Asbjørnsen og Moe
| 13 › 1 › 8 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Tyrihans som fekk kongsdottera til å le
DET VAR ein gong ein konge som hadde ei dotter, og ho var så vakker at ho var namngjeten både vidt og breitt; men ho var så alvorleg av seg at ho aldri kunne le, og så var ho så stor på det at ho sa nei til alle som kom og fridde til henne, og ikkje ville ho ha nokon om dei var aldri så gilde, anten det var prinsar eller herremenn. Kongen var lei av dette for lenge sia, og syntest at ho kunne gifte seg, ho som dei andre, ho hadde ikkje noko å vente etter, ho var gammal nok, og rikare blei ho ikkje heller, for halve riket skulle ho ha, det var morsarven hennar.Så let han lyse opp både fort og snart på kyrkjebakken at den som kunne få dottera hans til å le, han skulle ha henne og halve kongeriket. Men var det nokon som prøvde seg og ikkje kunne få henne til, skulle dei skjere tre raude reimar av ryggen hans og strø salt i, og det er sikkert at det blei mange såre rygger i det kongeriket. Det kom friarar farande både frå sør og frå nord og frå aust og frå vest, og trudde det var inga sak å få ei kongsdotter til å le. Og rare karar var det også som kom. Men alle dei apefantar det var, og alle dei apefakter dei gjorde, så var kongsdottera like stø og alvorleg, ho.
Tett ved kongsgarden budde det ein mann som hadde tre søner. Dei fekk også høyre at kongen hadde kunngjort at den som kunne få kongsdottera til å le skulle få henne og halve kongeriket.
Den eldste ville i vegen først; så strauk han av garde, og då han kom til kongsgarden, sa han til kongen at han ville nok prøve å få kongsdottera til å le.
"Ja, det er vel nok," sa kongen, "men det kan visst lite nytte mannen min, for her har vore så mange som har prøvd seg; dottera mi er så sorgfull at det ikkje nyttar, og eg ville nødig at fleire skulle kome i ulykke."
Men eldsteguten meinte det skulle nok nytte. Det kunne ikkje vere så farleg ei sak å få ei kongsdotter til å le for han, for dei hadde ledd såg mange gongar av han, både fornemme og simple, då han tente soldat og ekserserte under Nils fløymann. - så la han ut på tråkka, utafor vindauget til kongsdottera, og tok på å eksersere etter Nils fløymann. Men det hjelpte ikkje. Kongsdottera var like stø og alvorleg. Så tok dei han og skar tre , raude reimar av ryggen hans og sende han heim att.
Då han vel var komen heim, ville den andre sonen i veg. Han var skulemeister, og ein underleg figur til kar var det. Han var låghalt, og ikkje lite heller. Best han var liten som ein gutunge, reiste han seg på det lange beinet sitt og blei så stor som eit troll. Og til å leggje ut var han riktig svær.
Ja, han drog då til kongsgarden og sa han ville freiste å få kongsdottera til å le; det var ikkje så reint ulikt enda, meinte kongen; "men gud trøyste deg, får du henne ikkje til," sa han; "reimane skjer vi breiare for kvar som prøver seg."
Skulemeisteren strauk ut på plassen framfor døra. Der stilte han seg opp utafor vindauget til kongsdottera, og han preika og messa etter sju prestar, og las og song etter sju klokkarar som hadde vore i bygda der. Kongen lo så han måtte halde seg i svalstolpen, og kongsdottera ville til å dra på smilet, ho òg, men så var ho like stø og alvorleg att, og så gjekk det ikkje betre med Pål skulemeister enn det hadde gått med Per soldat - for Per og Pål heitte dei, må vite. - Dei tok han og skar tre raude reimar av ryggen hans og strødde salt i, og så sende dei han heim att.
Så ville den yngste i veg, og det var Tyrihans. Men brørne lo og gjøna av han og tedde han dei såre ryggene sin, og faren ville ikkje gi han lov, for han sa det kunne ikkje nytte for han, som ikkje hadde noko vett; ingenting kunne han og ingenting gjorde han, han sat berre i peisen som ei katte og grov i oska og spikka tyristikker. Men Tyrihans gav seg ikkje, han gnåla og gnog så lenge at dei blei kei av gnålet hans, og til sist fekk han lov til å gå til kongsgarden og prøve lykka.
Då han kom til kongsgarden, sa han ikkje at han ville få kongsdottera til å le, men han bad om han kunne få teneste der. Nei, dei hadde ikkje noko teneste til han, men Tyrihans gav seg ikkje for det; dei kunne visst ha bruk for éin til å berre ved og vatn til kokkejenta på slik ein storgard, sa han. Ja, det syntest kongen ikkje kunne vere så ulikt, og han var vel kei av gnålet hans, han òg; så skulle Tyrihans få lov å vere der og bere ved og vatn til kokkejenta til sist.
Ein dag han skulle hente vatn i bekken, fekk han sjå ein stor fisk som stod under ei gammal fururot som vatnet hadde skore jorda unna; han sette bytta si så sakte under fisken. Men då han skulle gå heim til kongsgarden, møtte han ei gammal kjerring som leide ei gullgås.
"God dag, bestemor!" sa Tyrihans. "Det var ein ven fugl du har; og så gilde fjør då! Det lyser av dei lang veg; - hadde ein slike fjør, kunne ein sleppe å spike tyristikker," sa han.
Kjerringa syntest vel så godt om fisken Tyrihans hadde i bytta si, og sa at ville han gi henne fisken, skulle han få gullgåsa, og den var slik at når nokon rørde ved den, blei han hengjande fast, berre ein sa: "Vil du vere med så heng på."
Ja, det bytet ville Tyrihans gjerne gjere. "Fugl er vel så bra som fisk," sa han med seg sjølv; "Er den slik som du seier, kan eg gjerne bruke den til fiskekrok," sa han til kjerringa, og var vel fornøgd med gåsa. Han hadde ikkje gått langt før han møtte ei gammal kjerring. Då ho såg den fine gullgåsa, måtte ho bort og kramse på den. Ho gjorde seg så søte og lekker, og så bad ho Tyrihans om ho fekk lov til å klappe den pene gullgåsa hans.
"Ja," sa Tyrihans; "men du får ikkje nappe fjøra av henne!"
I det same ho klappa på fuglen, sa han: "Vil du vere med så heng på!"
Kjerringa sleit og reiv, men ho måtte hengje med anten ho ville eller ikkje, og Tyrihans gjekk framover som om han var aleine med gullgåsa. Då han hadde gått eit stykke til, trefte han ein mann som hadde noko utalt med kjerringa for eit spikk ho hadde gjort han. Då han såg det ho stridde så hardt for å bli fri, og skjønte ho hang så vel fast, syntest han han trygt kunne gi henne ein dult til takk for sist, og så spente han til kjerringa med eine foten.
"Vil du vere med så heng på!" sa Tyrihans, og mannen måtte følgje med og hinke på eitt bein, anten han ville eller ikkje, og når han reiv og sleit og ville laus, var det enda verre.
No gjekk dei eit godt stykke, til dei kom bort imot kongsgarden. Der møtte dei smeden til kongen; han skulle til smia og hadde ei stor smietong i handa. Denne smeden var ein gap som støtt var full av leven og fantestrekar, og då han såg dette følgjet kome hoppande og hinkande, lo han først så han stod tvikroka, men så sa han:
"Det er nok ein ny gåseflokk prinsessa skal ha, det; skal tru kva som er gasse og kva som er gås av dei? Det må vel vere gassen han som ruggar i førevegen. Gåsa, gåsa, gåsa, gåsa, gåsa!" lokka han og kasta med handa, som om han strødde korn for gjæsene.
Men flokken stansa ikkje - kjerringa og mannen såg berre arge på smeden for at han gjorde narr av dei. - Så sa smeden: "Det skulle vere artig å halde heile gåseflokken, så mange dei er;" for han var ein sterk mann, og så tok han tak med smietonga bak i enden på den gamle mannen, og mannen både skreik og vreid seg, men Tyrihans sa: "Vil du vere med så heng på!"
Så måtte smeden også med. Han slo nok kryl på ryggen, tok spenntak i bakken og ville laus, men det hjelpte ikkje, han sat så fast som han var skrudd inn i det store skruesteet i smia, og anten han ville eller ikkje, måtte han danse med.
Då dei kom fram mot kongsgarden, fór gardshunden imot dei og gjødde som det var skrubb eller langfant, og då kongsdottera skulle sjå ut gjennom vindauget kva som var på ferde, og fekk sjå dette taterfølgjet, sette ho i å le. Men Tyrihans, var ikkje fornøgd med det. "Vent litt, skal ho nok få latterdøra betre opp!" sa han og gjorde ein vending bakom kongsgarden med følgje sitt.
Då dei kom forbi kjøkkenet, stod døra oppe, og kokka helte på å stampe grauten. Men då ho fekk sjå Tyrihans og flokken, kom ho farande ut i døra med tvora i den eine handa og kokkesleiva full med rykande graut i den andre og lo så ho rista, og då ho fekk sjå at smeden var med, slo ho seg på låret og sette så i å storle.
Men då ho hadde ledd riktig ut, syntest ho også at gullgåsa var så fin at ho måtte bort og klappe den. "Tyrihans, Tyrihans!" skreik ho og kom laupande etter med grautsleiva i neven, "får eg lov å klappe den vene fuglen du har?"
"La henne heller klappe meg!" sa smeden.
"Kan så!" sa Tyrihans.
Men då kokka høyrde det, blei ho sint. "Kva er det du seier!" skreik ho, og dreiv til smeden med grautsleiva.
"Vil du vere med så heng på!" sa Tyrihans så sat ho fast, ho også, og alt ho skjente og alt ho sleit og reiv, og så vill ho var, så måtte ho hinke med. Men då dei kom utafor vindauget til kongsdottera, stod ho og venta på dei, og då ho såg dei hadde fått med kokka, både med grautsleiv og tvore, slo ho opp heile latterdøra og lo så kongen måtte støe henne. Så fekk Tyrihans prinsessa og halve kongeriket, og bryllaup heldt dei så det både blei høyrt og spurt.
Ei signekjerring
EIT STYKKE frå bygdevegen i ein av dei mellomste bygdene i Gudbrandsdalen låg det for nokre år sia ei stove på ein haug. - Kanskje den ligg der enno. Det var mildt aprilvêr utafor: snøen smelta; bekker bruste ned igjennom alle lier, marka begynte å bli bar; trastane skjente i skogen; alle lundar var fulle av fuglekvitter, det teikna til ein tidleg vår. I den veldige bjørka og dei høge rognetrea som sprikte med dei nakne greinene sine ut over taket på stua i det tindrande solskinet, vimsa nokre travle meiser mens ein bokfink sat i bjørketoppen og song av fullt bryst. Inne i den røykfulle sperrestova var det uhyggeleg og skummelt. Ei middelaldrande bondekone, som såg svært vanleg og lite oppvakt ut, heldt på med å blåse fyr i nokre greiner og rå vedtre ho hadde lagt under kaffigryta på den lave peisen. Då det omsider hadde lukkast, reiste ho seg, gnei røyk og oske ut av dei sviande auga og tok til orde:"Folk seier det nyttar ikkje med denne støypinga, for barnet har ikkje svekk [rakitt], seier dei, men det er ein byting [eit underjordisk barn, ikkje by-ting]; det var ein skinnfellmakar her om dagen og han sa det same, for då han var liten, hadde han sett ein byting ute i Ringebu, og den var så blaut i kroppen og så lealaus som denne."
Mens ho talde, hadde det einfaldige ansiktet eit bekymra uttrykk som vitna om kor djupt skinnfellmakarens fråsegn hadde slått ned i det overtruiske sinnet hennar.
Den ho vende seg til, var eit sværlemma kvinnfolk som såg ut til å nærme seg dei seksti. Ho var uvanleg høg av vokster; men når ho sat, verka ho heller lita, og denne eigenheita hadde ho å takke for at folk hadde føytt utnamnet Langelår til namnet hennar, Gubjør. I det taterfølgjet ho hadde flakka om med, var ho kjent under andre namn. Grå hår stakk fram under skautet, som innramma eit mørkt ansikt med buskete bryn og ein lang nase, bulka ved rota. Ei låg panne og ansiktsbreidda over kinnbeina tydde på små evner, men det blei motsagt av det umiskjennelege uttrykket av lurskap i dei små, spelande auga og av den inkarnerte bondefulheita som prega seg i rynker og minespel. Kleda hennar tydde på at ho kom frå eit nordlegare bygdelag; ansiktet og heile framferda hennar røpte signekjerringa, eller i det minste den omstreifande fantekjerringa, snart frekk og uforskamma; snart audmjuk og smiskande, alt etter omstenda. Mens husmannskona snakka og sysla med kaffigryta, sat Gubjør og puffa så smått til ei hengjevogge. I den låg det eit barn som såg sjukleg ut. Roleg og sjølvsikker svara ho på husmannskonas ord, sjølv om dei funklande auga og dirrande trekningane rundt munnen viste at ho på ingen måte var tilfreds med skinnfellmakaren si forklaring.
"Folk," sa ho, "dei snakkar så mykje om det dei ikkje skjønar, mi kjære Marit Rognehaugen, dei snakkar både i vêr og vind; og skinnfellmakaren skjønne seg kanskje vel på saueskinn; men på svekk og bytingar skjønar han seg ikkje - det seier eg, og det skal eg stå ved òg. Eg skal tru, eg skjønar meg på bytingar, for eg har sett nok av dei.
Brit Briskebråten baska guten sin om øyra
Den bytingen han snakka om, det var vel den til henne Brit Briskebråten på Fron, for ho minnest eg hadde ein byting, og det var vel den skinnfellmakaren utifrå talte om, kan eg tru. Ho fekk den straks ho var blitt gift, for først hadde ho eit lekkert barn; men det blei bytt om med ein trollunge så arg og eitrande vill som sjølve fanden. Aldri ville den mæle eit ord, men berre ete og skrike. Ikkje hadde ho hjerte til å dengje han eller fare ille med ungen heller; men korleis det var eller ikkje, så hadde dei lært henne til å signe ved koking, så dei fekk han til å snakke, og då skjøna ho kva for kar han var.Så sa ho til han at jutulen skulle flytte han til helvetes, kalla han ein helvetesbrann og ein trollunge, bad han reise dit han var kommen frå, og til å baske han om øyra med sopelimen, og det dugleg. Men då ho gjorde det, blei døra slått opp på vid vegg, og det kom inn nokon gjennom den - enda ho ikkje såg nokon - nei bevarast - og reiv bytingen bort og kasta hennar eige barn inn på golvet så hardt at det tok til å gråte.
Siri piska ungen med bjørkeris
Eller kanskje det var den til ho Siri Strømmhogget? Den var som ein gammal, vindtørr kall; kanskje den var laus i ledda, men dei likna ikkje barnet ditt meir enn den gamle hua mitt. Eg kjem det godt i hug; det var den tida eg tente hos klokkaren liksom ein dag til dugurds ["lunsj" før]. Då såg eg den ein gong, og eg kjem vel i hug korleis ho fekk han og korleis ho blei kvitt han også. Det var snakk nok om det den tida; for denne Siri var komen her frå bygda. Då ho var ung, tente ho på Kvam, og eg hugsar henne godt frå då ho var heime i Gaupeskjelplassen hos foreldra sine. Sia kom ho ut til Strømhogget og blei gift med Ola, sonen der. Då ho så låg på barneseng første gongen, kom det ei fremmendkjerring inn i stua og tok barnet - for ho hadde barsla nyleg før - og la eit anna i staden for det. Siri ville opp og ha att barnet sitt, og ho kava alt det ho orka; men ho kunne ikkje kome av flekken, for ho var maktstolen. Ho ville skrike på moster si, som var utafor, men ho kunne ikkje få opp munnen, så redd var ho, ho kunne ikkje vere meir redd om dei hadde stått over henne med kniven. Ungen ho hadde fått igjen, var ein byting, det var greitt å skjøne, for den var ikkje som andre barn, den berre skreik og lét som det sette ein kniv i han, og den kveste og slo om seg som ein huldrekatt og var argare enn arvesynda. Åt gjorde han støtt. Mora visste ikkje si arme råd for å bli kvitt han; men så fekk ho oppspurt ei kjerring som visste det betre, skal eg tru; for ho sa at ho skulle ta ungen og leggje han på søppeldungen og piske han med eit dugleg bjørkeris, og det skulle ho gjere tre torsdagskveldar i rad. Ja, ho gjorde så, og den tredje torsdagskvelden kom det flygande ei kjerring over løetaket, og den kjerringa kasta ein unge på flisedungen og tok sin eigen igjen. Men med det same slo ho Siri over fingrane, så ho har merke av det enno, og det merket har eg sett med mine eigne auge," la Gubjør til for ytterlegare å bekrefte forteljinga si. "Raudt lysskin i stua
Signekjerringa heldt fram, "Nei, dette barnet her er ikkje meir ein byting, enn eg er byting, og korleis skulle det ha bore til at dei skulle fått bytta det om?" spurde ho."Nei, det kan eg ikkje skjøne heller," sa husmannskona truskuldig; "for eg har jo hatt bevergjel [universalmiddel mot all slags trollskap] i vogga, - eg har fyrt over han, og eg har krossa han, og eg har sett ei sølje i skjorta hans, og kniv har det stått over døra så eg veit ikkje korleis dei skulle få bytta han om."
"Jøss, dei har inga makt då, nei krosse meg då! Eg veit nok enda beskjed om det," tok signekjerringa til orde igjen: "for ute på bygdene ved Kristiansbyen der kjende eg ei kone. Ho hadde eit barn, og det var ho så syten for, ho krossane og fyrte over det, det beste ho hadde lært både med bevergjel og anna, for det var nok mykje trollskap og fæl støy på den bygda. Men så var det ei natt ho låg med barnet framfor seg i senga, og mannen låg ved veggen. Rett som dei låg, så vakna han, og då fekk han sjå at det blei sånt eit raudt lysskin i stua, som når ein set seg til å rake i glørne med eldraka. Ja, det var ein som raka i glørne også; for då mannen i stua såg dit, sat det ein gammal mann bortved omnen og raka i glørne, og han var så fæl at det ikkje var nokon måte på det, og eit langt skjegg hadde han.
Då det var blitt riktig lyst, begynte han å rekkje og rekkje med armane etter barnet, men han kunne ikkje kome frå krakken der han sat. Armane blei så lange at dei nådde midt ut i stua; men frå omnen kom han ikkje, og barnet kunne han ikkje nå. Slik sett han ei lang stund, og mannen blei ganske fælen der han låg, og han visste ikkje kva han skulle gjere. Så høyrde han det pusla bortved vindauget.
"Per, kom no då!" sa det.
"Å, hald truten din!" sa mannen, som sat ved omnen, "der er jo tomla for ungen, eg kan ikkje få den."
"Så kan du kome att då, veit eg!" sa det utafor. Det var kjerringa som stod der og skulle ta imot den.
"Lat døra stå, så ser vi mannen når han kjem"
Nei, sjå på denne lekre vesleguten her!" sa signekjerringa smiskande og tok barnet rett som det vakna. Det stritta imot kjærteikna til den fremmende kona og drog på geipen til dei klisne, vamle mina hennar; "han er så kvitlett og klar som ein engel; han er litt blaut i ledda sine - det er han - men når dei seier han er ein byting, så lyg dei på han, ja, det gjer dei det, ja! Nei, mor, det er svekk," sa ho i ein overbevisande tone og snudde seg til mora; "det er svekk!""Hysj, hysj! Eg synest den bankar i veggen. Å, Gud trøyste meg, er han Truls kommen att!" sa kjerringa på Rognehaugen, forskrekka over å bli overraska av mannen i kaffislabberas med signekjerringa. Ho sprang bort, opna døra og såg ut; men det var ingen annan enn ein brokete katt, som sat på trappa og pussa dei våte labbane sine etter ei vårjakt i orekrattet. Truls var det ikkje; men utafor i solveggen sat ein grønspett og hogg og banka for å vekkje dei døsige insekta av vinterdvalen. Kvart augeblink dreidde den på hovudet, som om den såg etter nokon, men det var ikkje anna enn ein aprilskur den venta.
"Er der nokon?" spurde signekjerringa. "No ja så," blei ho ved, då svaret var nei "så la døra stå, så får vi litt godt av sola, og så ser vi mannen når han kjem, for han er vel på denne sida."
"Han fór med skikjelken etter eit lauvlass til geitene," svara husmannskona. "Men eg er så redd han skal kome på oss. Sist fekk han spurt du hadde vore her, og han var så gal at det ikkje var måte på det, og så sa han at eg skulle få nokre skillingar å gå til doktoren med; han ville ikkje vite av slikt jåleri og overnaturleg kurering, for han er så vel lært; han trur ikkje på slikt sia han gjekk omkring i bygda med han Johannes skulemeister."
 |
| "Til dokteren? Tvi!" |
"Sett så på støypeskeia, mor," begynte ho i ein annan dur, "for det lir til høgdags. Har vi støypt to gonger, så får vi støype den tredje med, elles kunne det bli galt på ferde. Barnet har svekk, men det er ni slags svekk i verda. Ja, ja, det har eg sagt deg, og du såg jo det, at han hadde vore ute både for trollsvekk og vassvekk; for den første torsdagen så blei det ein mann med to store horn og ei lang rumpe. Det var trollsvekk. Sist blei det ei havfrue. Ja, du såg den jo som den var skildra. Det var vassvekken. Men no er det torsdag igjen, og no spørs det kva det blir når vi støyper no. Det er den tredje gongen det kjem an på, må vite. Der har du barnet," sa ho, og rekte det til kona. "La meg no få i meg denne kaffidropen, så skal eg til."
Då kaffien var drukken, og den klinkande bollen sett vekk med "takk og ære", gjekk ho tankefull bort til peisen og tok fram eit snushorn.
"Sia sist torsdag," sa ho, "har eg vore i sju kyrkjesokn og skrapa vindaugsbly av kyrkjevindauga ved nattleite; for det blei forbi med kyrkjeblyet den gongen. Det kan leite på både sjel og kropp," mumla ho for seg mens ho rista noko av blyet frå snushornet ut i støypeskeia - det blyet ho sa ho hadde samla inn med så mykje møde.
"Du har vel henta vatn som rann nordover midt på natta?" spurde ho vidare.
"Ja, eg var ved kvernbekken i går natt; det er det einaste vatnet, som renn nordetter på lang lei," svara husmannskona og tok fram eit godt tillukka spann, og helte vatnet frå det over i ein ølbolle. Over den blei det lagt ein byggbrødleiv som det var bora hol i med ei stoppenål. Då blyet var smelta, gjekk Gubjør bort i døra, såg opp på sola, tok så støypeskeia og helte det smelta blyet gjennom holet sakte ned i vatnet mens ho mumla over det ord som syntest å lyde slik:
"Eg maner for svik og eg maner for svekkSom venteleg kunne vere, saud og spruta det glødande blyet då det kom i vatnet.
Eg maner den bort, eg maner den vekk
Eg maner den ut, eg maner den inn
Eg maner i vêr, eg maner i vind
Eg maner i sør, og eg maner i aust
Eg maner i nord, og eg maner i vest
Eg maner i jord, og eg maner i vatn
Eg maner i berg, og eg maner i sand
Eg maner den ned i ei orerot
Eg maner den inn i ein folefot
Eg maner den inn i helvetes brann
Eg maner i vatn som renn nordetter
Der skal den ete, og der skal den tære
Til mein for barnet skal den ikkje vere."
"Høyr på trollskapen du, no må den ut," sa signekjerringa til den andre, som stod og lytta både redd og andektig og såg til med barnet på armane sine. Då brødleiven blei teken bort, viste det seg i vatnet eit par figurar som det smelta blyet hadde danna. Signekjerringa såg lenge og grunnande på dei med hovudet på skakke; så nikka ho og sa:
"Liksvekk, liksvekk! - først trollsvekk, så vassvekk, så liksvekk. Ein av dei kunne vore nok!" la ho til, og rista på hovudet. "Ja, no ser eg korleis det er gått til," fortsette ho høgt og vende seg til kona i huset: "Først har du reist gjennom ein skog og forbi eit berg mens trolla var lause; der sa du hurranamn. Så kom du over eit vatn; der sa du også hurranamn over barnet; men då du kom forbi kyrkjegarden, var det før hanegal. Så gløymde du det, og der fanga barnet liksvekk."
"Korleis kan du vite det?" brast det ut av husmannskona. "Det er sant, kvart ord du seier. Då vi reiste heim frå setra, kom vi så seint ut, for nokre sauer var komne bort for oss, og mørket kom alt på då vi var i heimseterlia, og ein gong syntest eg eg såg eit lysskin borti skogen, og eg høyrde liksom ein port gjekk opp i Vestnabben - der seier dei no der skal vere bergfolk - "Hurranamn, då," sa eg i det same over barnet. Den tida vi sette over elva, høyrde eg eit skrik så fælt at - "Hurranamn då," sa eg over barnet - men dei andre sa det berre var lommen som skreik mot vondt vêr."
"Ja, det var nok det, om det berre var lommen," sa signekjerringa; "når den dårar eit spedbarn, så får det svekk."
"Det har eg også høyrt; eg trudde no det var det som verre var, den gongen," heldt den andre fram. "Men då vi kom forbi kyrkjegarden, var det over midnatt, der slo stuten seg reint galen for oss, og bølingen til folka på garden var ikkje likare, og der blei sånt styr med krøttera at eg ikkje sansa å seie gode ord over barnet."
"Der har han fått den, mor, for det er liksvekk frå kyrkjegarden. Sjå sjølv i bollen her: der står ei likkiste, og der står eit kyrkjetårn, og i kista ligg det eit lik og sprikjer i fingrane," sa signekjerringa med ettertrykk, idet ho tolka dei mystiske figurane det smelta blyet hadde danna.
"Hm, hm, hm, det er ei råd!" mumla ho igjen, men høgt nok til at den andre kunne høyre det.
"Kva er det for ei råd?" spurde kona, både glad og nysgjerrig.
"Der er ei råd, - det leiter på, men det får til," sa signekjerringa. "Eg skal gjere saman eit sveipebarn, og det skal eg grave ned på kyrkjegarden, så trur dei døde dei har fått barnet til seg, og Gud hjelpe meg om dei skjønar anna! Men det spørs etter arvesølv. Har du arvesølv?"
"Ja, eg har eit par gamle sølvmarker eg fekk i faddergåve; eg har ikkje fått meg til å røre dei før, men når det gjeld liv så -" sa kona, og gav seg straks til å leite i den vesle gøymestaden inni ei gammal kiste.
"Ja, ja, den eine skal eg leggje i berg, - den andre i vatn, - den tredje skal eg grave ned i vigd jord, der svekken blei fått; - tre må eg ha," sa kjerringa, "og så nokre filler til å lage ein reivunge av."
Ho fekk det ho ville ha. Ei dokke var snart sydd saman i form av eit sveipebarn. No reiste signekjerringa seg, tok dokka og staven og sa:
"No går eg på kyrkjegarden og grev den ned. Tredje torsdagen frå i dag kjem eg igjen, - så får vi sjå. Blir det liv, så kan du sjå deg i augesteinen på barnet, men skal det døy før lauvet fell, så ser du berre svart, og ikkje anna enn svart. Så går eg nordetter til Joramo. Der har eg ikkje vore på lenge; men dei har sendt bod etter meg for ein unge som har berre trollsvekk: då er det inga sak; eg skal føre han mot solas gang under ein grastorvstrimmel, så blir han til folk."
"Ja så, ja så då!" sa husmannskona beundrande. "Joramo? Det er jo i Lesja? Kross så langt borte då!"
"Ja, det er langt dit; men der er eg fødd og boren," svara signekjerringa.
Det leiaste trollet, han Tjøstul
"Eg har vanka vidt, men sanka litt, sia eg var der. Den tida var det betre tider for Gubjør," sa ho med ein sukk og sette seg ned på benken. "Men der på Joramo var vel ein byting," sa ho vidare, idet ei segn frå fortida dukka fram for minnet, då ho såg tilbake mot barndommen sin. "Oldemor til moster mi, ho var på Joramo i Lesja, og ho hadde ein byting. Eg såg han aldri; for ho var død, og den var borte lenge før eg kom til; men mora mi fortalde ofte om han. Han såg ut som ein gammal vêrbarka kall i ansiktet. I auga var han så raud som ein mort, og han glodde i mørket som ei kattugle. Han hadde ei hue så langt som eit hestehovud og så tjukt som eit kålhovud; men beina var som ein sauelegg, og på kroppen var han som fjorgammalt spekekjøt. Aldri gjorde han anna enn ule og tute og skrike, og fekk han noko i hendene, så kasta han den like i synet på mor si. Støtt var han svolten som ei bygdebikkje; alt han såg, ville han ete, og han åt dei mest ut av huset.Jo eldre han blei, dess argare blei han, og det var ikkje nokon måte med skrik og skrål; men aldri fekk dei han til å snakke eit einaste ord, enda han var gammal nok til det. Han var det leiaste trollet nokon hadde høyrt om, og dei hadde slikt styr med han både natt og dag at ingen kan seie det. Dei søkte hjelperåd både her og der også, og kjerringa blei rådd både til det eine og til det andre. Men ho syntest ikkje ho hadde hjerte til å slå og dengje han heller før ho var heilt viss på det var ein byting; men så var det ein som lærde henne at ho skulle seie at kongen skulle kome; så skulle ho gjere opp ein stor varme på skorsteinen og slå sundt eit egg. Skalet skulle ho setje over varmen, og målstonga skulle ho setje ned gjennom pipa. Ja, ho gjorde så. Då bytingen fekk sjå dette, reiste han seg opp i vogga og glodde på det. Kjerringa gjekk ut og kikka inn gjennom nøkkelholet. Då kraup han ut av vogga på hendene, men beina blei liggjande oppi den, og han strekte seg ut, og han blei så langt, ja så lang, at han nådde tvers over stovegolvet og kom heilt opp i skorsteinen.
"Nei," sa han, "No er eg så gammal som sju vedfall på Lesjaskogen, men aldri har eg sett så stor ei tvore i så lita ei gryte på Joramo."
Då kjerringa såg dette, og høyrde det han sa, så hadde ho nok. Då visste ho det var ein byting, og då ho kom inn att, kraup han saman bort i vogga som ein orm.
Så tok ho til å bli lei mot han, og om torsdagskvelden tok ho han ut og dengde han dyktig på søppeldungen, og då knistra og let det rundt henne. Andre torsdagskvelden gjekk det like eins; men då ho syntest han hadde fått nok, så høyrde ho det sa liksom ved sia av henne, og det kunne ho skjøne var hennar eige barn: "Kvar gong du slår han Tjøstul Gautstigen, så slår dei meg igjen i berget."
Men den tredje torsdagskvelden slo og piska ho bytingen att. Då kom det ei kjerring flygande med ein unge, som ho var brent. "Kom att med han Tjøstul, der har du att kvelpen din!" sa ho og kasta til henne barnet.
Kjerringa rekte fram handa og skulle ta mot det, og ho fekk fatt i det eine beinet; det beheldt ho i handa. Men resten såg ho aldri, så hardt hadde bergkjerringa kasta."
Avrundinga
Mens Gudbjør fortalde dette, sat kona i huset så uroleg og skvetten at Gubjør til slutt måtte leggje merke til det, enda ho nok var svært oppteken av si eiga framstelling."Kva er det på ferde?" spurde ho. "Å, det er mannen som kjem," sa ho og titta ut av døra, og høgtidsam la ho til: "Eg kan ikkje lenger vere ved pallen din; men ver ikkje redd, mor; eg skal gå nedmed kyrkjegarden, så ser han meg ikkje."
Litteratur
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
Omsetjing og design, © 2007, Tormod Kinnes. [E-POST]