Ei natt i Nordmarka

"Eg måtte og ville ande . . . med og utan solstreif over Bærumsåsane". Les om Munch-biletet.

Ein julidag gjennomsiktig klar som ein dag i september, eit solstreif over Bærumsåsane, ei tilfeldig duft av gran vekte midt i den heite sommartida i denne kvalme byen vandrelysta mi og all lengselen i meg etter skog og land.

Eg måtte og ville ut og ande inn den friske luftninga frå elva og granene. Men berre eit par dagar stod til rådevelde. Noka lang vandring var det såleis ikkje høve til; det måtte i høgda bli ein fisketur i Nordmarka.

Førebuingane var snart gjort; for fluger og andre fiskereiskapar var i orden, og etter nokre timars vandring var eg forbi Hammeren og gjekk på åsskråninga bort imot Kamphaug og forbi denne garden ned mot Bjørnsjø-elva. Djupt nede tindra Skjærsjøen av og til mellom trestammane og opningane i skogen. Fuglane song av fullt bryst, og det var så lett og fritt å ande og å vandre i den søt-duftande skoglufta. Fossesusen kalla meg, og eg var snart ved den staden elva rann ut i vatnet. Her strøymde den klar men strid over kiselbotnen, for den er sleppt ut av den ville kløfta som dannar det djupe elveleiet like frå utløpet av Bjørnsjøen, over ei strekning på to og ein halv kilometer, og iler no som ho hadde venger, i Skjærsjøen sin famn.

Så lenge som den blir klemt inne mellom fjellvegger og urer av opptårna steinblokker, tumlar den seg voldsamt djupt nede i det mørke svelget. Snart fossar den kvit med larm og brus, snart styrtar den seg vilt og høgt ut over svarte klippesider og løyser seg opp i damp; snart dannar den - ein kunne tru i anger over villskapen og aktløysa si - djupe, stille, mørke ettertenksame kulpar. Men det er berre kort kvile den søkjer, for igjen å ta fatt på den viltre leiken med friske krefter.

Og likevel har all larmen og villskapen på denne tida av året ingenting å seie i samanlikning med den som blir vekt når det er tida for tømmerfløyting. Når demninga blir opna, når Bjørnsjøens vide vassmassar blir sleppt ut og tømmeret blir fløytt i elva, overgår larmen og bruset frå elva alt ein kan førestille seg. Drønninga frå fossen er som torebrak; tre og fjellblokker riv den med, og tømmerstokkar blir knekte som pipestilker.

Åsane på sidene av elva stig bratt opp med urene sine, dei endelause vindfalla og mørke granene sine, som alvorlege ser ned på den ville leiken i djupet og forfriskar seg med dampskyene fossen utan stans kaster opp i dei grå, ærverdige lavskjegga deira. Og mellom rognene og bjørkene som luter seg ut over elva nede ved bredda, ser fiskaren som ferdast i dette djupet, berre ei smal stripe av den blå himmelen. Den er oftast formørka av dunstar som stig opp frå fossen og svever langs åsane.

Den som vil ferdast her, må ikkje vere redd for vatn eller fjell; for ofte er kløfta så trong at bredda blir borte og ein må va gjennom elva; stundom søkkjer botnen seg, og det blir danna ein djup, svartdunkel kulp med steile vegger, der elva styrtar fiskaren i møte i ein skummande foss. Då må han kome seg opp dei bratte veggene og klatre fram mellom urene og steinane som ofte raser ut under føtene på han. Dersom han ikkje styrtar ned, heng han svevande mellom himmel og vatn og må klyngje seg fast med hendene slik at det står blodige striper etter grepet. Og kjenner han ikkje kvar stein og stubbe her, så er han snart i den fortvilande stillinga at han verken kan kome opp eller ned, "at han er gått i berg", som det heiter på jegerspråket.

Eg sprang frå stein til stein med fiskestonga som balansestokk og støttestav, eg vadde og klatra og var rett heldig. I dei klare kvervlane og under dei glasgrøne kulpane elva danna der den gjekk mindre ofseleg, sprang småaurane livleg; i dei djupe kulpane under fossane skaut større fiskar fram som gullblanke lyn, snappa flugene under vatnet, reiv snøret susande av snella og fór ned i djupet, men derfrå blei dei snart bringa opp og i land.

Då eg kom ut av kløfta opp til der elva hadde utspring frå Bjørnsjøen, kvilte eg ei stund på dammen. Sola stod i nedgangen og lyset frå den spela mellom skogtoppane, mens den djupblå himmelen, kveldsky-prakta og dei mørke granene som innfatta sjøen overalt, spegla seg i den blanke flata. Insekta summa i lufta og oppførde dei alvelette dansane sine over vatnet, mens prektige fiskar no og då skaut opp etter dei med plask og skvulp. Over skogen langt mot nord stod det ein blyfarga skybanke med gulbrune render. Lummerheite luftningar slo meg i møte og gjorde brystet forknytt i skogeinsemda; fjernt borte klang ein lur, eller kanskje det berre var gjenlyden av tonar frå den som nådde øyret mitt i kveldsstilla - svevande, døyande, på ein gong lokkande og klagande.

Eg gjekk gjennom Osskogen opp langsmed vatnet, for å rope etter båt over til Bonna frå ein eller annan av oddane som skat seg fram, om det enno var folk oppe. Bonna var det einaste staden det bur menneske ved denne innsjøen.

Ved Skysskafferodden kom to gamle menn ut av skogen.

Den eine såg ut som ein patriarkalsk tiggar, og var ein heilt kjempemessig skapning med markert ansikt, buskete bryn og langt, ærverdig gråskjegg. På hovudet hadde han ei topphue av blått ullgarn, og over den gamle gråtrøya hang ein lammeskinnspose i eit raudt ullband. Den andre var ein fiskar som eg oftare hadde treft på vandringane mine i desse audemarkene. Slekta hans hadde budd og ferdast her så lenge nokon kunne minnast, og hadde i eldre tider lege i evinnelege klammeri med "skogfinnane", som etter segner i ulike bygdelag like til midten av førre hundreår budde spreidd i Nordmarka og dei store skogviddene som strekker seg frå Lier og Holsfjorden like inn i Gudbrandsdalen og Valdres.

Men gamle Elias hadde ikkje alltid vore berre fiskar. I ungdommen var han ein kjekk sjømann, som likså lite frykta stormen som kanondrønna. Han var med ved Gøteborg 1788, han var båtsmannsmat [offiser under båtsmann] på Prøvesten den 2. april 1801. Han hadde anda inn dufta av Middelhavslandas appelsinlundar, og hadde sett Indias palmar. I Nordmarka heitte han Elias fiskar eller Elias svenske frå det første toktet sitt. No var han krøpling og hadde støtte av fattigkassa. Men dei breie skuldrene og dei kraftige armane vitna enno om kva han ein gong var for kar, og når ordet losna frå leppene og han tala om kommandørkaptein Lassen, om havet, om andre april og om fisketurane sine i Nordmarka, kom det liv i auga og i det elles slappe og skjeggja ansiktet. Gamle og unge lytta gjerne til forteljingane, og Elias var ein velkomen gjest overalt, sjølv hos dei små sjelene som såg med misunning på hellet hans som fiskar. For fiskar var han framleis med liv og sjel. Dugleiken hans, den mangeårige kjennskapen hans til fiskens gang og levevis i desse elvane og vatna, gjorde at strevet hans til vanleg blei krona med sjeldant hell. I den beste fisketida såg ein Elias fiskar dra til byen kvar veke, sjølv no i sitt åttifjerde år, med eit uhyre vidjeskreppe på ryggen. Den var full av fisk. Men ein veikskap hadde han. Han søkte altfor mykje å fylle ut kløfta mellom før og no ved den nordiske Lethe [gløymsleelv, her: alkohol]. Når han vende heim frå byen, var skritta vinglande og hovudet tungt, og enda om han ikkje hadde langt til heimen sin, - den vesle hytta som ligg på ein bakke til venstre for vegen straks før ein kjem til Skjervenbrua i Maridalen - hende det at han stundom overnatta ved sia av vegen.

"Vel møtt, fiskarar," sa eg.

"God kveld," sa dei begge og letta på huene.

"God kveld, Elias, skal vi no møtast her igjen?"

"Ja, eg er som skyfloken eg," sa Elias, "den er der når dei minst ventar den."

"Tenkjer de å fiske her til natta?" spurde eg.

"Vi har nok tenkt å prøve det litt i natt," sa Elias. "Det er tidleg på året enno, men kjem det vind og regn, så kan det nok slå til."

"Ja, det trur eg også, Elias."

"De har vel teke mykje fisk i elva?" spurde Elias med eit nysgjerrig blikk bort til fiskekorga mi.

"Eg har fått ein del, men det er ikkje mange som er over ein halv kilo," sa eg, og opna lokka.

"Det er over tre kvart kilo . . . sjå der er ein lekker fisk og der er fleire også . . . jammen var det lekkert fiske," sa Elias.

"Han fiskar vel med fly han?" spurde den andre.

"Du kan vite det," sa Elias, idet han fåfengd gjorde nokre kast ut på vatnet med stonga si; "du kan vite det; eg stod ved sida av han og meita i Haklo-osen i fjor, og eg fekk ikkje bitet ein gong, mens han tok eit kvart kilo fisk, og det kjapt også."

Eg spurde kor kameraten hans var frå, og fekk vite at han heldt til på Hadelands-åsane om sommaren. No skulle han til byen og kjøpe salt; men han ville gjerne ha litt brennevin og tobakk med det same; og middel til det akta han å skaffe seg ved fiske.

Då natta fall på, braut uvêret laus: det tora og lynte i det fjerne; dei mørke massane breidde seg ut. Omrissa av skyene blei meir og meir ubestemte og utvaska, og til sist hang regnet og skyene som eit grått teppe nedover åsane. I forkant av vêret og regnet strauk ein friskt vind bortetter vatnet. No var tida der til å fiske. Nokre større fiskar slo etter og blei av og til fanget, men oftast slo dei feil.

"Den er ikkje riktig hjerta på å bite enno, derfor tek den så ofte i miss," sa Elias, som heldt på å bringe i land ein fisk.

Med dei første regndropane sprang fisken plask i plask etter meitemark og fluger; men då skuren braut laus for alvor og det tok til å hagle og striregne, var det heilt forbi.

"På morgonsida får den nok betre hjertelag," sa hadelendingen.

"Kva meiner du om vêret?" spurde eg etter ei tid. "Det klarnar jo opp over åsen?"

"Austan glette gir våt hette. Det kjem meir regn, men det blir nok litt opphald iblant," svara hallingen. "Der kan de høyre; den karen spår også om regn," heldt han fram, då det langt ute frå land kom eit langt, fryktelig skrik, nesten som om eit menneske var i livsnød.

"Er den nøkken?" spurde eg.

"Jesu namn, sei ikkje det då; det var lommen," sa Elias.

Vi gav opp fisket inntil vidare og bestemte oss for å tenne bål, for vi var gjennomvåte. Dei gamle drog kvist og stokkar saman; eg skaffa eld, og snart flamma det eit bål på pynten av odden. Bålet i foreining med nista mi unnlèt ikkje å ha opplivande verknad på stallbrørne mine, og det blei ein livleg samtale om fiske, om aurens gong og levevis i Nordmarka og røya sin. Elias dvalde med særskild godhug ved fisketurane han hadde gjort til Nordmarka i yngre dagar, når han var komen heim frå reis.

"Då var her fisk å få," sa han, idet han tente den korte snadda si; "men det var ikkje slik sjau med vatna heller, og ikkje så farleg om det kom opp eit par stokkar i dammen om natta, så fisken kunne gå ut i elva. Ja, ja, ved Sandungdammen var det godt å fiske den tida; for då stod den utafor dei to berga og den djupe kulpen, der De veit den står no. Eg tok fire kilo der ei natt, og der var ingen under tre kvart kilo. Men no veit fisken mest ikkje korleis det er stelt med den, for den får aldri ha sin riktige gong."

"Det må ha vore morosamt å fiske her i dei tidene, Elias," sa eg, "men det hende vel den tida også at fiskeriet slo feil for deg ein gong imellom?"

"Det var rart om det skulle slå heilt feil; noko fekk eg alltid," svara han. "Jo, ein gong hadde eg så nær ikkje fått noko, men eg fekk likevel. Det gjekk så forunderleg til at eg ikkje har kunna skjøne det. Slikt har eg aldri vore ute for verken før eller sia."

"Korleis gjekk det då?" spurde eg.

"Du får fortelje oss det, Elias," sa hadelendingen; "vi har slikt å ta oss til no."

"Eg tenkte så," sa Elias.

Elias fiskar

"Det var i 1806. Eg låg i byen i den tida, men det var så strengt at ingen matros fekk vere lenger borte enn éin dag og ikkje over ei halv mil frå Christiania om han ikkje melde det for kommandørkaptein Lassen. Eg hadde lyst til å gå i Nordmarka og fiske; så melde eg meg og skar ut med litt niste og ei flaske brennevin i kvar lomme. Det gjekk kleint med fiskeriet. I Bjørnsjøelva fekk eg ikkje eit napp. Då eg kom til dammen, låg båten der; den tok eg og rodde over til Smalstrøm; men der var ikkje fisk å merke, verken på vatnet eller der. Så strauk eg nordover til Hakloa. På vegen møtte eg Per pipar, som var ein av dei beste fiskarane som gjekk her i marka i den tida. "Det er ikkje verdt du går lenger, Elias," sa han; "eg har vore nord i Katnosa, men eg har mest ikkje fått beinet. Sjå her," sa han og tok fram skreppa si, og alt det han hadde, var vel ei sneis små pinnar så lange som fingeren min.

"Har eg halde ut meteren, så trøyter eg vel halvmeteren også, min kjære Per," sa eg og skjenkte han ein dram eller to. Ja, bevarast, eg tok ein sjølv også. "Det kunne vel hende den bit for meg om den ikkje bitar for deg," sa eg.

"Ja visst!" sa piparen. Dermed skildest vi.

Eg gjekk like til Storløken i Katnosa, for bit det ikkje der, så bit det ingen stad. Nei, der var ikkje bitt å få der heller. Så gjorde eg opp ein nying og fekk meg ein dram til og varma meg litt, og så sov eg til langt ut på dagen. Eg prøvde litt i Katnoselva att, men der var ikkje fisk å kjenne, og så gav eg meg på heimvegen. Men då eg kom til Skysskafferodden i Sandungen, så er det eit lite tjern der, som dei kallar Skysskaffertjernet. Der hadde eg høyrt det aldri skulle vere fisk å få, enda dei sa det gjekk kultar uti der som tømmerstokkar. Men det var eit huldretjern, og ingen torde fiske der den tida. "Du får prøve, Elias," tenkte eg, "kanskje huldrefisken går på beite, når den andre ikkje er heime," og dermed skar eg ut på flytetorva og kasta ut like ved den vesle bekkeosen, for det er ein liten bekk der, som sildrar ned til Sandungen gjennom myrane; men når dammen er stengt og vatnet stort, stuvar det opp i tjernet gjennom myrane og under flytetorva. Med det same nappa det i, og fisken stakk under torva; men den låg på botnen så tung som ei reivunge; eg kunne nok merke det ikkje var nokon aure. Då eg fekk den opp, var det ein åbor på to kilo. Litt utpå såg eg det gjorde ein kvelv opp i vatnet så det ringa seg. Der kasta eg ut. Ikkje var makken i vatnet før fisken hogde i; men det blei både slag og plask, og eg baska med han ei lang stund før eg fekk han opp; Men då var det ein aure mellom tre og eit halvt og fire kilo, av den vakre fisken som er i Sandungen, feit og brei, med lita hue og så gul som voks, men mørkare over ryggen enn sandungsfisken. Ja, eg blei ståande der og kasta opp den eine etter den andre, på to, to og eit halvt og tre kilo også. Men så kom eg til å sjå ned bak meg; der låg det to vakre fiskar og den tredje i kross over dei. Eg undrast no på kva det skulle bety, om det var nokre fiskarar som hadde lagt dei att, eller kor dei var komne frå; men eg såg ingen. Så gjekk eg eit lite stykke lengre bortpå, og der eg såg ein kvelv, kasta eg ut. Fisken beit, og det varte ikkje lenge før eg hadde fått vel eit kilo. Som eg då kom til å sjå bak meg, så låg der fem store vakre fiskar der att. Ja, eg undrast på kva det kunne vere som hadde lagt dei der, men eg tok dei då opp og la dei i fiskesniken, både desse og dei tre eg først blei var. Men då blei der slikt vêr og sånt eit gny og brak i skogen at eg trudde den skulle ryke ned på meg med det same. "Nei, dette kan aldri vere rett," tenkte eg, "her er det nok ikkje godt å vere," og dermed tok eg dei åtte fiskane eg hadde funne, og la dei på ein stokk etter kvarandre, så at den kunne ta dei som åtte dei, eller fugl og dyr kunne ete dei opp; eg ville ikkje ha dei. Dermed la eg ned til Sandungen, og det er ikkje så mange skritt det. Men då eg kom dit, var det ganske stilt, og vatnet var så blankt at både åsane og skyene stod i det. Då skjøna eg det var huldra som hadde vore ute.

Til denne forteljinga knytte no hadelendingen ulike historier om huldretjern og vatn med dobbelt botn, der fisken høyrer til huldra og berre får lov å kome opp kvar jonsokdag. Men med eitt braut han av seg sjølv midt i forteljinga med eit utrop:

"Kross, kva er det for eit lys der borte? Det er blått!"

Elias meinte det ikkje var langt frå Smalstrøm. Eg syntest lyset var meir raudt enn blått, og eg trudde, slik det seinare viste seg, at det var eit par fiskarar som hadde lægra seg der og gjort opp varme. No glei samtalen over på skattegravarar og skattar og om blå lys som brenn over dei. Såleis fortalde Elias at bestefaren eller oldefaren hans - eg minnest ikkje meir kven av desse truverdige personane det var, men trur det var den første - hadde sett ei sølvåre på botnen av Bllankvatnet, så tjukk som ein tømmerstokk, og no følgde fleire historier som eg vil prøve å gi att så godt eg kan.

Det var sølv

"Han bestefar," fortalde Elias, "køyrde tømmer frå Nordmarka til Sørkedalen. Det var utpå vårsida, så snøen og hålka var borte. Men han hadde med seg ein liten jentunge; og då dei kom mellom Vindernsetra og Blankvatnsbråten, så glei ho. "Nei, far, jammen er det hålke enno då," sa ho. Han såg etter der ho hadde glidd, men såg straks at det var sølv og ikkje hålke. Så hogde han øksa i det.

"Ja, du har rett, barn, det er rart at hålken kan halde seg så lenge," sa han, og lèt seg ikkje merke med noko. Frå den tida køyrde han titt og ofte til byen og tok inn mange pengar. Men når han reiste, så reiste han verken vegen om Maridalshammaren eller om Sørkedalen; men hadde ein veg for seg sjølv gjennom skog og mark. Den vegen gjekk bortover alle åsane og kom ned mellom Frognersetra og Ris. Ein gong han var i byen og hadde drukke litt så han var på ein kant - det var i gamle Ramstadgarden i Grensen - så sat han og kytte og var kar:

"Ville eg berre, skulle eg gjerne sko hestane mine med sølv," sa han.

Det sat mange der, og somme som var der, tok vitne på det, og skreiv det opp. Men før han farfar kom heim, var han død, og sia den tida har ikkje nokon sett noko til sølvet, enda dei både har skjerpt og grave borte i marka der."

"Eg har høyrt seie at han var hard til å leite etter skattar all sin dagar den karen," sa hadelendingen, og la ei tørr tyrirot på bålet.

"Du kunne visst fortelje meir om han du, Elias, når du berre ville," la eg til.

"Der er no ingen som trur retteleg på slikt i våre dagar," svara Elias; "men eg kan nok fortelje likevel eg.

Koparkjelen

Den tida han farfar var unggut, var han og ein annan kar ute og grov ein gong, dei hadde vel sett blålys, kan eg tenkje, eller kanskje dei visste kor pengane låg. Dei grov i to torsdagsnetter, og det kom så mange julebukkar og underlege skapningar til dei at dei aldri hadde trutt der fanst så mykje stygt. Det kom både bjørnar og udyr og stutar med store horn og alt det fæle som fanst, og vel så det. Dei var redde og tenkte kvart augeblink å ta beina fatt; men dei heldt ut og tagde stilt.

Så var det den tredje torsdagskvelden, då blei det mykje verre enn begge dei førre gongene: men dei grov og tagde stille, og det varte ikkje lenge før spaden skrapa ned på koparkjelen. Rett som det var, så kom det køyrande ei vogn forbi med seks svarte hestar framfor, og det gjekk som ein vind. Om ei lita stund kom det ei gammal kjerring etter, ho akte seg fram i eit trau, men kjeften hennar gjekk som ei peparkvern. "Eg tek dei nok att, eg tek dei nok att, eg tek dei nok att," sa ho i eitt vekk og gnudde seg fram i trauet. "Å i helvete tek du dei att!" sa han farfar; men med det same var kjerringa borte, og pengekjelen sokk ende ned.

"Ein annan gong skulle du teie stille," tenkte han farfar, og det varte ikkje lenge, skal eg tru, før han var ute att. Den gongen skal eg fortelje om.

Kjelen sokk om dei snakka

Ei gammal kjerring hadde sett ein stor koparkjel full med pengar mens ho gjekk nedover jordene ved Grefsen i Aker sokn. Tre dagar før jonsoktid står pengane oppe, må vite; men for auga hennar såg det ut som det låg ein stor diger orm oppe i kjelen og velta seg ovapå pengane. Så var det to stykke frå Christian, den eine var enda ein småhandlar som åtte både gard og grunn, og den andre var underoffiser; og dei slo seg saman med han farfar om å grave opp kjelen. Ja, dei grov i tre torsdagskveldar, og den tredje kvelden skrapa dei ned på hankene så det skrasla i pengane, og dei tenkte dei snart skulle ha den. Men så syntest småhandlaren at garden hans nede i byen stod i lys loge, og enda det var så langt - ein veit det er vel ei halv mil frå Grefsen - så syntest han at han såg tydeleg at kjerringa hans stod midt inne i logen med ein unge på armen. "Det er nok ikkje tid for meg å vere her no," sa han, og kasta spaden og ville av stad; men med det same var det forbi med varmen og det var det med pengane også, for kjelen sokk.

Men så var det det eg ville fortalt først.

Oksen blei til pengar

Farfar var kar til mann det: han var ikkje fælen han. Til sist så la han i vegen ganske aleine ein torsdagskveld, og begynte å grave på ein annan stad, der han visste det låg pengar. Og det gjorde han neste torsdagskveld også, men han såg så urimeleg mykje stygt at dei aldri kunne få han til å tale om det.

Men då det var midt på natta den tredje torsdagen, så kom det ein olm okse fram frå botnen av gropa. Den hadde store lange horn, og dei ville den stange tvers igjennom han, syntest han. Men han tok oksen i horna, og såleis blei han ståande til sola rann. Då var oksen blitt til ein stor koparkjel full med pengar, og horna som han heldt den i, det var hankene på kjelen."

"Det er mest stygt å høyre slikt," sa hadelendingen, "helst når det er så vondt for å tene ei tjuekrone som det er no for tida."

"Etter det du har fortalt om bestefaren din, Elias, skulle ein ikkje tru at du trong å gå til byen kvar veke for å selje fisk," sa eg.

"Å, Gud hjelpe meg så sant," svara Elias. "Far min arva ikkje anna enn armoda etter far sin, anten no han farfar hadde brukt opp det han hadde funne, eller dei som hadde gitt han det, hadde teke det tilbake att. Og eg arvde akkurat ei gråtrøye og ei treskei etter faren min."

"Det er som eg seier," sa hadelendingen; "der er inga lykke ved slike pengar, dei går så fort som vatnet i fossen."

Søvnen tok no til å sige på oss, og samtalen tok til å gå i stå. Men i den tilstanden vi var, tørre på den eine sia, som vende mot elden, og våte på den andre, heldt eg det for mindre rådeleg å overgi seg til ein blund som ein ufeilbarleg ville vakne opp av med hakkande tenner og stive lemmer. Eg skjenkte derfor fellene mine ein dram, tente pipa og oppfordra dei til å halde seg vakne med å fortelje noko. Elias fortalde mange historier, om korleis nissen hadde husert i Sandungen i gamle dagar, og påsto at det enno var blodflekkar i stallen der etter at nissen ei natt hadde slått i hel den kvite hesten til Pål Sandungen; om korleis dei stod i vindauga og såg at han skrapa saltet på hella frå dei andre hestane til kjæledyret sitt, om gamle Jo Hakloa, som hadde tenestejente saman med huldra; om Lukas finne, som hadde budd i Fortjernbråten og kunne så mykje at han frelste jorda si for alle slags udyr så aldri noko krøtter blei slått eller rive for han, - og mykje meir, som hadde hendt i Nordmarka i gamle dagar.

Til sist tok hadelendingen også til å fortelje om det som hadde hendt frendane hans og venner. Der var ein eigen patos i heile måten hans å fortelje på, og det ville vere fåfengt av meg å prøve å gi den att. Det var den faste trua hans på at desse naturmaktene han snakka om, var nære, som gav forteljingane hans denne særlege verknaden, som blei sterkare ved at han talte i ein djup bass og i eit seint, men velordna foredrag.

Ungen som skreik

"Den tida då krigsfolka låg ute i Holsein," begynte han, - "ja du minnest nok den tida, du Elias? - var farbror min, som budde på Ringerike, oppå Krokskogen med nokre andre. Dei låg ved Flak-setrane sør for vegen og hogde kolved. Ved kveldstid gjorde dei opp ein nying i ein hellbakke og roa seg der, men dei hadde ikkje sove lenge før dei høyrde ungeskrik og tralling. Han farbror såg opp, og på ein bergpynt beint imot dei fekk han sjå det sat ei hulder med ein skrikande unge. Den song ho for og prøvde å stagge det beste ho kunne. "Kva sit du der for, du?" spurde han farbror. "Å, mannen min er borte," svara ho, "og så tykte eg at eg likså godt kunne gå ned her og hyggje meg hos dykk."

"Kor er mannen din då?" spurde farbror.

"Han er ute i krigen han, der dei andre krigsfolka er," svara huldra.

Men ungen blei meir og meir gretten, og skreik og bar seg og heldt eit slikt hus at det var reint umogeleg å få søvn på auga. Dette syntest han farbror var for gale, han blei harm og sint og tok den eine varmebrannen etter den andre og kasta opp imot henne. Og så blei ho borte, men omkring i alle åsane og haugane skratta og lo det.

"Det var hyggje du fekk av dei karene, Gyri Haugen!" ropte det."

Han Per hadde ei dotter med huldra

"Men no skal eg fortelje noko, som hende eit av skyldfolka mine på Ringerike," blei han ved.

"Han var møllar på Viul og heitte Per Pålsen; sia kom han enda til kvernbruket på Henseiene i vassdraget Væla yttarst i Ådalen. Han gjekk mykje oppå åsane og fiska, og så var han ein gong oppe ved Buttentjernet, som ligg i kanten av Hofseteråsen mellom Marigardsskogen og Bergermoen. Der gjorde han seg opp ein nying og la seg til å sove natta over. Eit og eit halvt års tid etter var han oppe og fiska att. Om natta kom det ei kjerring til han med ein liten unge på armen.

"Der ser du ungen din, Per," sa ho.

"Ungen min? Det var artige ting det! Korleis skulle eg fått den ungen då?" spurde Per Pålsen.

"Du hugsar nok den gongen du var oppe her siste, for eit og eit halvt år sia," sa huldra.

Den gongen talte han nok ikkje om det til nokon, men seinare om åra - for han gjekk alltid oppå åsane der og fiska om sommaren og alltid hang den same huldra etter han - sia talte han til mange om at han hadde ei dotter med huldra, som vel kunne vere så gammal som barna pleier vere når dei går til presten. Meg fortalde han det aldri, enda eg kjende han vel; men eg har høyrt det av ein han sjølv hadde fortalt det til. Ein gong hadde ho kome til han og spurt om han ville sjå dottar si. Så hadde ho lukka opp ei dør i berget, og der var allting av sølv. Ja, iblant tok Per Pålsen andre med seg opp på åsen på fiske også, og då såg dei to huldrer som stod på den andre sida av Buttentjernet og fiska åbor.

Elles var det i Stortjernet Per Pålsen fekk den meste fisken, men det var ingen andre som fekk fisk der. Men ein gong han gjekk oppover åsen, ropte det: "Du får vende att no, Per, vi treng fisken vår sjølve, for det er barsel hos dei i Lia."

Ein gong var ein mann som heitte Halvor frå Marigard, med han. Han hadde han lovt at han skulle få sjå huldra. Då denne Halvor Marigarden fekk høyre ho kom drivande med buskapen sin, blei han så redd at han ville av stad. Men Per Pålsen bad han stanse og berre stå stille, så hadde det inga nød. Og då såg dei ho kom drivande med heile bølingen. Dette såg dei granngiveleg begge to."

Elias høyrde ikkje meir av forteljinga; han sov ein velsigna søvn på den harde steinen, og snorka så det gav gjenlyd i skogen.

"Han søv han," sa hadelendingen, "men like fullt skal eg fortelje ei historie som eg synest er underleg; men så får vi kure oss litt, vi også, elles blir vi for tunge til morgonen."

Fjøset fekk han flytte

"Der var ein bonde som budde i Telemark, der far min er komen frå," starta han forteljinga si, "og han åtte ein stor gard, men han visste ikkje av anna enn uår og skade på krøttera sine, og til sist måtte han gå frå både gard og grunn. Litt hadde han att, og for det kjøpte han seg ein liten plass som låg for seg sjølv, langt borte frå bygda, i vill skog og mark. Ein dag han gjekk på gardstunet, møtte han ein mann.

"Goddag granne," sa mannen.

"Goddag," sa bonden; "Er du grannen min? Eg trudde eg var aleine her."

"Der ser du garden min," sa mannen, "den er ikkje langt frå din." Og der låg der ein gard også, som han aldri hadde sett før, stor og gild og i full stand. Då kunne han skjøne at det var underjordiske, men han blei ikkje redd for det; han bad grannen inn for å smake på ølet sin, og grannen drakk både godt og vel.

"Høyr no," sa grannen, "Ein ting skal du lye meg i."

"La meg få høyre på det først," sa bonden.

"Du må flytte fehuset ditt, for det står i vegen for meg," svara grannen.

"Nei, det gjer eg ikkje," sa bonden. "Eg har bygd det opp nytt i sommar, og no lir det til vinter. Kor skulle eg gjere av buskapen min då?"

"Ja, ja, du gjer som du vil, men riv du det ikkje ned, er eg redd du kjem til å angre det," sa grannen. Og dermed gjekk han.

Mannen gjekk og undrast på dette, og visste ikkje kva han skulle gjere. Å gi seg til å rive ned eit nytt fehus like før vinternettene syntest han var reint ulik, og lita hjelp hadde han også.

Rett som han stod i fjøset sin ein dag, sokk han ende ned igjennom golvet. Der han kom ned, var det så urimeleg gildt. Allting var av gull og sølv. Med det same kom den mannen som sa at han var grannen hans, og bad han sitje ned. Om ei stund blei der bore inn mat på sølvfat og øl i sølvkrus, og grannen bad han setje seg inntil bordet og ete. Bonden torde ikkje anna, og flytte seg inntil bordet. Men rett som han ville ta opp i fatet med skeia, fall det noko ned i maten frå loftet så han mista matlysta med det same.

"Ja," sa huldrekallen, "der kan du sjå kva for noko kyrne dine gir oss. Matro får vi aldri, for kvar gong vi set oss til bords, er det uråd straks, og om vi er aldri så svoltne, så mister vi matlysta og kan ikkje ete. Men vil du lye meg og flytte fjøset, så skal du ikkje mangle fôr og grøde, om du blir aldri så gammal. Men vil du ikkje, så skal du ikkje vite av anna enn uår så lenge du lever."

Då mannen høyrde det, gav han seg straks i ferd med å rive ned fjøset og tok til å setje det opp ein annan stad. Men han bygde ikkje aleine, for om natta mens alle sov, var det lagt like mange stokkekvarv som om dagen, og det kunne han nok skjøne at det var grannen som hjelpte han.

Han angra heller ikkje på det sia, for han hadde fôr og korn nok, og feet trivest vel.

Så blei der ein gong eit hardt år, og det var så knapt for fôr at han gjekk og tenkte på han skulle selje og slakte halve buskapen sin. Men ein morgon budeia skulle i fjøset, var buhunden borte og alle kyrne og alt ungfeet med den. Ho til å gråte og sei det til husbonden. Men han tenkte ved seg sjølv at det var grannen som hadde teke dei på fôr. Og det var det også, for då våren kom og det blei grønt i skogen, så høyrde dei ein dag at fehunden kom gøyande og springande i skogkanten, og etter den kom alle kvigene og alt ungfeet fram, og det var så blankt at det var ei lyst å sjå."

I le av elden la vi oss til kvile og fekk oss eit par timars oppfriskande søvn på den nakne steingrunnen. Då dagskjæret lyste over åsen, var vi ute på sjøen; for hadelendingen, som i staden for sitt eige usikre fiskeri hadde foretrukke å følgje med meg og bere fiskekorg og håv, hadde henta gamle Christen Bonna med båten. Eg rodde opp over Bjørnsjøen og fiska i Smalstrøm og Hakloa. Det var gunstig fiskevêr, for det veksla med solskinn og regnbyer heile dagen. Først seint om kvelden kom eg attende til byen, med fiskekorga full av aure og hovudet fullt av historier.