Asbjørnsen og Moe

Lundeætta

For ein del år sia reiste eg nordetter til Gudbrandsdalen, over Hadeland og Toten, på vestsida av Mjøsa. På Sveen, eit skifte i Biri, fekk eg ein doven hest og ein noko gammalaktig, snakkesjuk mann til skysskar. Ingen av delane tok eg meg nær av. Det hadde inga hast; Svennes, der eg som vanleg akta å prøve gjestmilda og ta nattekvarter, kunne eg nå i god tid. Og det at mannen var sjeldant livleg og kom med råkande merknader om fleire av bygdefolket som eg kjende, forsona meg lett med den uvanlege snakkelysta hans. Til dette kom at det var ein herleg vårleg kveld. Solstrålane braut glitrande og tindrande i flata til Mjøsa, farga skyene og spela mellem det unge lauvet. Åsane i Fåberg, som avgrensa landskapet fjernt i nord, blei mørkare og tapte seg i djupe blå og fiolette tonar mens kveldsola la gyllen glans over den rike Ringsakerbygda på austsida av fjorden.

Då vi var komne eit stykke forbi "Odden", fekk hesten det innfallet å stanse i ein bakke. Nesten rett framfor oss låg Biri kyrkje i nokon avstand, og til venstre lenger borte på ei høgde låg ein gard med ein mørk ås i bakgrunnen. Eg hugsa ikkje namnet på den og spurde om det.

"Det er Lunde," sa mannen. "Det er rart De ikkje veit det, De som er så kjent her. De har då visst høyrt tale om "Lundeblod" og "Lundetull" - det er velkjent ord i Biri det, veit eg."

Nei, det kjende eg ikkje til og bad han fortelje, og det var han straks villig til.

"På Lunde," begynte han, "har det alltid vore rare folk; dei seier det har vore huldrefolk der, og reint annleis har dei også vore enn alle andre menneske; derfor er "Lundeblod og Lundetull" kome for orde her i Biri. Ein gong var ei kjerring på Lunde, som heitte Åse. Ho blei borte i barselseng, og det låg ein orekubbe i senga i staden for henne. Sia den tida er det blitt skikken her å setje knivar over alle dørene når ei barselkone får dei første riene for at der ikkje skal kome trollskap til henne. Det var dei underjordiske som tok henne, og dei hadde vore etter henne lenge før også, for då det var trulovingsgilde for henne på Lier, tok dei henne og sette henne på hovudet i eit vasskar. Men då var det så mange folk som stod ute på tråkka at ho ikkje kom til skade; og så sa det borte i bakken ved stabburet at det kom av ho ikkje hadde trulovingsring. Men sia den tida går kvar skarvejente som har seg ein fant, med trulovingsring.

Son etter denne Åse heitte Dagfin, og det var ein kar for seg sjølv det også. Så knapp og gjerrig var han at det ikkje var noko lag på det; når han skulle hogge ved, sette han stabben utafor kjøkkendøra og sa til fattigfolk: "Gå ikkje inn, for kjerringa er så knapp og så gjerrig, du får ikkje noko av henne likevel." Men det var ikkje sant; Eli var ei snill kone, og ein sørgjeleg ende tok det med han, for han hengde seg i ei bjørk utafor stueveggen. Stubben av bjørka står der enno.

Denne Dagfin hadde tre barn, og dei heitte Åse, Per og Amund, og Amund lever den dag i dag, men verre folk har der vel aldri vore til. Åse ho var så mager og så fæl og stygg at ho gjerne kunne ha skremt vettet av fanden. Ho låg nesten alltid i ei stor kiste med lokk på, ja rittmeisteren veit nok det han, for han kom ein gong til å lukke opp lokket, og så stakk ho ut den tørre kloa si, rett som ei haukeklo, og slo att lokket midt for nasen på han. Per han var reint huldring, han gjekk og stampa småvegar i all jorda si med eit grev, og reiv opp bringebærbuskar og jordbærblomster for at det ikkje skulle kome folk og ungar dit og sanke bær. Om sommaren gjekk han mykje og dreiv om på åsane og i fjellet og såg på hestane, for han kjende alle dei hestane som fanst i bygda, og mange frå andre bygdelag også. Sjølv hadde han også alltid staute og gjæve hestar, men han tamde dei aldri før dei blei seks, sju år gamle; då tok han dei med til skogen og hogde ned ei stor gran, spente dei for den og lèt dei dra den heim, så blei dei spake. Og når han skulle selje hestar eller kyr, hadde han også ein rar skikk; han bora eit hòl i stallveggen og tok ein dott av rumpa og slo fast med ein plugg, og lèt så dyret gå så dotten blei sitjande att; det gjorde han for at dei ikkje skulle dra lykka frå garden, og heile sørveggen sit full av pluggar og tagldottar den dag i dag er.

Per Lunde gjekk ofte til kyrkja, men han gjekk aldri inn utan han var til altars. Mens allmugen høyrde gudsord, gjekk han om på hestegarden og snakka med hestane. Og når det var altargang, smaug han ned i likkjellaren og sat der til andre kom fram til altaret, så kom han fram, og når han hadde nytt sakramentet, gjekk han til kjellaren att til allmugen var gått ut av kyrkja.

Per Lunde var mykje for å tjørebre allting også; han tjørebredde seg sjølv imellom, og han tjørebredde stabbursflesket og slo det fullt med skomakarpinnar. Då han var død, var det eit heilt stabbur etter han fullt av ull og uhekla lin, og flesk og smør som var mange år gamle, og så harskt og beiskt som galle; men stabburet det hadde han spikra til og lukt med ploglekkjer på alle kantar.

Ja, han var ein rar kar den Peren, for ein gong mens gamlelensmannen levde, kom han til han og gav han ein hestesko til ferskmat. Han døydde då, men han døydde ikkje nokon udød, som folk trudde.

Etter han fekk Amund garden, og han lever enno. Han er den likaste av dei, for han har vore ute blant folk og tent som soldat for Bratter. Det er ein stor, svær, feit mann, men han er så blass i ansiktet som eit lik. Han er no litt rar han også, for ein gong kapteinen kom på vitjing, paraderte Amund på garden med ein høydott under armen i staden for hue. Og så var han så lei etter brennevin, han drakk eit par potter om dagen, sa dei. Her eit år begynte han å drikke raudvin, men det heldt han snart opp med, for han syntest den var for sur. No drikk han fire potter kaffi om dagen, og elles ligg han på badstova og heiter den og tullar seg inn i skinnfellar. Om sommaren kler han varmen ute, for jo varmare det er, dess fleire trøyer tek han på.

Bergtekne Åse Lunde

Men så var det gamle Åse Lunde. Lang tid etter at ho var blitt borte, gjekk Hans Sigstad og leita etter hestane sine på Sigstadmoane; men før han visste korleis det var, så kom han ved domsteinane, og der var han inne ein stad som han aldri hadde sett før, og det var så gildt der liksom på eit slott. Der gjekk ei kjerring og stelte, og henne syntest han at han skulle kjenne, men han kunne ikkje kome i hug kor han hadde sett henne.

"Kjenner du ikkje meg, du?" sa ho.

"Jo, eg synest nok eg skal kjenne deg," svara han.

"Ja, eg er Åse Lunde, som blei borte i barselseng," sa ho. "Eg kjende deg vel, då du var smågut, og her har eg vore sia den tid. Hadde dei berre ringt litt med kyrkjeklokkene den gongen eg blei borte, så hadde eg sleppt herifrå; for eg hadde alt det eine beinet over kvistgjerdet, men så heldt dei opp, og eg måtte attende. Du går og leiter etter hestane dine du," sa ho, "men eg skal seie deg det at mannen min og grannane hans køyrer med dei kvart augeblink, og det kjem av at gutane dine slår etter hestane med bekselet når dei slepp dei. Men no kjem mannen min snart heim, og treffer han deg her, så fer du ille."

Sigstaden gjekk og fann hestane sine straks etter. Sia har ikkje nokon verken høyrd eller spurt Åse Lunde; men er ho ikkje død, så lever ho vel enno og bur i huldreslottet ved domsteinane på Sigstadmoen."

Det siste stykke av vegen gjekk fort. På Svennes fekk eg stadfesta at Per Lunde hadde gitt gamlelensmannen ein hestesko til ferskmat, plugga hestane fast ved halen i stallveggen når han skulle selje dei, og i det heile at forteljingane til skyssguten min var truverdige.

Litteratur  



   BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
   © 2008–2009, Omsetjing m.m., Tormod Kinnes. [E-POST]  —  Ansvarsfråskriving: [LENKJE]