Gullvekta
Dhammapada-utdrag
Seksjon › 9 Sett Søk Førre Neste

Finn ordbøker

Reservasjonar    

Bhutanese painted thanka of Guru Nyima Ozer, late 19th century, Do Khachu Gonpa, Chukka, Bhutan. Section. Modified colours
Det finst viktigare normer enn å unngå å gå på dans.

Innleiing

Dhammapada er ei samling lærevers frå oldtida. Ordet 'Dhammapada' kjem frå oldtidsspråket pali, og er sett saman av det mangetydige ordet 'Dhamma' (sanskrit Dharma) og 'pada', som tyder 'veg' eller 'ord'. 'Dhamma' kan ein omsette med rettferd, lov, evig lov, vise reguleringar, plikt, kosmisk plikt, rettferd, alt ettersom. 'Dhamma' er det vanlege namnet på buddhistlæra, men har andre og vidare tydingar i tillegg, også i buddhismen. 'Evig rettferd, universell rettvise' høyrer med til tydingane.

'Dhammapada' kan såleis omsettast litt fritt som "Buddhismevegen" eller "Buddhistiske ytringar", eller betre "Den rettvise læras veg/ord", "Den sanne læras ord/veg", "Lære-ord/veg", "Sannings veg/ord" og liknande.

Verket femner over 423 strofer fordelt på 26 kapittel. Dei er ifrå buddhismelitteraturen på oldtidsspråket pali. Mangt frå den buddhistiske læra kjem til oss via pali, som er i slekt med sanskrit. Pali blei den "sørlege" buddhismen sitt litteraturspråk; detstammar frå nord i India. Den sørlege kanonen blir delt inn i tre "korger", pitakaer. Det er i den andre "korgas" femte samling vi finn moraldiktet Dhammapada.

Somme trur at strofene kjem frå Buddha, enda om han ikkje skreiv ned noko av læra si. Han vandra omkring i nordaust-India for det meste, og fekk etter kvart mange læresveinar og etterfølgarar. Buddha grunnla ein munkeorden, og mange av versa som blei bevart, først munnleg og sidan skriftleg, viser til munkelivet.

Munkar kan vere vonde og vanskelege, men helst ikkje -

Ein buddhist etterlever læra etter Buddha. Mange som ikkje kallar seg buddistar, har også høve til å etterleve den eller delar av den, og slike er det mange av. Buddha tillet sjølvhjelp slik, slik nokre av dei siste orda hans syner. I Mahaparinibbanasuttanta (Den lange boka om Buddhas bortgang) seier han:

DHARMAHJULET Slik skal dei som har komme til Sanningsveldet [Tathagataer, Oppvakna] ærast, respekterast og ansast djupt, Ananada. Den munken, nonna, legmannen eller lekkvinna som lever læra [Dharma] i all si ferd, han eller ho er det som ærar meg mest, og syner meg størst respekt, Ananda. Tren dykk derfor i å leve læra og leve sømmeleg i alt, Ananda!

Ver handlekraftige og uthaldande og arbeid hardt for å nå det finaste målet [Oppvakninga]! [jf. Bsa 115-16, 118, 126]

Lyt ein buddhist ha munkar og nonner over seg? Neppe. Men det kjem vel an på . . . for frå oldtida er det eit hovudopplegg at lekfolk forsyner munkar med det dei treng for å leve, og at munkane lever heilt enkelt og på si side gagnar lekfolk med somt som munkar kan gagne folk med. Det finst mange eldgamle forordningar for slik fordeling i dei strenge Vinaya-tekstane. Dei regulerer først og fremst munkelivet.

Om munkelivet er det å seie at det ikkje er greitt. For munkar gjeld strengare og mange fleire reglar enn for lekfolk. Det står for eksempel i vers 302:

Det er ikkje lett å vere munk og trivast med munkelivet,
men heimelivet kan også vere tungt og fylt av plager.

Sagt på svensk: "Svårt är munklivet / och svårnjutbart." Vers 311 går vidare: "Grip du munkelivet feil, trekker det deg ned i pina (Lie)." Meir konkret omsett: "Å misbruke si stilling som Buddhas lærling [fører] til helvete (Tuxen)", og "Munklivet [leder] till helvetet om man lever det fel (Johansson)". Dessutan: "Mange som ber den gule munkekutta, er likevel vonde og utan grep om seg sjølv; desse vonde menneska går til helvete på grunn av sine vonde gjerningar (Tuxen)."

Den som ikläder sig den gula manteln
utan att vara fri från fel
och utan att vara sann och behärskad,
han är inte värdig den gula manteln (Johansson).

Desse tre blir kalla feil: begjær (raga), hat (dosa) og illusjon eller sjølvbedrag (moha). Godt er å bli rotfest i sila (moralsk åtferd, dygder): det er nedfelt som fem reglar for lekfolk og dei fem pluss fem ekstra for munkar, enkelt sagt. Ein munk lyt så vidt råd halde dei fem hovudnormene for alle buddhistar. Det er å unngå å drepe, stele, ha låk sex, lyge, ruse seg. For dei fleste munkane blir all sex rekna som gale, men somme innan nordleg buddhisme har sex som blir rekna som høveleg. For lekfolk er det ikkje forbode å ha grei sex. Ein skal altså passe seg godt mot sex som er misfaring.

I tillegg til dei fem skal munkar halde seg frå å ete etter klokka tolv middag; å gå på dans og førestillingar og la seg underhalde av song, musikk og teater; bruke godlukt (parfyme), smykke og kosmetika; bruke luksuriøs seng; ta imot gull og sølv (det står ikkje noko om diamantar . . .). Saman med dei fem første reglane/normane, strengt tolka, gir dette dei ti reglane for ein buddhistmunk. Bryt han eitt av dei, må han ut av ordenen, står det i dei eldgamle forskriftene for munkar.

Lekfølgaren kan godt innlemme fleire normer enn å unngå å drepe, stele, ha låk sex, lyge, ruse seg. "Godt" og godleik er altså skissert i ordet sila. Sila fordrar rett innstilling i kjenslelivet og eigna handlingar. Den åttefaldige vegen etter Buddha fordrar oppfostring og trening i sila: eigna tale, eigna handlingar, og eigna levebrød.

Ein treng ikkje bli munk for å lykkast langs Opplysningsvegen, for å gå vegen innetter heilt beint og heilt fram. Buddhismen har slikt fokus. Jf. 73-74 osv. Sjå til dømes Sigalovada Sutta, der Buddha forklarar normene for lekfølgaren Sigalovada.

Å leve fullt og heilt eller la det vere

Somme av versa i Dhammapada taler imot lyster - og det kan vere hardt å stette alle, så vel som å sakne somt. Ord som 'lyst', 'ønske', begjær' og anna blir av og til figurativt uttrykt som 'tørst'. Sidan det truleg går bra å stille tørsten så ofte ein er tørst, får ein vanleg buddhist - som ikkje er undergitt dei strenge reglane for munker og nonner - vurdere om nektingar av lyster, kuing av livsimpulsane (kalla temming), og anna slikt er tenleg for seg, bl.a. i lys av Sigalovada Sutta. Hovudmålet skulle vere å leve vellykka og vinne utvikling som gagnar, både utanpå og inni seg, antan ein er buddhistmunk eller ikkje. Ein har saktens lov å vere velkledd også (142) . . . og ein tiggarmunk og tiggarnonne er i og for seg velkledde på sine måtar. Dei lever i samsvar med reglar som blei forma for å gagne munker og nonner før, til dels under andre forhold.

Den som trur at farleg undertrykking høyrer med til det kosmisk vellykka, får tru om igjen. Beste målet er å fostre bevisstheita (merksemda) i ei viss retning, så kjem større ro, likevekt og kontroll etter kvart. Det er eit hovudmål i tibetansk buddhisme, tantrisk buddhisme, mellom anna.

Sant å seie er buddhisme mangslungen, og kva innhald ein legg i gamle vers kan også variere. Det finn du døme på under. Dessutan har buddhistisk tankegang endra seg over tid, og delt seg i nordlege og sørlege variantar med ulike oppfatningar.

Opphav mange stadar frå

Strofene i verket kjenner ein for ein stor del frå andre stadar også. Om lag ein firedel av versa finst i andre delar av andre "korga". Over halvdelen finst i andre buddhistiske tekstar. Dessutan finst noko ulike versjonar på sanskrit, prakrit og kinesisk. Det finst tilmed fire verk som liknar Dhammapada i kinesiske Mahayanaskrifter. Det finst også eit Dhammapadaverk på gandharispråket. Sanskritverket som liknar, heiter Udanavarga. Desse verka har mange vers til felles med Dhammapada, men skal vere uavhengige.

Ein har også kunna spore opp mange av Dhammapadaversa utanfor buddhismen, i bramanske kjelder, skriv Poul Tuxen. Det dreier seg såleis i stor grad om felles, oldindisk tankegods, om tankespråk som har vore i omløp og som er tatt opp snart i eit, snart i eit anna verk, fortel han. Desse tankane har vore omtykt. Og Dhammapadaversa er lettare å forstå enn mykje anna i buddhistisk hovudlitteratur. [Tuxen 9-10]

Det gjeld å tilpasse seg godt, så ein minskar lidingar (dukkha) og aukar trivsel og vellykka ferd

Nokre vers er både filosofisk djupe og poetiske. Hovudvekta ligg på moralsk levevis, som blir kunngjort mildt, slik det er vanleg i buddhismen. Dhammapada viser buddhistiske reglar midt imellom folkeleg formaning og den systematiske truslæra som inneheld den åttedelte vegen, også kalla mellomvegen. Buddhistar flest har ikkje nådd dei høgaste stadia eller nirvana, ei glede som Buddha fortel om, men kan vere bra folk og leve godt for den saks skuld. Det gjeld å tilpasse seg til god lære så ein kjem opp og fram etter kvart, så går ein rett veg, og glir ikkje vekk frå godt. Også i Dhammapada finst ymt om kva som skal til for den som vandrar vegen: det er å gli innover i seg sjølv gjennom tankar. Det er slik tankekontroll som er meint. Den høgaste tilstanden å nå blir kalla nirvana. Kva ordet står for, er det ulike meiningar om. Det er dekning i skriftene for å kalle det ein glederik tilstand, ein indre, subtil gledestilstand det er verdt å streve etter, seier Buddha.

Slike hovudgrep kjem av og til i komisk kontrast til den forståinga ein kan finne av læra når det blir sagt at "alt er liding (dukkha)" [Sjå Johansson 278]. Ein treng ikkje bli dukka av slik pessimisme, eller villført inn i forsaking av det som er bra. Er det ei liding å glede seg? Å lese behagelege ord av Buddha? Å ete god mat heile livet gjennom? Å fullbyrde seg og følge lystene sine rimeleg og godt? Eg vil ikkje seie det. Men no har paliordet 'dukkha' mange fleire tydingar enn 'liding'. Somme omsettarar bruker kallar dukkha stress. Det er det også. Kåre A. Lie skriv elles om dukkha i si omsetting av Dhammapada til bokmål:

Dette ordet er det ikkje lett å omsette . . . det omfattar alt som blir oppfatta som uønskt, alt som blir opplevt som vondt eller negativt, frå den svakaste irritasjon til dei kraftigaste smerter - både fysisk og mentalt . . . noko godt ord som kan dekke heile skalaen, slik dukkha gjer, har eg ikkje vore i stand til å finne . . . eg [har] brukt ord som "liding, smerte, det som gjer vondt" . . . fordi ein trass alt får prøve å finne ei tilnærma brukbar løysing . . .

Mange har trudd at buddhismen seier at "alt er liding". Eg har ikkje vore i stand til å finne denne utsegna nokon stad i skriftene, og trur nok det heile kjem dels av ein omsettingsfeil, dels av mistyding av nokre av dei djupaste sidene ved Buddhas lære . . . [Men] liding er noko vi lyt rekne med kan komme på [Lie 1996, 16, mi omsetting].

Når vi handlar klokt, førebygger vi lidingar, til dømes ved å spare til alderdommen. Buddha ytrar seg klart og greitt for slikt også, så ein handlar balansert for livsferda. Men i staden for å spare og gå inn for ulike fortenester (engelsk: merits), og samle hugen i djup meditasjon til gagn for sine og seg, fell somme ned i slapp utføring. I tillegg til hugborande arbeid gjeld det å ha eit fagna levevis, ha god moral, og helst halde seg vekke frå opplevingar og anna som kan vere lite verdt eller skadeleg, ikkje til gagn for vellykka livsferd slik det blir skissert i den gagnlege mellomvegen også kalla den åttedelte vegen.

Den som skolerer seg i samsvar med desse vide retningslinjene, kan finne ro og glede innanfrå. Det er greie parallellar til yogalæra heile vegen frå oldtida. Buddhismen har henta mykje av filosofien sin frå fellesindisk overlevering like frå oldtida. Det er fint å vere klar over dette sambandet mellom buddhisme og yoga, sidan sambandet ifrå oldtida kastar lys over strofer.

Same verset

I fall Dhammapada lèt til å tale om tanken, kan ordet "tanke" vere ei omsetting av eit sanskritord for hug (sinn). Finn ein den rota, skjøner ein kanskje korfor omsettingane av alt det første verset skil seg. Tuxen skriv såleis:

Alle Foreteelser er betinget av Tanken, er behersket av Tanken, utgøres af Tanken; den der taler eller handler med uren Tanke, ham følger Ulykken i Hælene ligesom Hjulet Trækdyrets Fod.

Det er slik han har skjønte det. John Richards skriv på den andre sida:

Mind precedes its objects. They are mind-governed and mind-made. To speak or act with a defiled mind is to draw pain after oneself, like a wheel behind the feet of the animal drawing it.

I omsettinga til Thanissaro Bhikkhu er det:

Phenomena are preceded by the heart,

ruled by the heart,

made of the heart.
If you speak or act
with a corrupted heart,
then suffering follows you —
as the wheel of the cart,

the track of the ox

that pulls it.

F. Max Müller:

All that we are is the result of what we have thought: it is founded on our thoughts, it is made up of our thoughts. If a man speaks or acts with an evil thought, pain follows him, as the wheel follows the foot of the ox that draws the carriage.

Buddharakkhita:

Mind precedes all mental states. Mind is their chief; they are all mind-wrought. If with an impure mind a person speaks or acts suffering follows him like the wheel that follows the foot of the ox.

Hos Rune E. A. Johansson er det:

De inre bilderna alstras och styrs
av det inre sinnet
och är av samma natur som detta.
Om någon gör eller säger något med ont sinne,
då följer honom lidande,
liksom hjulet dragarens fot.

Johansson forklarer dessutan at ""De inre bilderna" används för att beteckna perceptioner samt minnes- och fantasiföreställningar. "Det inre sinnet", på pali mano [sanskrit manas], är enligt buddhistisk psykologi ett inre centrum, som mottar impulser från de yttre sinnena och producerar föreställningar . . . Första versraden har ofta översatts: "Tingen alstras, styrs och består av medvetande". Denna översättning skulle ge intryck av en idealistisk uppfattning, men den tidiga buddhismen förnekade ej att vår värld är verkleg och alltså något mer än en produkt av medvetandet."

Kva skal ein velje? Det ein liker, berre ein ikkje narrar seg sjølv, får stå sterkt.

I døma ovanfor finn vi altså "tanken", "tankar", "hug (sinn)", "hjarte" og "dei indre bileta" om det som skal vere det same. Vidare kjem "urein tanke", "rote hjarte", "vond tanke", og "ureint sinn" og "ont sinne" om det same. Når Thanissaro Bhikkhu bruker "hjartet", viser dette helst til djuphugen.

Hugen

Det sentrale er hugen og hugtankar. Mykje av det som går føre seg i sinnet (hugen), er eigentleg underbevisst og ubevisst. Det er den djupe hugen som femner mest, seier Carl Gustav Jung, og ymtar om at det underbevisste delen av den kan vere ti gongar klokare enn den bevisste delen, og den ubevisst delen kanskje hundre gongar gløggare. I den grad dette stemmer, er det djuphugen som veg mest - dei delane folk normalt ikkje er opptatt av eller vedkjenner seg eller er merksame på. Nattlege draumar gir bod derifrå, seier Jung vidare, når ein har forstått korleis hugen arbeider.

TJA
Enkel skisse av hugen, fritt etter Carl G. Jung

Djup meditasjon fremmer reinsing av djupe huglag, og utvidar merksemda sitt felt. I lys av dette skulle fleire av versa bli greie å skjøne. Buddhistisk meditasjon blir nytta for å reinse hugen, som blir rekna som eit "organ" som er godt skissert i samkhyafilosofien, ein syskenfilosofi til yogasystemet. Tankar kjem fram i hugen som "vibrasjonar", og reinleik i yoga og sjølvskolering blir å la tankane falle til ro mens merksemda er retta "innover". Då får ein sanne meir og betre, og kan bli reinsa frå mangt, berre ein går fram viseleg og høveleg for seg sjølv.

Fenomen kallast slikt som dukkar opp i merksemda, som er ein del av manas, djuphugen. Dersom ein opplever dei, skulle det hjelpe å sanne at det er ein sjølv som opplever dei, men at opplevingar av likt og ulikt (fenomen) går i hop med hugformasjonar. Blir dei "bølgene" roa ned, har ein betre høve for å gjere framgang i meditasjon, og dette siste er hovudsaka for Buddha.

Denne tillempinga har utgangspunkt i Poul Tuxens danske omsetting frå. Eg har hatt høve til å konsultere andre bøker også, mellom anna nokre av dei som arbeidet til Tuxen kviler på. Som Kåre Lie peikar på i tobandsverket Buddhas samtaler, er det ulike forståingar av somme hovudord i omsettingar. Dessutan - og det er det viktigaste - kan dei vere fleirtydige frå sanskrit av. For eksempel blir eit ord som kan tyde integritet, sanning, eller noko vesentleg omsett litt forskjellig, avhengig av kva side ved ordet ein liker best i ulike samanhengar. Sjå til dømes vers 11 i 1. kapittel:

Dei som held det uvesentlege for vesentleg og det vesentlege for uvesentleg, dei når aldri til det vesentlege; for strevet deira er feilretta.

Det kan også bli forstått annleis, til dømes:

Dei som held det usanne for sant og det sanne for usant, dei når aldri til "sanningslandet" (Sanninga); for strevet deira er feilretta.

No er det synt korleis forståingar av hovudorda fargar omsettingane. Ein får velje sine.

Opp

1. Dobbeltstrofer

1
Alle opplevde framtoningar rettar seg etter det djupe sinnet, er beherska av sinnet, blir fanga inn av sinnet. Den som taler eller handlar med ureint sinn, følger ulykka i hælane på, liksom hjulet følger foten til trekkdyret.

2
Alle opplevde framtoningar rettar seg etter det djupe sinnet, er beherska av sinnet, blir fanga inn av sinnet. Den som taler eller handlar med reine tankar, følger lykka i hælane på, plent som skuggen hans.

3
"Han har misbrukt meg", "han har slått meg", "han har vunne over meg", "han har røva det som var mitt": hos dei som gjer seg slike tankar, stilnar ikkje hatet.

4
"Han har misbrukt meg", "han har slått meg", "han har vunne over meg", "han har røva det som var mitt": hos dei som ikkje tenker slik, stilnar hatet.

5
Her i verda får ein aldri slutt på hat ved hat; ved mildskap blir hatet borte; det er ei gammal regel.

6
Hopen forstår ikkje at her i verda lyt det bli slutt på oss; har ein innsett det, fell konfliktar saman.

7
Den som berre lever for å nyte, den som ikkje har tak på sansane sine og er umåtehalden overfor mat, gjerandslaus og veik, han blir kasta til jorda av Mara, som eit skralt tre av stormen.

Mara, "sanseherren", er Den Vonde i buddhismen, ein freistar, villførar, og provokatør som prøver å øydelegge arbeidet med å halde styr på sansane, feste tanken og vinne innvendig frigjering (Opplysning, Oppvakning). Han står også for å døy - men det er han ikkje aleine om.

8
Den som lever utan å søke nytingar; den som har grep på sansane sine og er måtehalden når det gjeld mat, full av tru, og kraftig, han kan Mara ikkje kaste til jorda, like så lite som stormen mot ein klippe av granitt.

9
Den som ikkje har reinsa seg, og som utan måtehald og sanning vil ta på seg den gule munkekutta, han er ikkje verdt den.

10
Men den som har reinsa seg, og vernar nøye om det gode; den som har vunne måtehald og sanning, han fortener så menn munkekutta.

11
Dei som held det uvesentlege for vesentleg og det vesentlege for uvesentleg, dei når aldri til det vesentlege; for strevet deira har feil mål.

12
Men dei som har lært å halde det vesentlege for vesentleg og det uvesentlege for uvesentleg, dei når til det vesentlege; og deira arbeid har rett mål.

13
Liksom regnet frå øvst til nedst trenger gjennom eit hus med dårleg tak, slik trenger drift gjennom den utrente hugen.

14
Liksom regnet ikkje klarer å trenge gjennom eit hus med godt tak, slik trenger ikkje drift gjennom den trena hugen.

15
Den som gjer vondt, han sørger her og han sørger bortanom; han sørger begge stadar; han sørger og han blir redd når han ser kva for vondt han har valda med det han har gjort.

16
Den som gjer godt, han gler seg her, og han gler seg bortanom; han gler seg begge stadar; han gler seg og frydar seg når han ser kva godt han har vore opphav til.

17
Den som gjer vondt, han blir pint her, og han blir pint bortanom; han blir pint begge stadar; han blir pint av å tenke på at han har handla dårleg, og han blir pint i tillegg når han kjem til helvete.

Buddhismen reknar med ulike transcendente sfærar som midlertidige tilhaldsstadar i tilværet. Evig fordømming og fortaping er ikkje med i trua.

18
Den som gjer godt, frydar seg her på hi sida; han frydar seg begge stadar; han frydar seg ved tanken på å ha handla godt, og han frydar seg i tillegg når han kjem til himmelen.

19
Den som taler mange velføydde ord, men er slapp og ikkje handlar etter dei, han er berre som ein gjetar som tel kyrne til andre; han høyrer ikkje til dei rette Buddha-lærlingane.

Sanskritordet samana, asket, blir i buddhismen brukt om tilhengarar av Buddha.

20
Den som berre taler få, velføydde ord, men følger lovboda, legg vekk drift, hat og forblinding, har den rette erkjenninga og ein frigjort tanke, og som ikkje trår etter noko her eller på den andre sida, han høyrer til dei rette Buddha-lærlingane.

Opp

2. Å samle seg, å samle merksemda, å fokusere bra

23
Dei som klarer å festne tanken og held fram på det viset og blir fylt av stø kraft ved det, slike vise vinn nirvana, den høgaste tryggleiken.

Dette er yoga, og fortel om meditasjonsutvikling. Dei ulike aktsemd-nivåa blir kalla dháraná (stø fasthalding av merksemda om eitkvart, til dømes ein tanke); dhyána (meditasjon - ordet har blitt til 'Chan' i Kina og 'Zen' i Japan); og samádhi (vidareført meditasjon - også samadhi har fleire nivå, og brukast til gagn ved å gjere samyana, som er skissert i Patanjali Yoga 3:4, til dømes). Frå eldre tider har vi også Yajnavalkya Yoga å samanlikne med.


Luftferder, luftseilas, litteratur   

Bhikkhu Pesala, red. The Dhammapada and Its Commentary. Ilford, Essex: Association for Insight Meditation, 2016.

Buddhakarakkhita, Acharya, oms. The Dhammapada: The Buddha's Path of Wisdom, with an Introduction by Bhikkhu Bodhi. Kandy: Buddhist Publication Society, 1985.

Johansson, Rune E. A., oms. Dhammapada: Buddhistiska aforismer. Stockholm: Natur och Kultur. 2. upplagan. 1983.

Lie, Kåre, oms. Dhammapada. 2. utg. Oslo: Gyldendal, 1996. [◦På nett] (3. utg. 2002; og nyare utgåve: Bokklubben, 2009)

Mascaró, Juan, tr. Buddha's Teachings. London: Penguin, 1995. ⍽▢⍽ Dhammapada i enkel omsetting. Det er same innhaldet som i The Dhammapada: The Path of Perfection. (London: Penguin, 1973).

Müller, F. Max, oms. Dhammapada. I Sacred Books of the East, Volume X, Part I. Oxford: Clarendon Press, 1881. ⍽▢⍽ I utdrag på nettstaden

Norman, K. R., oms. The Word of the Doctrine (Dhammapada). Reprint ed. Oxford: Pali Text Society, 2000.

Richards, John, oms. Dhammapada. 1993. ⍽▢⍽ På nettstaden.

Thanissaro, Bhikkhu, oms. The Dhammapada. A Translation. 3. rev. utg. Barre, MA: Dhamma Dana Publications, 2003.

Tuxen, Poul, tr. Dhammapada. København: Gyldendalsk Nordisk Forlag, 1953. ⍽▢⍽ Denne liker eg.

Luftferder, luftseilas, opp Seksjon Sett Neste

Luftferder, luftseilas BRUKARGAID: [Lenke]
© 2009–2017, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]