• Einstein og bilde
• Utdrag frå Jo Ørjasæter. Våre folkeeventyr: Hva forteller der

Einstein og bilde

Albert Einstein om eventyr

EI sann historie: Ei mor som brydde seg om barnet sitt, besøkte ein gong Albert Einstein for å få råd frå han om korleis ho skulle hjelpe sonen til å bli rett god i matematikk. Nøyaktig kva skulle ho lese for guten så han kunne utfalde seg til ein framståande vitskapsmann?

"Eventyr", sa Einstein.

"Javel", sa mora, "og etter det?"

"Meir eventyr", sa Einstein.

"Og etter det?" spurde mora igjen.

"Enda meir eventyr", svarte Einstein og veiva med pipa si. [Lindø 1988, s 11; også i Zipes 1992]

EIN HEIL del kjem an på kor gode bilde - kor godt og nyttig innhald - som er i sogene i første rekke, og kor godt avpassa dei er til barna også.

Ein får tenke på dette i lys av: "Den bildedannande evna (imaginasjonen og fantasien) når høgst. Ord, bilde, og språk kjem fram etter kvart frå den, avla av den."

Albert Einstein sjølv nådde høgt i teoretisk fysikk ved tankeførestellingar og dugleik hand i hand.

Utdrag frå Jo Ørjasæter. Våre folkeeventyr: Hva forteller de

Dyreeventyr og fabel

Eventyrsamlingar frå all verdas folk

Etter kvart er det komme ut eventyrsamlingar frå nær sagt alle folk i verda. For dei nye nasjonane, som for oss på Asbjørnsens og Moes tid, har det vore om å gjere å bevare det tradisjonelle, heimslege kulturgodset, deriblant folkeeventyra, som eit middel til å styrke opplevinga av nasjonal einskap og fellesskap. Også på norsk er det komme samlingar frå mange land, mest i utval berekna på barn. Vi har fått sigøynareventyr, indianareventyr, afrikanske eventyr, tsjekkiske og slovakiske eventyr og fleire til. (30)

I 1833 fekk presten Andreas Faye gitt ut ei bok som han kalla "Norske Folkesagn". Den vekte ein del åtgaum og gav nok Asbjørnsen og Moe ein oppmuntrande puff. (31)

Då Andreas Faye skreiv ned segnene sine, interesserte [han] seg for innhaldet i segnene, handlinga, men var seg neppe bevisst at forma, forteljemåten og språktonen er ein uskiljeleg del av det heile. Av og til måtte han ty til særnorske ord, men dei opptrer då som avstikkande framandord i den danske teksten. Jacob Aall, som omsette Snorres kongesagaer, hadde nok problemet klarare for seg, og freista, ofte med hell, å smelte særnorske ord og uttrykksmåtar naturleg inn i teksten. Hans Snorre fekk stor utbreiing i landet, og arbeidet hans med språket der fekk nok verdi for Asbjørnsen og Moe, som i sin tur gjekk mange steg vidare. (34)

Føremålet til Asbjørnsen og Moe var å presentere eventyra slik at dei i den trykte forma skulle bli ein nasjonal kulturskatt for alle i landet, uavhengige av stad og dialekt . . . Og det storarta er jo at dei verkeleg greidde oppgåva. (38)

Ein med sans for folkeeventyra som nasjonal kulturoverlevering

Jørgen Moe . . . hadde ein son, Moltke Moe, som . . . hadde . . . skaffa seg grundig vitskapleg skolering i emnet [folkeeventyr]. I atskillege år arbeidde han vidare ved Asbjørnsens side. Etter at Asbjørnsen døydde, heldt Moltke Moe fram med arbeidet, og fekk i stand stadig norskare utgåver av eventyra. (38)

Frå faren sin og Asbjørnsen hadde han fått "det uttrykkelege pålegget å la kommande utgåver av denne folkeboka følge språkkjenslas veksande sans for det heimlege i vendingar, uttrykk og foredrag". Altså i pakt med språkutviklinga i landet. (39)

Korleis Asbjørnsen og Moe arbeidde (samandrag)

Av papira etter Asbjørnsen og Moe kan vi nokolunde slutte oss til korleis dei arbeidde. Notata er knappe, ofte berre dei viktigaste punkta i handlinga. Dei fylte ut resten sjølve, etter eiga innsikt og instinkt. Dei noterte ned ulike variantar av dei same eventyra slik dei blei fortalde av ulike forteljarar i ulike bygder. Vanlegvis valde dei seg så ut ein variant som dei la til grunn, den dei syntest var best, men tok inn trekk dei likte frå andre variantar. Det hende også at dei smelta saman to eller fleire slike versjonar av same eventyr. (39)

Mønstra og motiva er faste, miljødetaljane skiftar

Vi kan . . . rekne med at i dei av våre eigne folkeeventyr der presten er med, kan det før ha vore ein munk eller abbed - i somme tilfelle er dette påvist, som i eventyret om "Presten og klokkaren".

Det er handlinga sjølv, og motiva, dei faste elementa handlinga er bygt opp av, som går att frå land til land, og i mange tilfelle er blitt bevarte nesten uendra gjennom hundreår, i somme tilfelle i tusenår. (52)

Kunsteventyr

Eventyr som er dikta av ein namngitt forfattar, kallar vi kunsteventyr, i motsetning til folkeeventyr. (54)

Bølger

I 1843, i første bind av Smith-Hjorts lesebok og i P. A. Jensens "Læsebog til Brug for vore Skolers nederste og mellemste Classer", kom eventyra inn i lesebøkene. Det kom ingen protestar verdt å nemne. Stormen braut laus då P. A. Jensens "Lesebog for Folkeskolen og Folkehjemmet" kom ut i 1863, for denne leseboka var blitt til etter oppdrag frå departementet. Alle elevar skulle ha lesebok. P. A. Jensens lesebok blir no rekna som eit storverk i skolehistoria, ein milestolpe. Men då den kom ut, vekte det skjønlitterære forteljingsstoffet han hadde tatt med, og særskilt eventyra "Prinsessa som ingen kunne målbinde" og "Dokka i graset", voldsam motstand i pietistiske krinsar. Dei fann dette stoffet unyttig og verdsleg, og derfor forkasteleg. Nokre stadar var det så mange som melde seg ut av statskyrkja i protest at dei kunne danne eigne, frie kyrkjelydar. Departementet måtte fire noko på kravet om å bruke lesebøker, og i tredje opplag av leseboka fann P. A. Jensen å måtte sløyfe eventyra. Men det var berre eit førebels tilbakeslag. (66-67)

I Nordahl Rolfsens og nyare lesebøker har eventyra hatt sin sjølvskrivne plass. Eventyrinteressa blant psykologar og pedagogar er i kraftig oppgang. (67)

Eit eventyr er laust sagt ei forteljing som ikkje gjev seg ut for å vera sann. Eventyra har hatt mange funksjonar, frå å underhalde til å oppsede. Frå eldre tider finst fleire slags fiksjonsforteljingar som blandar seg ein del med kvarandre - mytar, legender, eventyr, fablar, anekdotar og fablar. Som det står i Wikipedia, fell ikkje alle forteljingar inn under nøyaktig ein kategori. Somme forteljingar tilhøyrer fleire kategoriar, og somme forteljingar passar ikkje inn i nokon kategori. [Wikipedia, s.v. "Fairy Tale"]

Så når til dømes Bruno Bettelheim understrekar verdien av at eventyret er eventyr og aldri gir seg ut for anna, det går føre seg i eventyret si verd, kan det somtid bli noko misvisande for eventyrforteljingar av andre slag enn dei Bettelheim siktar til. Det engelske eventyret om Dick Whittington som blei borgarmeister i London, har til dømes ein snert av å fortelje om nokon som har levd og blitt borgarmeister ein gitt stad. Sir Richard Whittington (ca. 1354–1423) har faktisk levd. Han blei borgarmeister i London og medlem av parlamentet. Han fekk utretta mykje godt, og forteljinga om Dick Whittington bygger lausleg på historia om Sir Richard. Jamfør elles ein norsk variant: "Den rettferdige firskillingen". Eventyr inneheld ofte detaljar frå det verkelege livet, men formar dei til underhaldning på ymse måtar. [Wikipedia, s.v. "Richard Whittington"] (68)

Vi får prøve oss fram og bruke vårt beste skjøn

Så får vi sjølve, vi foreldre som trass i alle våre mangfaldige skavankar likevel kjenner våre eigne barn best, velje ut dei eventyra vi trur høver, og prøve oss fram. Når vi meiner at barna kan ha glede av noko meir enn dei små sullane, reglene og rima - også dei er ein nasjonal kulturskatt vi bør utnytte - har vi eventyret om pannekaka og andre regleeventyr, litt seinare kanskje det om geita Hårslå som ikkje ville gå heim til kvelds. Rytmen i språket, rimet og klangane, gjer barnet godt før det eigentleg forstår samanhengen og handlinga. Og skulle det første forsøket med "Dei tre Bukkane Bruse" - oftast det første møtet med trollet - bli møtte med protest og krav om at den største bukken Bruse må gå over brua først og stange trollet så det blir trygt for dei to mindre bukkane å komme etter - då får vi ikkje stå altfor stive på bokas bokstav. Barna er kan hende ikkje heilt modne for dette eventyret. Men om ein månad, kan hende. Og om ei tid eit litt meir innvikla eventyr. Og så vidare. Barnet veks så fort, snart kan det lese litt og vil ha boka sjølv. Men det treng jo ikkje vere slutt med all høgtlesinga for det, så pass burde vi unne oss sjølve også. Og skulle barnet som tiåring eller enda større, plutseleg vedgå at det gjerne vil høyre regleeventyr frå småbarndommen sin eller "Bukkane Bruse", er ikkje det noko å bli bekymra for - heller ikkje for vår eiga mogelege lyst til å fortelje og gjenoppleve desse småbarneventyra på ny. Det trygt attkjennelege har vi god bruk for, og gjentak er eit av dei viktigaste kunstnarlege løyndommane til eventyra, ei av årsakene til tillokkinga deira. (71-72)

Og tidsnok kjem den dagen då vi ikkje lenger har nokon kontroll over kva barna våre les eller held på med i det heile. Då må vi berre stole på at vi greidde å gi dei noko varig ballast med på vegen mens dei var små. Som for eksempel kjærleik til folkeeventyra våre. (72)

Lykke til vidare!

For den som har fått meirsmak og vil gå vidare er det naturleg å lese om folkediktinga og om Asbjørnsen og Moe i dei større litteraturhistoriene våre, Norges Litteraturhistorie, som er den nyaste, og Norsk Litteraturhistorie av Bull, Paasche, Winsnes og Houm, vanlegvis kalla Bull og Paasche, som er den mest utførlege. Og Kristian Elsters Illustrert Norsk Litteraturhistorie, som på atskillege punkt, blant anna om eventyra, ikkje er den dårlegaste. Den har ikkje vore ajourført og i handelen på mange år, men finst nok på fleire folkebibliotek framleis [- og viss ikkje, kan den truleg skaffast]. I det bandet av verket Norsk folkedikting som heiter "Eventyr I" har Knut Liestøl ei utførleg innleiing til å bli klok av. Det meste av det som sidan er blitt skrive om folkeeventyra . . . står i gjeld til den, sjølv om forskarane no ser annleis på enkelte ting enn Liestøl gjorde. Dei som har Familieboka i hylla, vil under stikkordet "Folkeeventyr" finne ein forkorta versjon av den same artikkelen. (74, 76)

Ein del nyare synspunkt finn vi i Olav Bø sitt "Eventyr og eventyrforteljing" i eventyrsamlinga Det var engang. Visse avvikande oppfatningar gir Willy Dahl uttrykk for i avsnittet om folkedikting i første bind av verket sitt, Norges litteratur. I Sigrid Undsets Taler og artiklar frå krigstida, står den lange artikkelen "Eventyrenes reiseeventyr" - den er inspirerande og gir mykje innsikt i kva eventyra må ha betydd for folk gjennom tidene.

I Det var engang har konservator Leif Østbye ein grundig og detaljert artikkel om eventyrillustrasjonane våre, med korte, kunstsakkunnige kommentarar til dei einskilde teiknarane sin innsats.

Men viktigast og morosamast er det naturlegvis å gjere seg enda betre kjent med sjølve eventyra. Asbjørnsen og Moe, samiske eventyr, utval av andre lands og andre kulturars eventyr som er komne på norsk. Det vil vere naturleg å gjere seg kjend med Norsk Eventyrbibliotek, først bandet med eventyr frå eins eigen landsdel.

Og då skulle vi vere rusta til å finne vidare på eiga hand. Folkebiblioteket på staden kan skaffe bøker frå større bibliotek dersom det trengst. (76)

PS. Det er eit par tiår sidan referansane først blei gitte. Sidan då har det komme til ei fin bok av Ørnulf Hodne (nedanfor). Og boka Norske eventyr av Bø mfl. har ei grei og ganske utførleg innleiing. - TBK

Bjerkem, Johan Einar, Lis K. Andersen, Vegard Martinsen. Forteljingas pedagogikk: Folkedikting før og no. Oslo: Gyldendal Akademisk, 2004.

Bø, Olav, mfl., red. Norske eventyr. Oslo: Det Norske Samlaget, 1982.

Bø, Olav, red. Rim, gåter, ordtøke. (Norsk folkedikting 4) 3. utg. Oslo: Samlaget, 1977.

Christiansen, Reidar Thorwald, red. Norske sagn. Oslo: Aschehoug, 1938.

Det Norske Samlaget. Norsk Eventyrbibliotek:

• Band 1: Prinsessene som dansa i åkeren: Eventyr frå Rogaland. (Reimund Kvideland, red). 1967.
• Band 2: Ridder Skau og jomfru Dame: Eventyr frå Ringerike. (Olav Bø, red). 1969.
• Band 3: Kongsdottera i koppartårnet: Eventyr frå Trøndelag. (Reimund Kvideland, red). 1970.
• Band 4: Jomfru Marias gudmorsgåve: Eventyr frå Hordaland. (Brynjulf Alver, red). 1972.
• Band 5: Dei tri blå tårni: Eventyr frå Telemark 1. (Olav Bø og Bjarne Hodne, red). 1974.
• Band 6: Guten som tente i tri år for tri skilling: [Berge-samla] Eventyr frå Telemark 2. (Olav Bø, red). 1975.
• Band 7: Sunnafor sør og nordafor nord: Eventyr frå Akershus, Vestfold og Østfold. (Brynjulf Alver, red). 1976.
• Band 8: Glunten og Riddar Rev: Eventyr frå Nord-Norge. (Reimund Kvideland, red). 1977.
• Band 9: Dyret i hagjen: Eventyr frå Agder. (Olav Bø, red). 1978.
• Band 10: Lita-Frid-Kirsti: Eventyr frå Valdres, Numedal, Hallingdal og nedre Buskerud. (Reimund Kvideland, red). 1979.
• Band 11: Guten i gadden: Eventyr frå Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal. (Brynjulf Alver, red). 1980.
• Band 12: Guten som snudde på halvskillingen: Eventyr frå Hedmark og Oppland. (Olav Bø, red.). 1981.

Faye, Andreas. Norske Folke-Sagn. 3. opplag. Oslo: Norsk Folkeminnelags Forlag, 1948.

Hodne, Ørnulf. Det norske folkeeventyret: Fra folkediktning til nasjonallitteratur. Oslo: Cappelen, 1998.

Hodne, Ørnulf. Norsk folketro. Oslo: Cappelen, 1999.

Liestøl, Knut, red. Norsk folkedikting: Eventyr 2 ved P. Chr. Asbjørnsen [m.fl.] Utgåve av Knut Liestøl. - 2. utg. ved Olav Bø og Svale Solheim. Oslo: Samlaget, 1961.

Liestøl, Knut, red. Norsk folkedikting: Eventyr 1 ved P. Chr. Asbjørnsen, Jørgen Moe og Moltke Moe. Oslo: Det Norske Samlaget, 1960.

Lindø, Rigmor. Eventyrskolen. Oslo: Cappelen, 1988.

Zipes, Jack. Breaking the Magic Spell. Reprint. New York: Routledge, 1992.

Ørjasæter, Jo. Våre folkeeventyr: hva forteller de? 2. utg. Oslo: Landbruksforlaget, 1994. (1. utg.1982).