han hjelper med mat. Trollet druknar når det forfølger guten og jenta. Heime hos kongen dressar guten seg opp ved hjelp av ei tryllesaks han også fekk av den gamle mannen han hjelpte med litt mat.

[Til soga]

Tida kom

AT 810. Kontrakt med den vonde (The snares of the evil one) - Einkvan kjem i djevelens makt, og blir hjelpt av ein prest som lr han vere natta over på eit kyrkjealtar inni ein heilag sirkel som presten har rita. Fanden freistar utan suksess å skremme guten/jenta ut av sirkelen.

Samlar: Moltke Moe. Kjelde: Gunnar Frette, Etne.

[Til soga]

Grønskjegg

AT363. Grønskjegg (The vampire) - Ei jente giftar seg med ein framand mann med grønt skjegg. På vegen heim til han oppdagar ho at han et forboden mat i (tre) kyrkjer. Seinare syner han seg for nykona si i form av slektningane hennar og spør henne ut. Når kona til sist fortel "mor si" om kva ho har sett om mannen, et han henne.

Samlar: Moltke Moe, 1878. Kjelde: Eivind Aarlia, Årmotdal, Bø
      [Til soga]

Ein halvkilo kjøt

AT(U) 890. Eit halvt kilo kjøt (A Pound of Flesh) - Johan Olson, Alstadhaug, Nordland, gav eventyret til samlaren Knut Strompdal. Originalen heiter "Nordlendingen og kjøpmannsdottera", og står i Norsk folkeminnesamling.

Noko sentralt i eventyrtypen: Ei brur blir kjøpt for vekta si i gull. Brudgommen låner pengar til gullet han manglar, av ein jøde/ågerkar, og lover i kontrakta eit stykke kjøt om lånet ikkje blir innfridd til rett tid. Han havnar i fengsel i utlandet (i somme variantar) før han kan betale tilbake. Kona hans kler seg ut som mann, følger etter han og finn han i fangenskap. Ho blir dommar for han, og får han fri på finurleg vis.

Historia finst ifrå Mellomalderen, til dømes i sogeboka Gesta Romanorum (nr. 195). Shakespeare har handsama temaet i skodespelet Ein kjøpmann i Venezia.

I det omlaga eventyret her er byen blitt Bergen, kjøtet er blitt moskuskjøt, og mangt som har lite å seie for framdrifta i eventyret, er fjerna - for eksempel ei skrøne om at Roma-kapellet til kvinna seinare blei Peterskyrka. Kort sagt: mykje bestialsk i eventyret er endra så det høver betre for ungt folk i dag, og litt er dikta til (Attforteljars merknad)

[Til soga]

Første norske samling         Andre norske samling

Asbjørnsen og Moe eventyr o.a., litteratur  

Agha: Ashliman, D.. A Guide to Folktales in the English Language. New York: Greenwood Press, 1987.

Dp: Fergusson, Rosalind. The Penguin Dictionary of Proverbs. Harmondsworth: Penguin, 1983.

Fh: Skjelbred, Ann Helene Bolstad. Fortellinger om huldra - fortellinger om oss. Oslo: Tano Aschehoug, 1998.

Gad: Alver, Brynjulf, red. Guten i gadden: Eventyr frå Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal. Oslo: Det norske Samlaget, 1980.

Gad: Meit: Leirfall, Jon. Meierifesten. Oslo: Det Norske Samlaget, 1984.

Nosa: Christiansen, Reidar Thorwald, red. Norske sagn. Oslo: Aschehoug, 1938.

Rei: Grimstad, Ivar. Reven bak øyret. Oslo: Det Norske Samlaget, 1983.

Ti: Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284 -86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

Tyno: Hodne, Ørnulf: The Types of the Norwegian Folktale. Bergen: Universitetsforlaget, 1984.

Un: Hawking, Stephen: Universet i et nøtteskall. Cappelen. Oslo, 2001. Vkp: Grimstad, Ivar. Velsigne kjæften din, prest. Oslo: Det Norske Samlaget, 1974.



Danske eventyr, OPP SETT ARKIVDEL NESTE

Danske eventyr, o.a. BRUKARGAID med bokoversyn, ymse råd og anna. [Lenke]
© 2000–2014, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]